न तेऽत्र दूषणं किञ्चिद्भवितव्ये शचीपते । सुखं वा यदि वा दुःखं विहितं च भविष्यति
हे शचीपति, इसमें तुम्हारी कोई दोष नहीं है; सुख या दुःख जो भी होना है, वही होगा जो विधाता ने तय किया है।
न मया तत्परिज्ञातं भावि दुःखं सुखं तथा । यद्भार्याहरणे प्राप्तं पुरा वासव वेत्सि हि
मैंने पहले से यह नहीं जाना था कि सुख या दुःख क्या मिलेगा, जैसे तुम्हें भी पता था जब तुम्हारी पत्नी हर ली गई थी, हे वासव।
शशिना मे हृता भार्या मित्रेणामित्रकर्शन । स्वाश्रमस्थेन सम्प्राप्तं दुःखं सर्वसुखापहम्
हे शत्रुओं का दमन करने वाले, मेरी पत्नी चन्द्रमा द्वारा, उसके अपने आश्रम में रहते हुए, छीन ली गई थी; उस समय मुझे ऐसा दुःख मिला जिसने सारा सुख छीन लिया।
बुद्धिमान्सर्वलोकेषु विदितोऽहं सुराधिप । क्व मे गता तदा वुद्धिर्यदा भार्या हृता बलात्
हे देवताओं के स्वामी, मैं तीनों लोकों में बुद्धिमान के रूप में प्रसिद्ध हूँ, पर जब मेरी पत्नी बलपूर्वक ले जाई गई, तब मेरी बुद्धि कहाँ चली गई थी?
तस्मादुपायः कर्तव्यो बुद्धिमद्भिः सदा नरैः । कार्यसिद्धिः सदा नूनं दैवाधीना सुराधिप
इसलिए, बुद्धिमान पुरुषों को सदा उपाय करना चाहिए; फिर भी, किसी भी कार्य की सिद्धि सदा भाग्य पर ही निर्भर करती है, हे देवताओं के स्वामी।
व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं गुरोः सार्थं शचीपतिः । ब्रह्माणं शरणं गत्वा नत्वा वचनमब्रवीत्
व्यास बोले— गुरु के सत्य और सार्थक वचन सुनकर शचीपति ने प्रणाम करके ब्रह्मा की शरण ली और उनसे कहा—
पितामह सुराध्यक्ष दैत्यो महिषसंज्ञकः । ग्रहीतुकामः स्वर्गं मे बलोद्योगं करोत्यलम्
हे पितामह, हे देवताओं के अधिपति, महिष नामक दैत्य मेरा स्वर्ग छीनना चाहता है और पूरी शक्ति से प्रयास कर रहा है।
अन्ये च दानवाः सर्वे तत्सैन्यं समुपस्थिताः । योद्धुकामा महावीर्याः सर्वे युद्धविशारदाः
और अन्य सभी दानव भी उसकी सेना के साथ आ गए हैं; वे सब युद्ध के इच्छुक, पराक्रमी और युद्ध-कला में निपुण हैं।
तेनाहं भीतभीतोऽस्मि त्वत्सकाशमिहागतः । सर्वज्ञोऽसि महाप्राज्ञ साहाय्यं कर्तुमर्हसि
इसी कारण मैं भयभीत होकर तुम्हारे पास आया हूँ; तुम सब कुछ जानते हो, अत्यंत बुद्धिमान हो, तुम्हें सहायता करनी चाहिए।
ब्रह्मोवाच गच्छामः सर्व एवाद्य कैलासं त्वरिता वयम् । शङ्करं पुरतः कृत्वा विष्णुं च बलिनां वरम्
ब्रह्मा बोले— आओ, हम सब आज ही शीघ्र कैलास चलें, शिव को आगे रखकर और बलवान विष्णु के साथ।
ततो युद्धं प्रकर्तव्यं सर्वैः सुरगणैः सह । मिलित्वा मन्त्रमाधाय देशं कालं विचिन्त्य च
फिर, सभी देवताओं को मिलकर मंत्रणा करके, समय और स्थान का विचार करके, संगठित होकर युद्ध करना चाहिए।
बलाबलमविज्ञाय विवेकमपहाय च । साहसं तु प्रकुर्वाणो नरः पतनमृच्छति
जो मनुष्य अपनी शक्ति और कमजोरी को न जाने, विवेक को छोड़कर उतावलेपन से काम करता है, वह अवश्य ही पतन को प्राप्त होता है।
व्यास उवाच तन्निशम्य सहस्राक्षः कैलासं निर्जगाम ह । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा लोकपालसमन्वितः
व्यास बोले — यह सुनकर सहस्रनेत्र इन्द्र, ब्रह्मा को आगे करके और लोकपालों के साथ कैलास पर्वत की ओर चल पड़ा।
तुष्टाव शङ्करं गत्वा वेदमन्त्रैर्महेश्वरम् । प्रसन्नं पुरतः कृत्वा ययौ विष्णुपुरं प्रति
वहाँ पहुँचकर उसने वेदमंत्रों से महेश्वर शंकर की स्तुति की; उन्हें प्रसन्न करके और उनके सामने खड़े होकर वह विष्णुपुरी की ओर चला।
स्तुत्वा तं देवदेवेशं कार्यं प्रोवाच चात्मनः । महिषात्तद्भयं चोग्रं वरदानमदोद्धतात्
उस देवताओं के स्वामी की स्तुति करके उसने अपना उद्देश्य बताया — वरदान के मद में चूर महिषासुर से उत्पन्न भयानक भय।
तदाकर्ण्य भयं तस्य विष्णुर्देवानुवाच ह । करिष्यामो वयं युद्धं हनिष्यामस्तु दुर्जयम्
उस भय की बात सुनकर विष्णु ने देवताओं से कहा — हम लोग युद्ध करेंगे, और उस दुर्जय को मार डालेंगे।
व्यास उवाच इति ते निश्चयं कृत्वा ब्रह्मविष्णुहरीश्वराः । स्वानि स्वानि समारुह्य वाहनानि ययुः सुराः
व्यास बोले — इस प्रकार निश्चय करके ब्रह्मा, विष्णु और हरि अपने-अपने वाहन पर चढ़कर, देवताओं के साथ चल पड़े।
ब्रह्मा हंससमारूढो विष्णर्गरुडवाहनः । शङ्करो वृषभारूढो वृत्रहा गजसंस्थितः
ब्रह्मा हंस पर, विष्णु गरुड़ पर, शंकर वृषभ पर और वृत्रासुर का वध करने वाले इन्द्र हाथी पर सवार हुए।
मयूरवाहनः स्कन्दो यमो महिषवाहनः । कृत्वा सैन्यसमायोगं यावत्ते निर्ययुः सुराः
स्कन्द मयूर पर, यम महिष पर चढ़े; अपनी-अपनी सेनाएँ सजाकर देवता निकल पड़े।
तावद्दैत्यबलं प्राप्तं दृप्तं महिषपालितम् । तत्राभूत्तुमुलं युद्धं देवदानवसैन्ययोः
उधर महिषासुर के नेतृत्व में गर्वित दैत्य सेना आ पहुँची; वहाँ देवताओं और दानवों की सेनाओं के बीच घोर युद्ध छिड़ गया।
बाणैः खड्गैस्तथा प्रासैर्मुसलैश्च परश्वधैः । गदाभिः पट्टिशैः शूलैश्चक्रैश्च शक्तितोमरैः
तीर, तलवार, भाले, गदा, फरसे, गदा, पट्टिश, त्रिशूल, चक्र, शक्ति और तोमर से,
मुद्गरैर्भिन्दिपालैश्च हलैश्चैवातिदारुणैः । अन्यैश्च विविधैरस्त्रैर्निजघ्नुस्ते परस्परम्
मुद्गर, भिन्दिपाल, भयंकर हल और अन्य अनेक प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों से वे एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य गजारूढो महाबलः । मघवन्तं पञ्चभिस्तैः सायकैः समताडयत्
उसकी सेना का सेनापति चिक्षुर, जो अत्यंत बलवान था, हाथी पर चढ़कर इन्द्र पर पाँच तीव्र बाणों से प्रहार किया।
तुराषाडपि तांश्छित्त्वा बाणैर्बाणांस्त्वरान्वितः । हृदये चार्धचन्द्रेण ताडयामास तं कृती
लेकिन तुराषाढ ने उन बाणों को अपने बाणों से काट डाला और अर्धचंद्र बाण से उसके हृदय पर वार किया।
बाणाहतस्तु सेनानीः प्राप मूर्च्छां गजोपरि । करिणं वज्रघातेन स जघान करे ततः
बाण से घायल होकर सेनापति हाथी की पीठ पर मूर्छित हो गया; तब इन्द्र ने अपने वज्र से उस हाथी पर प्रहार किया।
तद्वज्राभिहतो नागो भग्नः सैन्यं जगाम ह । दृष्ट्वा तं दैत्यराट् कुद्धो बिडालाख्यमथाब्रवीत्
वज्र के प्रहार से घायल होकर हाथी टूटकर सेना की ओर भाग गया; यह देखकर दैत्यराज क्रोधित होकर बिडाल नामक दैत्य से बोला।
गच्छ वीर महाबाहो जहीन्द्रं मदगर्वितम् । वरुणादीन्परान्देवान्हत्वाऽऽगच्छ ममान्तिकम्
जाओ, वीर महाबाहु! अभिमान में डूबे इन्द्र को मारो; वरुण आदि अन्य देवताओं को भी मारकर मेरे पास लौट आओ।
व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य बिडालाख्यो महाबलः । आरुह्य वारणं मत्तं जगाम त्रिदशाधिपम्
व्यास बोले — उसके वचन सुनकर बिडाल नामक बलवान दैत्य मदमस्त हाथी पर चढ़कर देवताओं के स्वामी की ओर बढ़ा।
वासवस्तं समायान्तं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः । जघान विशिखैस्तीक्षौराशीविषसमप्रभैः
उसको आते देख वासव क्रोध से भरकर, तीखे और विषधर सर्प के समान चमकते बाणों से उस पर प्रहार करने लगे।
स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः । पञ्चाशद्भिर्जघानाशु वासवञ्च शिलीमुखैः
लेकिन उसने उन बाणों को अपने बाणों से तुरंत काट डाला और पचास शिलिमुख बाणों से वासव पर तीव्र प्रहार किया।