ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತ್ಯಾದೌ ದೃಶ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಭಿಚಾರತಃ । ಸಂವಿದೋ ವ್ಯಭಿಚಾರಶ್ಚ ನಾನುಭೂತೋಽಸ್ತಿ ಕರ್ಹಿಚಿತ್
ಜಾಗ್ರತ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದಾದವುಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಚೈತನ್ಯ ಯಾವಾಗಲೂ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ಯದಿ ತಸ್ಯಾಪ್ಯನುಭವಸ್ತರ್ಹ್ಯಯಂ ಯೇನ ಸಾಕ್ಷಿಣಾ । ಅನುಭೂತಃ ಸ ಏವಾತ್ರ ಶಿಷ್ಟಃ ಸಂವಿದ್ವಪುಃ ಪುರಾ
ಚೈತನ್ಯವೂ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿದೆಯೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಯಾರು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ? ಆ ಸಾಕ್ಷಿಯೇ ಪ್ರಾಚೀನದಿಂದಲೂ ಉಳಿದಿರುವ ನಿಜವಾದ ಚೈತನ್ಯ.
ಅತ ಏವ ಚ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಕೋವಿದೈಃ । ಆನನ್ದರೂಪತಾ ಚಾಸ್ಯಾಃ ಪರಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದತ್ವತಃ
ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಅದರ ಶಾಶ್ವತತ್ವವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯ ಆಸ್ಪದವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಆನಂದಸ್ವರೂಪವೂ ಹೌದು.
ಮಾ ನ ಭೂವಂ ಹಿ ಭೂಯಾಸಮಿತಿ ಪ್ರೇಮಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಸರ್ವಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವಾದಸಙ್ಗತ್ವಂ ಸ್ಫುಟಂ ಮಮ
ನಾನು ಇಲ್ಲವಾಗಬಾರದು, ಸದಾ ಇರಬೇಕು ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲವೂ ಅಸತ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ವೈರಾಗ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾಪ್ಯೇವಮತ ಏವ ಮತಾ ಮಮ । ತಚ್ಚ ಜ್ಞಾನಂ ನಾತ್ಮಧರ್ಮೋ ಧರ್ಮತ್ವೇ ಜಡತಾಽಽತ್ಮನಃ
ಮಿತಿಯಿಲ್ಲದ ತಾಪವಿದ್ದರೂ, ಇದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆ ಜ್ಞಾನವು ಆತ್ಮನ ಸ್ವಭಾವವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಗುಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಆತ್ಮನು ಜಡವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಜಡಶೇಷತ್ವಂ ನ ದೃಷ್ಟಂ ನ ಚ ಸಂಭವಿ । ಚಿದ್ಧರ್ಮತ್ವಂ ತಥಾ ನಾಸ್ತಿ ಚಿತಶ್ಚಿನ್ನ ಹಿ ಭಿದ್ಯತೇ
ಜ್ಞಾನವು ಶುದ್ಧ ಜಡದ ಉಳಿದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನೋಡಲಾಗದು, ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಚೈತನ್ಯಕ್ಕೆ ಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಗುಣವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಚೈತನ್ಯವು ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ.
ತಸ್ಮಾದಾತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನರೂಪಃ ಸುಖರೂಪಶ್ಚ ಸರ್ವದಾ । ಸತ್ಯಃ ಪೂರ್ಣೋಽಪ್ಯಸಙ್ಗಶ್ಚ ದ್ವೈತಜಾಲವಿವರ್ಜಿತಃ
ಆದ್ದರಿಂದ ಆತ್ಮನು ಸದಾ ಜ್ಞಾನರೂಪನೂ, ಆನಂದರೂಪನೂ, ಸತ್ಯನೂ, ಪೂರ್ಣನೂ, ಅಸಂಗನೂ, ದ್ವೈತದ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಕ್ತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಸ ಪುನಃ ಕಾಮಕರ್ಮಾದಿಯುಕ್ತಯಾ ಸ್ವೀಯಮಾಯಯಾ । ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಾಲಕರ್ಮವಿಪಾಕತಃ
ಆ ಆತ್ಮನು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಕಾಮ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಫಲದಿಂದ—
ಅವಿವೇಕಾಚ್ಚ ತತ್ತ್ವಸ್ಯ ಸಿಸೃಕ್ಷಾವಾನ್ಪ್ರಜಾಯತೇ । ಅಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಃ ಸರ್ಗೋಽಯಂ ಕಥಿತಸ್ತೇ ನಗಾಧಿಪ
ತತ್ತ್ವದ ವಿವೇಕ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಇಚ್ಛೆಪಡುವವನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸೃಷ್ಟಿ, ಪರ್ವತಾಧಿಪತೇ, ಪೂರ್ವಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಏತದ್ಧಿ ಯನ್ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಮಮ ರೂಪಮಲೌಕಿಕಮ್ । ಅವ್ಯಾಕೃತಂ ತದವ್ಯಕ್ತಂ ಮಾಯಾಶಬಲಮಿತ್ಯಪಿ
ನಾನು ಹೇಳಿರುವುದು ನನ್ನ ಅದ್ಭುತ ರೂಪ. ಅದು ಅವ್ಯಾಕೃತ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಸರ್ವಕಾರಣಕಾರಣಮ್ । ತತ್ತ್ವಾನಾಮಾದಿಭೂತಂ ಚ ಸಚ್ಚಿದಾನನ್ದವಿಗ್ರಹಮ್
ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳ ಕಾರಣ, ಎಲ್ಲ ತತ್ತ್ವಗಳ ಮೂಲ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ರೂಪ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸರ್ವಕರ್ಮಘನೀಭೂತಮಿಚ್ಛಾಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾಶ್ರಯಮ್ । ಹ್ರೀಙ್ಕಾರಮನ್ತ್ರವಾಚ್ಯಂ ತದಾದಿತತ್ತ್ವಂ ತದುಚ್ಯತೇ
ಅದು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ, ಇಚ್ಛೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲವು ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತಂತಿದೆ. ಆ ಆದಿತತ್ತ್ವವನ್ನು 'ಹ್ರೀಂ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತಸ್ಮಾದಾಕಾಶ ಉತ್ಪನ್ನಃ ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರರೂಪಕಃ । ಭವೇತ್ಸ್ಪರ್ಶಾತ್ಮಕೋ ವಾಯುಸ್ತೇಜೋರೂಪಾತ್ಮಕಂ ಪುನಃ
ಅದರಿಂದ ಆಕಾಶವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಶಬ್ದದ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸ್ಪರ್ಶಸ್ವರೂಪವಾದ ವಾಯು, ಮತ್ತೆ ರೂಪಸ್ವರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಜಲಂ ರಸಾತ್ಮಕಂ ಪಶ್ಚಾತ್ತತೋ ಗನ್ಧಾತ್ಮಿಕಾ ಧರಾ । ಶಬ್ದೈಕಗುಣ ಆಕಾಶೋ ವಾಯುಃ ಸ್ಪರ್ಶರವಾನ್ವಿತಃ
ಅನಂತರ ರಸಸ್ವರೂಪವಾದ ಜಲ ಮತ್ತು ನಂತರ ಗಂಧಸ್ವರೂಪವಾದ ಭೂಮಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಶಬ್ದ ಗುಣ ಮಾತ್ರವಿದೆ, ವಾಯುಗೆ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ ಗುಣಗಳಿವೆ.
ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪಗುಣಂ ತೇಜ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ । ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸೈರಾಪೋ ವೇದಗುಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ಅಗ್ನಿಗೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ರೂಪ ಎಂಬ ಗುಣಗಳಿವೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಲಕ್ಕೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ ಮತ್ತು ರಸ ಎಂಬ ಗುಣಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧೈಃ ಪಞ್ಚಗುಣಾ ಧರಾ । ತೇಭ್ಯೋಽಭವನ್ಮಹತ್ಸೂತ್ರಂ ಯಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ
ಭೂಮಿಗೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ಎಂಬ ಐದು ಗುಣಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದೇಹ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ತತ್ಸಮ್ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹೋಽಯಮಾತ್ಮನಃ । ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕಾರಣೋ ದೇಹಃ ಸ ಚೋಕ್ತಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ಹಿ
ಅದು ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲರೂಪವಾಗಿದೆ; ಇದು ಆತ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹ. ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಕಾರಣದೇಹ, ಇದನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಯಸ್ಮಿಞ್ಜಗದ್ಬೀಜರೂಪಂ ಸ್ಥಿತಂ ಲಿಙ್ಗೋದ್ಭವೋ ಯತಃ । ತತಃ ಸ್ಥೂಲಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚೀಕರಣಮಾರ್ಗತಃ
ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಜಗತ್ತಿನ ಬೀಜರೂಪವಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಲಿಂಗದೇಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಪಂಚೀಕರಣದ ಮೂಲಕ ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
ಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ತತ್ಪ್ರಕಾರಸ್ತ್ವಥೋಚ್ಯತೇ । ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಚ ಭೂತಾನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಿಭಜೇದ್ ದ್ವಿಧಾ
ಅವು ಐದು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಈಗ ಅದರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ: ಹಿಂದಿನ ಭೂತಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಬೇಕು.
ಏಕೈಕಂ ಭಾಗಮೇಕಸ್ಯ ಚತುರ್ಧಾ ವಿಭಜೇದ್ ಗಿರೇ । ಸ್ವಸ್ವೇತರದ್ವಿತೀಯಾಂಶೇ ಯೋಜನಾತ್ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ತೇ
ಓ ಪರ್ವತ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತಿ ಭಾಗವನ್ನು ಇತರ ನಾಲ್ಕರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಐದು ಐದು ಭಾಗಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.
ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಚ ವಿರಾಡ್ದೇಹಃ ಸ್ಥೂಲದೇಹೋಽಯಮಾತ್ಮನಃ । ಪಞ್ಚಭೂತಸ್ಥಸತ್ತ್ವಾಂಶೈಃ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಾಂ ಸಮುದ್ಭವಃ
ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ವಿರಾಟ್ದೇಹ, ಅಂದರೆ ಆತ್ಮನ ಸ್ಥೂಲದೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪಂಚಭೂತಗಳ ಸತ್ವಾಂಶಗಳಿಂದ ಶ್ರವಣಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.
ಜ್ಞಾನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮಿಲಿತೈಸ್ತು ತೈಃ । ಅನ್ತಃಕರಣಮೇಕಂ ಸ್ಯಾದ್ ವೃತ್ತಿಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್
ಓ ರಾಜನೇ, ಆ ಐದು ಭೂತಗಳ ಸತ್ವಾಂಶಗಳು ಸೇರಿ ಪ್ರತಿ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಃಕರಣವು ಒಂದೇ ಆದರೂ, ಅದರ ಕಾರ್ಯಭೇದದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಯದಾ ತು ಸಙ್ಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಕೃತ್ಯಂ ತದಾ ಭವೇತ್ತನ್ಮನ ಇತ್ಯಭಿಖ್ಯಮ್ । ಸ್ಯಾದ್ ಬುದ್ಧಿಸಂಜ್ಞಂ ಚ ಯದಾ ಪ್ರವೇತ್ತಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಂ ಸಂಶಯಹೀನರೂಪಮ್
ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಂಶಯದ ಚಟುವಟಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅದನ್ನು 'ಮನಸ್ಸು' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿಯೂ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದಂತೆ ನಡೆಯುವಾಗ ಅದನ್ನು 'ಬುದ್ಧಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಅನುಸನ್ಧಾನರೂಪಂ ತಚ್ಚಿತ್ತಂ ಚ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಅಹಙ್ಕೃತ್ಯಾತ್ಮವೃತ್ತ್ಯಾ ತು ತದಹಙ್ಕಾರತಾಂ ಗತಮ್
ಯಾವುದು ವಿಚಾರಿಸುವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು 'ಚಿತ್ತ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಸ್ವಂತತನದ ಭಾವದಿಂದ ನಡೆಯುವಾಗ ಅದು 'ಅಹಂಕಾರ'ವಾಗುತ್ತದೆ.
ತೇಷಾಂ ರಜೋಂಶೈರ್ಜಾತಾನಿ ಕ್ರಮಾತ್ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮಿಲಿತೈಸ್ತೈತು ಪ್ರಾಣೋ ಭವತಿ ಪಞ್ಚಧಾ
ಈ ಎಲ್ಲದರಿಂದ ರಜೋಗುಣದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಬೇಕಾದ ಅಂಗಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅವು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುವಾಗ ಪ್ರಾಣವು ಐದು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೃದಿ ಪ್ರಾಣೋ ಗುದೇಽಪಾನೋ ನಾಭಿಸ್ಥಸ್ತು ಸಮಾನಕಃ । ಕಣ್ಠದೇಶೇಽಪ್ಯುದಾನಃ ಸ್ಯಾದ್ ವ್ಯಾನಃ ಸರ್ವಶರೀರಗಃ
ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ, ಗುದದಲ್ಲಿ ಅಪಾನ, ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ, ಕಂಠದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉದಾನ ಮತ್ತು ದೇಹದಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು ವ್ಯಾನ.
ಜ್ಞಾನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪಞ್ಚೈವ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಪ್ರಾಣಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ಚೈವ ಧಿಯಾ ಚ ಸಹಿತಂ ಮನಃ
ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು—
ಏತತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಂ ಸ್ಯಾನ್ಮಮ ಲಿಙ್ಗಂ ಯದುಚ್ಯತೇ । ತತ್ರ ಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸಾ ರಾಜನ್ದ್ವಿವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾ
ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ನನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ, ಅಂದರೆ ಲಿಂಗ ಶರೀರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ವಭಾವ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರಿಯಬೇಕು.
ಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಿಕಾ ತು ಮಾಯಾ ಸ್ಯಾದವಿದ್ಯಾ ಗುಣಮಿಶ್ರಿತಾ । ಸ್ವಾಶ್ರಯಂ ಯಾ ತು ಸಂರಕ್ಷೇತ್ಸಾ ಮಾಯೇತಿ ನಿಗದ್ಯತೇ
ಮಾಯೆ ಎಂದರೆ ಸತ್ತ್ವಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಅವಿದ್ಯೆ ಗುಣಗಳ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಂತ ಆಧಾರವನ್ನು ಕಾಯುವದು ಮಾಯೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ತಸ್ಯಾಂ ಯತ್ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಂ ಸ್ಯಾದ್ಬಿಮ್ಬಭೂತಸ್ಯ ಚೇಶಿತುಃ । ಸ ಈಶ್ವರಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಃ ಸ್ವಾಶ್ರಯಜ್ಞಾನವಾನ್ಪರಃ
ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿರುವುದು, ಅದನ್ನು 'ಈಶ್ವರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆತನು ತನ್ನ ಆಧಾರದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮ.