ರಮ್ಯಕೇ ನಾಮವರ್ಷೇ ಚ ಮೂರ್ತಿಂ ಭಗವತಃ ಪರಾಮ್ । ಮಾತ್ಸ್ಯಾಂ ದೇವಾಸುರೈರ್ವನ್ದ್ಯಾಂ ಮನುಃ ಸ್ತೌತಿ ನಿರನ್ತರಮ್
ರಮ್ಯಕ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ದಾನವರು ಪೂಜಿಸುವ ಭಗವಂತನ ಮತ್ಸ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಮನುವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮನುರುವಾಚ ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ಮುಖ್ಯತಮಾಯ ನಮಃ ಸತ್ತ್ವಾಯ ಪ್ರಾಣಾಯೌಜಸೇ ಬಲಾಯ ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯಾಯ ನಮಃ । ಅನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚಾಖಿಲಲೋಕಪಾಲಕೈ- ರದೃಷ್ಟರೂಪೋ ವಿಚರಸ್ಯುರುಸ್ವನಃ । ಸ ಈಶ್ವರಸ್ತ್ವಂ ಯ ಇದಂ ವಶೇ ನಯ- ನ್ನಾಮ್ನಾ ಯಥಾ ದಾರುಮಯೀಂ ನರಃ ಸ್ತ್ರಿಯಮ್
ಮನು ಹೇಳಿದನು: ಓಂ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನೀನು ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲಸ್ವರೂಪ, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ, ಬಲ, ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯ. ಲೋಕಪಾಲಕರಿಗೆ ಕಾಣದಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಭರ್ಜರಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವವನು ನೀನೆ. ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಂತೆ, ಮರದ ಗೊಂಬೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವವನಂತೆ, ನೀನು ನಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ನೀನೆ ಈ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಒಡೆಯ.
ಯಂ ಲೋಕಪಾಲಾಃ ಕಿಲ ಮತ್ಸರಜ್ವರಾ ಹಿತ್ವಾ ಯತನ್ತೋಽಪಿ ಪೃಥಕ್ ಸಮೇತ್ಯ ಚ । ಪಾತುಂ ನ ಶೇಕುರ್ದ್ವಿಪದಶ್ಚತುಷ್ಪದಃ ಸರೀಸೃಪಂ ಸ್ಥಾಣು ಯದತ್ರ ದೃಶ್ಯತೇ
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಎರಡು ಕಾಲು, ನಾಲ್ಕು ಕಾಲು, ಹಾವು, ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಲೋಕಪಾಲಕರು ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಹಿತಾಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದರೂ, ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಭವಾನ್ ಯುಗಾನ್ತಾರ್ಣವ ಊರ್ಮಿಮಾಲಿನಿ ಕ್ಷೋಣೀಮಿಮಾಮೋಷಧಿವೀರುಧಾಂ ನಿಧಿಮ್ । ಮಯಾ ಸಹೋರುಕ್ರಮ ತೇಽಜ ಓಜಸಾ ತಸ್ಮೈ ಜಗತ್ಪ್ರಾಣಗಣಾತ್ಮನೇ ನಮಃ
ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳ ನಡುವೆ, ನೀನು ಭೂಮಿ, ಔಷಧಿ, ಸಸ್ಯಗಳ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಇರುವವನು. ಮಹಾಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜಜನನ, ನೀನು ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ. ಆ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ಜೀವದಾತನಾದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಏವಂ ಸ್ತೌತಿ ಚ ದೇವೇಶಂ ಮನುಃ ಪಾರ್ಥಿವಸತ್ತಮಃ । ಮತ್ಸ್ಯಾವತಾರಂ ದೇವೇಶಂ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಕಾರಣಮ್
ಹೀಗೆ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮನು, ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ದೇವತೆಗಳ ದೇವರಾದ ಮತ್ಸ್ಯಾವತಾರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಧ್ಯಾನಯೋಗೇನ ದೇವಸ್ಯ ನಿರ್ಧೂತಾಶೇಷಕಲ್ಮಷಃ । ಆಸ್ತೇ ಪರಿಚರನ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಹಾಭಾಗವತೋತ್ತಮಃ
ಭಗವಂತನನ್ನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಭಕ್ತನು ಸದಾ ಇರುವನು.
ಭುವನಕೋಶವರ್ಣನೇ ಹಿರಣ್ಮಯಕಿಮ್ಪುರುಷವರ್ಷವರ್ಣನಮ್ ಶ್ರೀನಾರಾಯಣ ಉವಾಚ ಹಿರಣ್ಮಯೇ ನಾಮ ವರ್ಷೇ ಭಗವಾನ್ಕೂರ್ಮರೂಪಧೃಕ್ । ಆಸ್ತೇ ಯೋಗಪತಿಃ ಸೋಽಯಮರ್ಯಮ್ಣಾ ಪೂಜ್ಯ ಈಡ್ಯತೇ
ಶ್ರೀನಾರಾಯಣನು ಹೇಳಿದನು: ಹಿರಣ್ಮಯ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕೂರ್ಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಯೋಗಪತಿಯಾಗಿ, ಅಯರ್ಮನ್ನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಅರ್ಯಮೋವಾಚ ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ಅಕೂಪಾರಾಯ ಸರ್ವಸತ್ತ್ವಗುಣ- ವಿಶೇಷಣಾಯ ನೋಪಲಕ್ಷಿತಸ್ಥಾನಾಯ ನಮೋ ವರ್ಷ್ಮಣೇ ನಮೋ ಭೂಮೇ ನಮೋಽವಸ್ಥಾನಾಯ ನಮಸ್ತೇ । ಯದ್ರೂಪಮೇತನ್ನಿಜಮಾಯಯಾರ್ಪಿತ- ಮರ್ಥಸ್ವರೂಪಂ ಬಹುರೂಪರೂಪಿತಮ್ । ಸಂಖ್ಯಾ ನ ಯಸ್ಯಾಸ್ತ್ಯಯಥೋಪಲಮ್ಭನಾ- ತ್ತಸ್ಮೈ ನಮಸ್ತೇಽವ್ಯಪದೇಶರೂಪಿಣೇ
ಜರಾಯುಜಂ ಸ್ವೇದಜಮಣ್ಡಜೋದ್ಭಿದಂ ಚರಾಚರಂ ದೇವರ್ಷಿಪಿತೃಭೂತಮೈನ್ದ್ರಿಯಮ್ । ದ್ಯೌಃ ಖಂ ಕ್ಷಿತಿಃ ಶೈಲಸರಿತ್ಸಮುದ್ರಂ ದ್ವೀಪಗ್ರಹರ್ಕ್ಷೇತ್ಯಭಿಧೇಯ ಏಕಃ
ಗರ್ಭದಿಂದ, ಬೆವರಿನಿಂದ, ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ, ಮೊಳಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರ, ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಭೂಮಿ, ಪರ್ವತಗಳು, ನದಿಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.
ಯಸ್ಮಿನಸಂಖ್ಯೇಯವಿಶೇಷನಾಮ- ರೂಪಾಕೃತೌ ಕವಿಭಿಃ ಕಲ್ಪಿತೇಯಮ್ । ಸಂಖ್ಯಾ ಯಯಾ ತತ್ತ್ವದೃಶಾಪನೀಯತೇ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ ಸಾಂಖ್ಯನಿದರ್ಶನಾಯ ತೇ
ಪಂಡಿತರು ಅನೇಕ ಹೆಸರು, ರೂಪ, ಆಕಾರಗಳನ್ನು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುವವರು ಆ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಸಾಂಖ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಮಾದರಿಯಾಗಿರುವೆ. ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಏವಂ ಸ್ತುವತಿ ದೇವೇಶಮರ್ಯಮಾ ಸಹ ವರ್ಷಪೈಃ । ಗೀಯತೇ ಚಾಪಿ ಭಜತೇ ಸರ್ವಭೂತಭವಂ ಪ್ರಭುಮ್
ಹೀಗೆ, ಅಯರ್ಮನ್ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರದೇಶದವರು ದೇವತೆಗಳ ದೇವರಾದ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
ತಥೋತ್ತರೇಷು ಕುರುಷು ಭಗವಾನ್ಯಜ್ಞಪೂರುಷಃ । ಆದಿವಾರಾಹರೂಪೋಽಸೌ ಧರಣ್ಯಾ ಪೂಜ್ಯತೇ ಸದಾ
ಉತ್ತರ ಕುರುಗಳಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞಪುರುಷನಾದ ಭಗವಂತನು ಮೂಲ ವಾರಾಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ವಿಧಿವದ್ದೇವಂ ತದ್ಭಕ್ತ್ಯಾರ್ದ್ರಾರ್ದ್ರಹೃತ್ಕಜಾ । ಭೂಮಿಃ ಸ್ತೌತಿ ಹರಿಂ ಯಜ್ಞವಾರಾಹಂ ದೈತ್ಯಮರ್ದನಮ್
ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೃದಯದಿಂದ ಭೂಮಿ, ಯಜ್ಞವಾರಾಹನಾದ ಹರಿಯನ್ನು, ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ.
ಭೂರುವಾಚ ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ಮನ್ತ್ರತತ್ತ್ವಲಿಙ್ಗಾಯ ಯಜ್ಞಕ್ರತವೇ ಮಹಾಧ್ವರಾವಯವಾಯ ಮಹಾವರಾಹಾಯ ನಮಃ ಕರ್ಮಶುಕ್ಲಾಯ ತ್ರಿಯುಗಾಯ ನಮಸ್ತೇ
ಭೂಮಿ ಹೇಳಿದಳು: ಓಂ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನೀನು ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಯಜ್ಞದ ಕರ್ತೃ, ಮಹಾಧ್ವಾರದ ಅಂಗ, ಮಹಾವರಾಹ. ಶುದ್ಧ ಕರ್ಮದವನು, ಮೂರು ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವವನು, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ಕವಯೋ ವಿಪಶ್ಚಿತೋ ಗುಣೇಷು ದಾರುಷ್ವಿವ ಜಾತವೇದಸಮ್ । ಮಜ್ಜನ್ತಿ ಮಥ್ನಾ ಮನಸಾ ದಿದೃಕ್ಷವೋ ಗೂಢಂ ಕ್ರಿಯಾರ್ಥೇರ್ನಮ ಈರಿತಾತ್ಮನೇ
ನಿನ್ನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವು, ಮರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಿರುವಂತೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದರೂ ಅದು ಗುಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ದ್ರವ್ಯಕ್ರಿಯಾಹೇತ್ವಯನೇಶಕರ್ತೃಭಿ- ರ್ಮಾಯಾಗುಣೈರ್ವಸ್ತುಭಿರೀಕ್ಷಿತಾತ್ಮನೇ । ಅನ್ವೀಕ್ಷಯಾಙ್ಗಾತಿಶಯಾತ್ಮಬುದ್ಧಿಭಿ- ನಿಂರಸ್ತಮಾಯಾಕೃತಯೇ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ
ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ, ಕಾರಣ, ಕರ್ತೃ, ಮಾಯೆಯ ಗುಣಗಳು, ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು. ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಮೋಹದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವ ನಿನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಕರೋತಿ ವಿಶ್ವಸ್ಥಿತಿಸಂಯಮೋದಯಂ ಯಸ್ಯೇಪ್ಸಿತಂ ನೇಷ್ಮಿತುಮೀಕ್ಷಿತುರ್ಗುಣೈಃ । ಮಾಯಾ ಯಥಾಽಯೋ ಭ್ರಮತೇ ತದಾಶ್ರಯಂ ಗ್ರಾವ್ಣೋ ನಮಸ್ತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸಾಕ್ಷಿಣೇ
ಯಾರು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಲಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಮಾಯೆ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಬಂಡೆಯು ಆಧಾರವಾದಂತೆ, ನೀವು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವಿರಿ. ಆ ಮಹಾಶಕ್ತಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಪ್ರಮಥ್ಯ ದೈತ್ಯಂ ಪ್ರತಿವಾರಣಂ ಮೃಧೇ ಯೋ ಮಾಂ ರಸಾಯಾ ಜಗದಾದಿಸೂಕರಃ । ಕೃತ್ವಾಗ್ರದಂಷ್ಟ್ರಂ ನಿರಗಾದುದನ್ವತಃ ಕ್ರೀಡನ್ನಿವೇಭಃ ಪ್ರಣತಾಸ್ಮಿ ತಂ ವಿಭುಮ್
ಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮೊದಲ ಹಂದಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ದಂತದ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಸಾಗರದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದ ಆ ಮಹಾಪ್ರಭುವಿಗೆ, ಆನೆಯಂತೆ ಆಡುವ ಆ ದೇವರಿಗೆ ನಾನು ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಕಿಮ್ಪುರುಷೇ ವರ್ಷೇಽಸ್ಮಿನ್ಭಗವನ್ತಂ ದಾಶರಥಿಂ ಚ ಸರ್ವೇಶಮ್ । ಸೀತಾರಾಮಂ ದೇವಂ ಶ್ರೀಹನುಮಾನಾದಿಪೂರುಷಂ ಸ್ತೌತಿ
ಈ ಕಿಂಪುರುಷ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು, ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನನ್ನು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಡೆಯನಾದ, ಸೀತಾರಾಮನನ್ನು, ದೇವರನ್ನು, ಆದಿಪುರುಷನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮರ್ತ್ಯಾವತಾರಸ್ತ್ವಿಹ ಮರ್ತ್ಯಶಿಕ್ಷಣಂ ರಕ್ಷೋವಧಾಯೈವ ನ ಕೇವಲಂ ವಿಭೋ । ಕುತೋಽನ್ಯಥಾ ಸ್ಯಾದ್ಽಽರಮತಃ ಸ್ವ ಆತ್ಮನಃ ಸೀತಾಕೃತಾನಿ ವ್ಯಸನಾನೀಶ್ವರಸ್ಯ
ಪ್ರಭು, ನಿಮ್ಮ ಮಾನವರ ಅವತಾರ ಕೇವಲ ಮಾನವರಿಗೆ ಬೋಧನೆ ನೀಡಲು ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಸದಾ ಆನಂದಮಯನಾದ ಸ್ವಯಂ ಇಶ್ವರನು, ಸೀತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಬೇರೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು?
ನ ವೈ ಸ ಆತ್ಮಾತ್ಮವತಾಂ ಸುಹೃತ್ತಮಃ ಸಕ್ತಸ್ವಿಲೋಕ್ಯಾಂ ಭಗವಾನ್ವಾಸುದೇವಃ । ನ ಸ್ತ್ರೀಕೃತಂ ಕಶ್ಮಲಮಶ್ನುವೀತ ನ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಪಿ ವಿಹಾತುಮರ್ಹತಿ
ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹಿತನಾದ ವಾಸುದೇವನು, ಲೋಕದ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತನಲ್ಲ. ಅವನು ಹೆಂಗಸಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಿಡುವುದೂ ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ.
ನ ಜನ್ಮ ನೂನಂ ಮಹತೋ ನ ಸೌಭಗಂ ನ ವಾಙ್ ನ ಚುದ್ಧಿರ್ನಾಕೃತಿಸ್ತೋಷಹೇತುಃ । ತೈರ್ಯದ್ವಿಸೃಷ್ಟಾನಪಿ ನೋ ವನೌಕಸ- ಶ್ಚಕಾರ ಸಖ್ಯೇ ಬತ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜಃ
ಹುಟ್ಟಿದ ಮನೆ, ಮಹತ್ವ, ಭಾಗ್ಯ, ಮಾತು, ಬುದ್ಧಿ, ರೂಪ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಇವುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ರಾಮನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು, ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು—ಇದು ಎಷ್ಟು ಅದ್ಭುತ!
ಸುರೋಽಸುರೋ ವಾಪ್ಯಥವಾ ನರೋಽನರಃ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಯಃ ಸುಕೃತಜ್ಞಮುತ್ತಮಮ್ । ಭಜೇತ ರಾಮಂ ಮನುಜಾಕೃತಿಂ ಹರಿಂ ಯ ಉತ್ತರಾನನಯತ್ಕೋಸಲಾನ್ ದಿವಮ್
ದೇವತೆ, ದೈತ್ಯ, ಮಾನವ ಅಥವಾ ಅಮಾನವ—ಯಾರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಮನನ್ನು, ಮಾನವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು, ಕೋಸಲ ಜನರನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಶ್ರೀನಾರಾಯಣ ಉವಾಚ ಏವಂ ಕಿಮ್ಪುರುಷೇ ವರ್ಷೇ ಸತ್ಯಸನ್ಧಂ ದೃಢವ್ರತಮ್ । ರಾಮಂ ರಾಜೀವಪತ್ರಾಕ್ಷಂ ಹನುಮಾನ್ ವಾನರೋತ್ತಮಃ
ಶ್ರೀನಾರಾಯಣನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಕಿಂಪುರುಷ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು, ಸತ್ಯವಚನದಲ್ಲಿ ದೃಢನಾದ, ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ, ಕಮಲದ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸ್ತೌತಿ ಗಾಯತಿ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಚ ಸಂಪೂಜಯತಿ ಸರ್ವಶಃ । ಯ ಏತಚ್ಛೃಣುಯಾಚ್ಚಿತ್ರಂ ರಾಮಚನ್ದ್ರಕಥಾನಕಮ್ । ಸರ್ವಪಾಪವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಯಾತಿ ರಾಮಸಲೋಕತಾಮ್
ಅವನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಾಡುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯನ್ನು ಯಾರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ರಾಮನ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಭುವನಕೋಶವರ್ಣನೇ ಭಾರತವರ್ಷವರ್ಣನಮ್ ಶ್ರೀನಾರಾಯಣ ಉವಾಚ ಭಾರತಾಖ್ಯೇ ಚ ವರ್ಷೇಽಸ್ಮಿನ್ನಹಮಾದಿಜಪೂರುಷಃ । ತಿಷ್ಠಾಮಿ ಭವತಾ ಚೈವ ಸ್ತವನಂ ಕ್ರಿಯತೇಽನಿಶಮ್
ಭುವನಗಳ ವರ್ಣನೆ: ಭಾರತವರ್ಷದ ವಿವರಣೆ. ಶ್ರೀನಾರಾಯಣನು ಹೇಳಿದನು: ಭಾರತವೆಂಬ ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಾನು ಆದಿಪುರುಷನಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿರುವೆ.
ನಾರದ ಉವಾಚ ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ಉಪಶಮಶೀಲಾಯೋಪರತಾನಾತ್ಮ್ಯಾಯ ನಮೋಽಕಿಞ್ಚನವಿತ್ತಾಯ ಋಷಿಋಷಭಾಯ ನರನಾರಾಯಣಾಯ ಪರಮಹಂಸಪರಮಗುರವೇ ಆತ್ಮಾರಾಮಾಧಿಪತಯೇ ನಮೋ ನಮ ಇತಿ । ಕರ್ತಾಸ್ಯ ಸರ್ಗಾದಿಷು ಯೋ ನ ಬಧ್ಯತೇ ನ ಹನ್ಯತೇ ದೇಹಗತೋಽಪಿ ದೈಹಿಕೈಃ । ದ್ರಷ್ಟುರ್ನ ದೃಶ್ಯಸ್ಯ ಗುಣೈರ್ವಿದೂಷ್ಯತೇ ತಸ್ಮೈ ನಮೋಽಸಕ್ತವಿವಿಕ್ತಸಾಕ್ಷಿಣೇ
ಇದಂ ಹಿ ಯೋಗೇಶ್ವರಯೋಗನೈಪುಣಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋ ಭಗವಾಞ್ಜಗಾದ ಯತ್ । ಯದನ್ತಕಾಲೇ ತ್ವಯಿ ನಿರ್ಗುಣೇ ಮನೋ ಭಕ್ತ್ಯಾ ದಧೀತೋಜ್ಝಿತದುಷ್ಕಲೇವರಃ
ಯೋಗೇಶ್ವರನ ಯೋಗದ ನೈಪುಣ್ಯವೇ ಇದು. ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ, ದುಷ್ಟ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಗುಣನಾದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.
ಯಥೈಹಿಕಾಮುಷ್ಮಿಕಕಾಮಲಮ್ಪಟಃ ಸುತೇಷು ದಾರೇಷು ಧನೇಷು ಚಿನ್ತಯನ್ । ಶಙ್ಕೇತ ವಿದ್ವಾನ್ ಕುಕಲೇವರಾತ್ಯಯಾ- ದ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಯತ್ನಃ ಶ್ರಮ ಏವ ಕೇವಲಮ್
ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸುಖಗಳಿಗಾಗಿ ಆಸೆಪಟ್ಟು, ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ, ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲಿ, ಧನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೂಡಿದವನು ಹೇಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಯೂ ದುಷ್ಟ ದೇಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯದಿಂದ ಶ್ರಮಪಡುವನು. ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ವ್ಯರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಅಯರ್ಮನ್ ಹೇಳಿದನು: ಓಂ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನೀನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವವನು, ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಯಾರೂ ಅರಿಯಲಾಗದು. ರೂಪಕ್ಕೆ, ಭೂಮಿಗೆ, ಸ್ಥಿತಿಗೆ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ನಿನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗದು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದು. ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕಾಯ ನಮ ಇತಿ । ಆರ್ಯಲಕ್ಷಣಶೀಲವ್ರತಾಯ ನಮ ಉಪಶಿಕ್ಷಿತಾತ್ಮನೇ ಉಪಾಸಿತಲೋಕಾಯ ನಮಃ । ಸಾಧುವಾದನಿಕಷಣಾಯ ನಮೋ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯದೇವಾಯ ಮಹಾಪುರುಷಾಯ ಮಹಾಭಾಗಾಯ ನಮ ಇತಿ । ಯತ್ತದ್ವಿಶುದ್ಧಾನುಭವಾತ್ಮಮೇಕಂ ಸ್ವತೇಜಸಾ ಧ್ವಸ್ತಗುಣವ್ಯವಸ್ಥಮ್ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಪ್ರಶಾನ್ತಂ ಸುಧಿಯೋಪಲಮ್ಭನಂ ಹ್ಯನಾಮರೂಪಂ ನಿರಹಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ
ಓಂ, ಉತ್ತಮ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಆರ್ಯ ಲಕ್ಷಣ, ಶೀಲ, ವ್ರತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡವರಿಗೆ, ಲೋಕವಾಸಿಗಳು ಪೂಜಿಸುವವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಸಜ್ಜನರ ಮಾತಿಗೆ ಕಲ್ಲಾಗಿರುವವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದೇವರಿಗೆ, ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿದ, ಶುದ್ಧ ಅನುಭವರೂಪನಾದ, ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮನಾದ, ಶಾಂತಸ್ವಭಾವನಾದ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಗ್ರಹಣವಾಗುವ, ಹೆಸರಿಲ್ಲದ, ರೂಪವಿಲ್ಲದ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಾನು ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ.
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಓಂ, ಶಾಂತಸ್ವಭಾವದ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ದೂರನಾದ, ಯಾವುದನ್ನೂ ತನ್ನದಾಗಿ ಎಣಿಸದ, ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ನರನಾರಾಯಣನಾದ, ಪರಮಹಂಸನಾದ, ಪರಮಗುರುವಾದ, ಆತ್ಮಾರಾಮರಾಧಿಪತಿಯಾದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಮಸ್ಕಾರ. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃನಾದರೂ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದ, ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಹಾನಿಯಾಗದ, ನೋಡುವವನ ಅಥವಾ ನೋಡುವದಿನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮಾಲಿನ್ಯವಾಗದ, ಅಸಕ್ತನಾದ, ವಿಭಿನ್ನನಾದ ಸಾಕ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.