ತಮೇವ ದೇವದೇವೇಶಮಾರಾಧಯತಿ ಭಕ್ತಿತಃ । ವ್ಯಪೇತಸಾಧ್ವಸೋಽದ್ಯಾಪಿ ವರ್ತತೇ ಸುತಲಾಧಿಪಃ
ಅವನು ಸುತಲದ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳ ದೇವರನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಭಯವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು, ಇಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಭೂಮಿದಾನಫಲಂ ಹ್ಯೇತತ್ಪಾತ್ರಭೂತೇಽಖಿಲೇಶ್ವರೇ । ವರ್ಣಯನ್ತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ನೈತದ್ಯುಕ್ತಂ ಚ ನಾರದ
ಸಕಲ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನು ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಭೂಮಿದಾನದ ಫಲವೆಂದೂ ಮಹಾತ್ಮರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾರದನೇ, ಇದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.
ವಾಸುದೇವೇ ಭಗವತಿ ಪುರುಷಾರ್ಥಪ್ರದೇ ಹರೌ । ಏತದ್ದಾನಫಲಂ ವಿಪ್ರ ಸರ್ವಥಾ ನಹಿ ಯುಜ್ಯತೇ
ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಭಗವಂತನಾದ ವಾಸುದೇವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಮಾನವ ಗುರಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಹರಿಗೆ ಈ ದಾನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ದೊರೆಯುವ ಫಲವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗದು.
ಯಸ್ಯೈವ ದೇವದೇವಸ್ಯ ನಾಮಾಪಿ ವಿವಶೋ ಗೃಣನ್ । ಸ್ವಕೀಯಕರ್ಮಬನ್ಧೀಯಗುಣಾನ್ವಿಧುನುತೇಽಞ್ಜಸಾ
ದೇವತೆಗಳ ದೇವರಾದ ಆ ಭಗವಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೂ ಕೂಡ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಬಂಧನವಾದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವೇ ತೊಳೆದುಹಾಕಬಹುದು.
ಯತ್ಕ್ಲೇಶಬನ್ಧಹಾನಾಯ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಾದಿಸಾಧನಮ್ । ಕುರ್ವತೇ ಯತಯೋ ನಿತ್ಯಂ ಭಗವತ್ಯಖಿಲೇಶ್ವರೇ
ದುಃಖದ ಬಂಧನವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು, ಯತಿಗಳು ಸದಾ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಾದಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಡೆಯನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೆನೆದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ನ ಚಾಯಂ ಭಗವಾನಸ್ಮಾನನುಜಗ್ರಾಹ ನಾರದ । ಮಾಯಾಮಯಂ ಚ ಭೋಗಾನಾಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ವ್ಯತನೋತ್ಪರಮ್
ಆ ಭಗವಂತನು ನಮಗೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ತೋರಲಿಲ್ಲ, ಓ ನಾರದನೇ; ಬದಲಾಗಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ನಮಗೆ ನೀಡಿದನು.
ಸರ್ವಕ್ಲೇಶಾಧಿಹೇತುಂ ತದಾತ್ಮಾನುಸ್ಮೃತಿಮೋಷಣಮ್ । ಯಂ ಸಾಕ್ಷಾದ್ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುಃ ಸರ್ವೋಪಾಯವಿದೀಶ್ವರಃ
ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳ ಮೂಲವಾದ ಆತ್ಮಸ್ಮರಣೆಯ ನಷ್ಟವನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿರುವ ಭಗವಂತನಾದ ವಿಷ್ಣುವೇ ನೇರವಾಗಿ ಉಂಟುಮಾಡಿದನು.
ಯಾಞ್ಜಾಛಲೇನಾಪಹೃತಂ ಸರ್ವಸ್ವಂ ದೇಹಶೇಷಕಮ್ । ಅಪ್ರಾಪ್ತಾನ್ಯೋಪಾಯ ಈಶಃ ಪಾಶೈರ್ವಾರುಣಸಂಭವೈಃ
ಒಂದು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ನೆಪಮಾಡಿ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ದೇಹವರೆಗೆ ಕಸಿದುಕೊಂಡನು; ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ, ವರಣನ ಪಾಶಗಳಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು.
ಬನ್ಧಯಿತ್ವಾವಮುಚ್ಯಾಪಿ ಗಿರಿದರ್ಯಾಮಿವಾಬ್ರವೀತ್ । ಅಸಾವಿನ್ದ್ರೋ ಮಹಾಮೂಢೋ ಯಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರೀ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ
ನಮ್ಮನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ನಂತರ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುವಾಗ, 'ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಸಚಿವನಾದ ಇಂದ್ರನು ತುಂಬಾ ಮೂಢನು' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ಪ್ರಸನ್ನಮಿಮಮತ್ಯರ್ಥಮಯಾಚಲ್ಲೋಕಸಮ್ಪದಮ್ । ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಿದಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಕಿಯದೇವಾತಿತುಚ್ಛಕಮ್
ಅವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನನಗೆ ದೊರೆತ ಈ ಲೋಕಸಂಪತ್ತು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಎಷ್ಟು ಅಲ್ಪ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಹೀನವೆಂದು ನನಗೆ ಈಗ ಗೊತ್ತಾಗಿದೆ.
ಆಶಿಷಾಂ ಪ್ರಭವಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಯೋ ಮೂಢೋ ಲೋಕಸಮ್ಪದಿ । ಅಸ್ಮತ್ಪಿತಾಮಹಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪ್ರಹ್ಲಾದೋ ಭಗವತ್ಪ್ರಿಯಃ
ಆಶೀರ್ವಾದಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಲೋಕಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದವನು ಮೂಢನು; ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಪಿತಾಮಹನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನು, ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯನು, ಹೀಗಿಲ್ಲ.
ದಾಸ್ಯಂ ವವ್ರೇ ವಿಭೋಸ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಲೋಕೋಪಕಾರಕಃ । ಪಿತ್ರ್ಯಮೈಶ್ವರ್ಯಮತುಲಂ ದೀಯಮಾನಂ ಚ ವಿಷ್ಣುನಾ
ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾದ ಅವನು, ವಿಷ್ಣುವೇ ಅವನಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಪಿತೃಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಲು ಬಯಸಿದರೂ, ಭಗವಂತನ ದಾಸ್ಯವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು.
ಪಿತರ್ಯುಪರತೇ ವೀರೇ ನೈವೈಚ್ಛದ್ಭಗವತ್ಪ್ರಿಯಃ । ತಸ್ಯಾತುಲಾನುಭಾವಸ್ಯ ಸರ್ವಲೋಕೋಪಧೀಮತಃ
ಅವನ ಶೂರನಾದ ತಂದೆ ವಿಧಿವಶವಾಗಿ ಹೋದಾಗಲೂ, ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯನು ಅದನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಆಧಾರವಾದ ಅವನಿಗೆ ಇಂತಹ ಅಪರೂಪದ ಬುದ್ಧಿಯಿತ್ತು.
ಅಸ್ಮದ್ವಿಧೋ ನಾಲ್ಪಪಕ್ವೇತರದೋಷೋಽವಗಚ್ಛತಿ । ಏವಂ ದೈತ್ಯಪತಿಃ ಸೋಽಯಂ ಬಲಿಃ ಪರಮಪೂಜಿತಃ
ನನ್ನಂಥ ಕಡಿಮೆ ಪುಣ್ಯವಂತನು, ಪರಮಪೂಜಿತನಾದ ದೈತ್ಯರಾಜನಾದ ಬಲಿಯ ಮಹಿಮೆನು ಅರಿಯಲಾಗದು.
ಸುತಲೇ ವರ್ತತೇ ಯಸ್ಯ ದ್ವಾರಪಾಲೋ ಹರಿಃ ಸ್ವಯಮ್ । ಏಕದಾ ದಿಗ್ವಿಜಯೇ ರಾಜಾ ರಾವಣೋ ಲೋಕರಾವಣಃ
ಅವನಿಗೆ ಸೂತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಪಾಲನಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಹರಿಯಿದ್ದಾನೆ; ಒಮ್ಮೆ ಲೋಕವನ್ನೆಲ್ಲ ತಲ್ಲಣಗೊಳಿಸಿದ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಹೊರಟನು.
ಪ್ರವಿಶನ್ಸುತಲೇ ಯೇನ ಭಕ್ತಾನುಗ್ರಹಕಾರಿಣಾ । ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠೇನ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಯೋಜನಾಯುತಮತ್ರ ಹಿ
ಅವನು ಸೂತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡುವ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕಾಲಿನ ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನೆ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು.
ಏವಂಭೂತಾನುಭಾವೋಽಯಂ ಬಲಿಃ ಸರ್ವಸುಖೈಕಭುಕ್ । ಆಸ್ತೇ ಸುತಲರಾಜಸ್ಥೋ ದೇವದೇವಪ್ರಸಾದತಃ
ಇಂತಹ ಮಹಿಮೆ ಉಳ್ಳವನಾದ ಬಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸೌಖ್ಯಗಳ ಏಕೈಕ ಭೋಗಿಯಾಗಿದ್ದು, ದೇವತೆಗಳ ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸೂತಲದ ರಾಜನಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತಲಾತಲಾದಿಲೋಕವರ್ಣನೇಽನನ್ತವರ್ಣನಮ್ ಶ್ರೀನಾರಾಯಣ ಉವಾಚ ತತೋಽಧಸ್ತಾದ್ವಿವರಕಂ ತಲಾತಲಮುದೀರಿತಮ್ । ದಾನವೇನ್ದ್ರೋ ಮಯೋ ನಾಮ ತ್ರಿಪುರಾಧಿಪತಿರ್ಮಹಾನ್
ತಲಾತಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಲೋಕಗಳ ವಿವರಣೆ: ಶ್ರೀನಾರಾಯಣನು ಹೇಳಿದನು — ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಡೆ ತಲಾತಲ ಎಂಬ ಲೋಕವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾ ದಾನವರಾಜನಾದ, ತ್ರಿಪುರದ ಒಡೆಯನಾದ ಮಾಯನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತ್ರಿಲೋಕ್ಯಾಃ ಶಙ್ಕರೇಣಾಯಂ ಪಾಲಿತೋ ದಗ್ಧಪೂಸ್ತ್ರಯಃ । ದೇವದೇವಪ್ರಸಾದಾತ್ತು ಲಬ್ಧರಾಜ್ಯಸುಖಾಸ್ಪದಃ
ತ್ರಿಪುರ ಎಂಬ ಮೂರು ನಗರಗಳನ್ನು ಶಂಕರನು ದಹಿಸಿದರೂ, ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳ ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ.
ಆಚಾರ್ಯೋ ಮಾಯಿನಾಂ ಸೋಽಯಂ ನಾನಾಮಾಯಾವಿಶಾರದಃ । ಪೂಜ್ಯತೇ ರಾಕ್ಷಸೈರ್ಘೋರೈಃ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಸಮೃದ್ಧಯೇ
ಅವನು ಮಾಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾದ ಮಾಯಿಕರ ಗುರು; ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
ತತೋಽಧಸ್ತಾಸ್ತುವಿಖ್ಯಾತಂ ಮಹಾತಲಮಿತಿ ಸ್ಫುಟಮ್ । ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಕಾದ್ರವೇಯಾಣಾಂ ಗಣಃ ಕ್ರೋಧವಶೋ ಮಹಾನ್
ಅದರ ಕೆಳಗಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮಹಾತಲ ಎಂಬ ಲೋಕವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ದೊಡ್ಡದಾದ ಕಾದ್ರವೆಯ ನಾಗರ ಹಿಂಡು ನೆಲೆಸಿದೆ.
ಅನೇಕಶಿರಸಾಂ ವಿಪ್ರ ಪ್ರಧಾನಾನ್ಕೀರ್ತಯಾಮಿ ತೇ । ಕುಹಕಸ್ತಕ್ಷಕಶ್ಚೈವ ಸುಷೇಣಃ ಕಾಲಿಯಸ್ತಥಾ
ಓ ಮಹರ್ಷೇ, ಅನೇಕ ತಲೆಗಳಿರುವ ನಾಗರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾದ ಕುಹಕ, ತಕ್ಷಕ, ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಕಾಲಿಯನನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
ಮಹಾಭೋಗಾ ಮಹಾಸತ್ತ್ವಾಃ ಕ್ರೂರಾಃ ಕ್ರೂರಸ್ವಜಾತಯಃ । ಪತತ್ರಿರಾಜಾಧಿಪತೇರುದ್ವಿಗ್ನಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ತೇ
ಅವರು ಬಲಿಷ್ಠರು, ಭಯಾನಕ ಸ್ವಭಾವದವರು, ಕ್ರೂರ ವಂಶದವರು; ಪಕ್ಷಿರಾಜನಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಆತಂಕಗೊಂಡು ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಸ್ವಕಲತ್ರಾಪತ್ಯಸುಹೃತ್ಕುಟುಮ್ಬಸ್ಯ ಚ ಸಙ್ಗತಾಃ । ಪ್ರಮತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತ್ಯೇವ ನಾನಾಕ್ರೀಡಾವಿಶಾರದಾಃ
ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು, ಅವರು ಬೇಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿ ವಿವಿಧ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ತತೋಽಧಸ್ತಾಚ್ಚ ವಿವರೇ ರಸಾತಲಸಮಾಹ್ವಯೇ । ದೈತೇಯಾ ನಿವಸನ್ತ್ಯೇವ ಪಣಯೋ ದಾನವಾಶ್ಚ ಯೇ
ಅದರ ಕೆಳಗಡೆ ಇರುವ ರಸಾತಲ ಎಂಬ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರು, ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ನಿವಾತಕವಚಾ ನಾಮ ಹಿರಣ್ಯಪುರವಾಸಿನಃ । ಕಾಲೇಯಾ ಇತಿ ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಾ ಹವಿರ್ಭುಜಾಮ್
ಅವರು ನಿವಾತಕವಚರು, ಹಿರಣ್ಯಪುರದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಯರು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವರು; ಹೋಮ ಮಾಡುವವರ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಮಹೌಜಸಶ್ಚೋತ್ಪತ್ತ್ಯೈವ ಮಹಾಸಾಹಸಿನಸ್ತಥಾ । ಸಕಲೇಶಸ್ಯ ಚ ಹರೇಸ್ತೇಜಸಾ ಹತವಿಕ್ರಮಾಃ
ಅವರು ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಮಹಾ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳು, ಅತ್ಯಂತ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲರ ಬಲವೂ ಹರಿಯ ಮಹಾತ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು.
ಬಿಲೇಶಯಾ ಇವ ಸದಾ ವಿವರೇ ನಿವಸನ್ತಿ ಹಿ । ಯೇ ವೈ ವಾಗ್ಭಿಃ ಸರಮಯಾ ಶಕ್ರದೂತ್ಯಾ ನಿರನ್ತರಮ್
ಅವರು ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಂತೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಆ ರಂಧ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ; ಇಂದ್ರನ ದೂತರ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸದಾ ಹಿಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಮನ್ತ್ರವರ್ಣಾಭಿರಸುರಾಸ್ತಾಡಿತಾ ಬಿಭ್ಯತಿ ಸ್ಮ ಹ । ತತೋಽಪ್ಯಧಸ್ತಾತ್ಪಾತಾಲೇ ನಾಗಲೋಕಾಧಿಪಾಲಕಾಃ
ಮಂತ್ರಗಳ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಅಸುರರು ಭಯಭೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಕೆಳಗಡೆ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ನಾಗಲೋಕದ ರಕ್ಷಕರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ವಾಸುಕಿಪ್ರಮುಖಾಃ ಶಙ್ಖಃ ಕುಲಿಕಃ ಶ್ವೇತ ಏವ ಚ । ಧನಞ್ಜಯೋ ಮಹಾಶಙ್ಖೋ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ತಥೈವ ಚ
ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರು ವಾಸುಕಿಯು, ಶಂಖ, ಕುಲಿಕ, ಶ್ವೇತ, ಧನಂಜಯ, ಮಹಾಶಂಖ ಮತ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ.