ತತ್ರ ಕೃತ್ಯಾ ಸಮುತ್ಪನ್ನಾ ಚ್ಯವನಸ್ಯ ತಪೋಬಲಾತ್ । ಪ್ರಬಲಃ ಪುರುಷಃ ಕ್ರೂರೋ ಬೃಹತ್ಕಾಯೋ ಮಹಾಸುರಃ
ಅಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನನ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ, ಭಯಂಕರವಾದ, ಬೃಹತ್ ದೇಹದ, ಮಹಾ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಕ್ರೂರ ಅಸುರನು ಹುಟ್ಟಿಬಂದನು.
ಮದೋ ನಾಮ ಮಹಾಘೋರೋ ಭಯದಃ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಿಹ । ಶರೀರೇ ಪರ್ವತಾಕಾರಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣದಂಷ್ಟ್ರೋ ಮಯಾನಕಃ
ಅವನ ಹೆಸರು ಮದ. ಅವನು ತುಂಬಾ ಭಯಾನಕನು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯ ಉಂಟುಮಾಡುವವನು; ಅವನ ದೇಹ ಪರ್ವತದಂತೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ದವಳಗಳು, ಭಯಂಕರವಾದ ರೂಪವುಳ್ಳವನು.
ಚತಸ್ರಶ್ಚಾಯತಾ ದಂಷ್ಟ್ರಾ ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತಂ ಶತಮ್ । ಇತರೇ ತ್ವಸ್ಯ ದಶನಾ ಬಭೂವುರ್ದಶಯೋಜನಾಃ
ಅವನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಉದ್ದವಾದ ದವಳಗಳು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ನೂರು ಯೋಜನೆ ಉದ್ದವಿತ್ತು; ಉಳಿದ ಹಲ್ಲುಗಳು ಹತ್ತು ಯೋಜನೆ ಉದ್ದವಿತ್ತು.
ಬಾಹೂ ಪರ್ವತಸಂಕಾಶಾವಾಯತೌ ಕ್ರೂರದರ್ಶನೌ । ಜಿಹ್ವಾ ತು ಭೀಷಣಾ ಕ್ರೂರಾ ಲೇಲಿಹಾನಾ ನಭಸ್ತಲಮ್
ಅವನ ಕೈಗಳು ಪರ್ವತದಂತೆ, ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿಯೂ ಕಂಡವು; ಅವನ ನಾಲಿಗೆ ಭೀಕರವಾದದು, ಕ್ರೂರವಾದದು, ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಲೆಹಿಸುವಂತೆ ಕಂಡಿತು.
ಗ್ರೀವಾ ತು ಗಿರಿಶೃಙ್ಗಾಭಾ ಕಠಿನಾ ಭೀಷಣಾ ಭೃಶಮ್ । ನಖಾ ವ್ಯಾಘ್ರನಖಪ್ರಖ್ಯಾಃ ಕೇಶಾಶ್ಚಾತೀವಭೀಷಣಾಃ
ಅವನ ಕಂಠವು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ, ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವೂ ಭಯಾನಕವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅವನ ನಖಗಳು ಹುಲಿಯ ನಖಗಳಂತೆ, ಕೂದಲುಗಳು ಅತಿಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದವು.
ಶರೀರಂ ಕಜ್ಜಲಾಭಂ ಚ ತಸ್ಯ ಚಾಸ್ಯಂ ಭಯಾನಕಮ್ । ನೇತ್ರೇ ದಾವಾನಲಪ್ರಖ್ಯೇ ಭೀಷಣೇಽತಿಭಯಾನಕೇ
ಅವನ ದೇಹವು ಕರಿಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು, ಮುಖವು ಭಯಾನಕವಾಗಿತ್ತು; ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುತ್ತಾ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು.
ಹನುರೇಕಾ ಸ್ಥಿತಾ ತಸ್ಯ ಭೂಮಾವೇಕಾ ದಿವಂ ಗತಾ । ಏವಂವಿಧಃ ಸಮುತ್ಪನ್ನೋ ಮದೋ ನಾಮ ಬೃಹತ್ತನುಃ
ಅವನ ಒಂದು ಹನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿತ್ತು, ಇನ್ನೊಂದು ಆಕಾಶವನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು; ಹೀಗೆ ಬೃಹತ್ ರೂಪದ ಮದ ಎಂಬ ಅಸುರನು ಹುಟ್ಟಿಬಂದನು.
ತಂ ವಿಲೋಕ್ಯ ಸುರಾಃ ಸರ್ವೇ ಭಯಮಾಜಗ್ಮುರಂಹಸಾ । ಇನ್ದ್ರೋಽಪಿ ಭಯಸಂತ್ರಸ್ತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ನ ಮನೋ ದಧೇ
ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ತಕ್ಷಣ ಭಯದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾದರು; ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದನು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
ದೈತ್ಯೋಽಪಿ ವದನೇ ಕಾಮಂ ವಜ್ರಮಾದಾಯ ಸಂಸ್ಥಿತಃ । ವ್ಯಾಪ್ತಂ ನಭೋ ಘೋರದೃಷ್ಟಿರ್ಗ್ರಸನ್ನಿವ ಜಗತ್ತ್ರಯಮ್
ಆ ಅಸುರನು ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತನು; ಅವನ ಭಯಾನಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಕಾಶವೇ ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟಿತು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಉಣ್ಣುವಂತೆ ಕಂಡನು.
ಸ ಭಕ್ಷ್ಯಯಿಷ್ಯನ್ಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ ಶತಕ್ರತುಮುಪಾದ್ರವತ್ । ಚಕ್ರುಶುಶ್ಚ ಸುರಾಃ ಸರ್ವೇ ಹಾ ಹತಾಃ ಸ್ಮೇತಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ
ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಲು ಓಡಿಬಂದನು; ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು 'ಅಯ್ಯೋ, ನಾವು ನಾಶವಾಗಿದ್ದೇವೆ!' ಎಂದು ಅಳಿದರು.
ಇನ್ದ್ರಃ ಸ್ತಮ್ಭಿತಬಾಹುಸ್ತು ಮುಮುಕ್ಷುರ್ವಜ್ರಮನ್ತಿಕಾತ್ । ನ ಶಶಾಕ ಪವಿಂ ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಹರ್ತುಂ ಪಾಕಶಾಸನಃ
ಇಂದ್ರನ ಕೈ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ, ಹತ್ತಿರದಿಂದ ವಜ್ರವನ್ನು ಎಸೆಯಲು ಬಯಸಿದರೂ, ಪಾಕಶಾಸನನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.
ವಜ್ರಹಸ್ತಃ ಸುರೇಶಾನಸ್ತಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಕಾಲಸನ್ನಿಭಮ್ । ಸಸ್ಮಾರ ಮನಸಾ ತತ್ರ ಗುರುಂ ಸಮಯಕೋವಿದಮ್
ವಜ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಆ ಕಾಲದಂತೆ ಭಯಾನಕನನ್ನು ನೋಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಗುರುವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು.
ಸ್ಮರಣಾದಾಜಗಾಮಾಶು ಬೃಹಸ್ಪತಿರುದಾರಧೀಃ । ಗುರುಸ್ತತ್ಸಮಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಿಪತ್ತಿಸದೃಶಂ ಮಹತ್
ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯು, ಬೇಗನೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು, ಆ ಅಪಾಯಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಗುರುವು ದೊಡ್ಡ ವಿಪತ್ತೆಂದು ಅರಿತುಕೊಂಡನು.
ವಿಚಾರ್ಯ ಮನಸಾ ಕೃತ್ಯಂ ತಮುವಾಚ ಶಚೀಪತಿಮ್ । ದುಃಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ಮಹಾಮನ್ತ್ರೈಸ್ತ್ವಯಂ ವಜ್ರೇಣ ವಾಸವ
ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಗುರುವು ಶಚೀಪತಿಯಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: 'ವಜ್ರದಿಂದಲೂ ಮಹಾ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಈತನನ್ನು ನೀನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ವಾಸವ.'
ಅಸುರೋ ಮದಸಂಜ್ಞಸ್ತು ಯಜ್ಞಕುಣ್ಡಾತ್ಸಮುತ್ಥಿತಃ । ತಪೋಬಲಮೃಷೇಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಚ್ಯವನಸ್ಯ ಮಹಾಬಲಃ
ಮದ ಎಂಬ ಈ ಅಸುರನು ಯಜ್ಞಕುಂಡದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಚ್ಯವನ ಮಹರ್ಷಿಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ.
ಅನಿವಾರ್ಯೋ ಹ್ಯಯಂ ಶತ್ರುಸ್ತ್ವಯಾ ದೇವೈಸ್ತಥಾ ಮಯಾ । ಶರಣಂ ಯಾಹಿ ದೇವೇಶ ಚ್ಯವನಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ
ಈ ಶತ್ರುವನ್ನು ನೀನು, ದೇವತೆಗಳು ಅಥವಾ ನಾನೂ ಎದುರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ನೀನು ಮಹಾತ್ಮ ಚ್ಯವನನ ಶರಣಾಗು.
ಸ ನಿವಾರಯಿತಾ ನೂನಂ ಕೃತ್ಯಾಮಾತ್ಮಕೃತಾಂ ಕಿಲ । ನ ನಿವಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ತಾಃ ಶಕ್ತಿಭಕ್ತರುಷಂ ಕ್ವಚಿತ್
ತಾನೇ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವನು ನಿಲ್ಲಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ದೇವಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕೋಪವನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ - ಇತ್ಯುಕ್ತೋ ಗುರುಣಾ ಶಕ್ರಸ್ತದಾಗಚ್ಛನ್ಮುನಿಂ ಪ್ರತಿ । ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ನಮ್ರಃ ತಮುವಾಚ ಭಯಾನ್ವಿತಃ
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದನು: ಗುರುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರನು ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಬಂದು, ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿ ಭಯದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
ಕ್ಷಮಸ್ವ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ಶಮಯಾಸುರಮುದ್ಯತಮ್ । ಪ್ರಸನ್ನೋ ಭವ ಸರ್ವಜ್ಞ ವಚನಂ ತೇ ಕರೋಮ್ಯಹಮ್
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನಗೆ ಕ್ಷಮಿಸು. ನೀನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ಅಸುರನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸು. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನೇ, ದಯವಿಟ್ಟು ಸಂತೋಷವಾಗಿರು; ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಸೋಮಾರ್ಹಾವಶ್ವಿನಾವೇತಾವದ್ಯಪ್ರಭೃತಿ ಭಾರ್ಗವ । ಭವಿಷ್ಯತಃ ಸತ್ಯಮೇತದ್ವಚೋ ವಿಪ್ರ ಪ್ರಸೀದ ಮೇ
ಭಾರ್ಗವ, ಇಂದಿನಿಂದ ಸೋಮನು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನೀದೇವರು ಸೋಮಪಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನಿಜವಾದ ಮಾತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿರು.
ಮಿಥ್ಯಾ ತೇ ನೋದ್ಯಮೋ ಹ್ಯೇಷ ಭವತ್ಯೇವ ತಪೋಧನ । ಜಾನೇ ತ್ವಮಪಿ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಮಿಥ್ಯಾ ನೈವ ಕರಿಷ್ಯಸಿ
ತಪಸ್ಸಿನ ಧನಿಯಾದ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತ ನೀನು ತಪ್ಪು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತು.
ಸೋಮಪಾವಶ್ವಿನಾವೇತೌ ತ್ವತ್ಕೃತೌ ಚ ಸದೈವೇ ಹಿ । ಭವಿಷ್ಯತಶ್ಚ ಶರ್ಯಾತೇಃ ಕೀರ್ತಿಸ್ತು ವಿಪುಲಾ ಭವೇತ್
ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಸೋಮನು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನೀದೇವರು ಸದಾ ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಶರ್ಯಾತಿಯ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು.
ಮಯಾ ಯದ್ಧಿ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಥಾ ಮುನಿಸತ್ತಮ । ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಂ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ತವ ವೀರ್ಯಪ್ರಕಾಶನಮ್
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಆಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಸಾದಂ ಕುರು ಮೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಮದಂ ಸಂಹರ ಚೋತ್ಥಿತಮ್ । ಕಲ್ಯಾಣಂ ಸರ್ವದೇವಾನಾಂ ತಥಾ ಭೂಯೋ ವಿಧೀಯತಾಮ್
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ನನಗೆ ದಯೆ ತೋರಿಸು ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡು. ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮತ್ತೆ ಶುಭವಾಗಲಿ.
ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಶಕ್ರೇಣ ಚ್ಯವನಃ ಪರಮಾರ್ಥವಿತ್ । ಸಂಜಹಾರ ತಪಃ ಕೋಪಂ ಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ವಿರೋಧಜಮ್
ಇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದ ಚ್ಯವನನು ತಮ್ಮ ವಿರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು.
ದೇವಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ ಸಂವಿಗ್ನಂ ಭಾರ್ಗವಸ್ತು ಮದಂ ತತಃ । ವ್ಯಭಜತ್ಸ್ತ್ರೀಷು ಪಾನೇಷು ದ್ಯೂತೇಷು ಮೃಗಯಾಸು ಚ
ಆ ದೇವರನ್ನು ಧೈರ್ಯಪಡಿಸಿ, ಭಾರ್ಗವನು ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೆಂಗಸರು, ಮದ್ಯಪಾನ, ಜೂಜು ಮತ್ತು ಬೇಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿದನು.
ಮದಂ ವಿಭಜ್ಯ ದೇವೇನ್ದ್ರಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ ಚಕಿತಂ ಭಿಯಾ । ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ಚ ಸುರಾನ್ಸರ್ವಾನ್ಮಖಂ ತಸ್ಯ ನ್ಯವರ್ತಯತ್
ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹಂಚಿ, ಭಯದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿದನು; ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅವರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು.
ತತಸ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಸೋಮಂ ವಾಸವಾಯ ಮಹಾತ್ಮನೇ । ಅಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಸರ್ವಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪಾಯಯಾಮಾಸ ಭಾರ್ಗವಃ
ನಂತರ ಶುದ್ಧವಾದ ಸೋಮವನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭಾರ್ಗವನು ವಾಸವ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವರಿಗೆ ಕುಡಿಯಲು ಕೊಟ್ಟನು.
ಏವಂ ತೌ ಚ್ಯವನೇನಾರ್ಯಾವಶ್ವಿನೌ ರವಿಪುತ್ರಕೌ । ವಿಹಿತೌ ಸೋಮಪೌ ರಾಜನ್ ಸರ್ವಥಾ ತಪಸೋ ಬಲಾತ್
ರಾಜನೇ, ಚ್ಯವನನ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ, ಸೂರ್ಯನ ಪುತ್ರರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವರು ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯರಾದರು.
ಸರಸ್ತದಪಿ ವಿಖ್ಯಾತಂ ಜಾತಂ ಯೂಪವಿಮಣ್ಡಿತಮ್ । ಆಶ್ರಮಸ್ತು ಮುನೇಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ವಿಶ್ರುತೋಽಭವತ್
ಆ ಸರೋವರವು ಯಜ್ಞದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಆ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೆಸರಾಯಿತು.