कामदः सर्वदेवानां परमः परमेश्वरः । सर्वयज्ञेषु मुख्यस्त्वं पूज्यः सर्वैश्च याज्ञिकैः
तुम सभी देवताओं की इच्छाएँ पूरी करने वाले और सबसे श्रेष्ठ प्रभु रहोगे; हर यज्ञ में तुम मुख्य और सभी यजमानों द्वारा पूज्य रहोगे।
त्वां जनाः पूजयिष्यन्ति वरदस्त्वं भविष्यसि । श्रयिष्यन्ति च देवास्त्वां दानवैरतिपीडिताः
लोग तुम्हारी पूजा करेंगे, और तुम वर देने वाले बनोगे; जब देवता दानवों से पीड़ित होंगे, तब वे तुम्हारी शरण लेंगे।
शरणस्त्वञ्च सर्वेषां भविता पुरुषोत्तम । पुराणेषु च सर्वेषु वेदेषु विततेषु च
तुम सभी के शरणदाता, पुरुषोत्तम बनोगे; सभी पुराणों और विस्तृत वेदों में भी तुम्हारा उल्लेख होगा।
त्वं वै पूज्यतमः कामं कीर्तिस्तव भविष्यति । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूतले
तुम सबसे अधिक पूजनीय रहोगे, और तुम्हारी कीर्ति फैल जाएगी; जब-जब पृथ्वी पर धर्म की हानि होगी।
तदांशेनावतीर्याशु कर्तव्यं धर्मरक्षणम् । अवताराः सुविख्याताः पृथिव्यां तव भागशः
तब तुम अपने अंश से अवतरित होकर शीघ्र धर्म की रक्षा करोगे; तुम्हारे अवतार पृथ्वी पर प्रसिद्ध होंगे, हर एक तुम्हारे ही अंश से होंगे।
भविष्यन्ति धरायां वै माननीया महात्मनाम् । अवतारेषु सर्वेषु नानायोनिषु माधव
पृथ्वी पर वे महात्माओं द्वारा सम्मानित होंगे; हे माधव, सभी अवतारों में, अनेक रूपों में।
विख्यातः सर्वलोकेषु भविता मधुसूदन । अवतारेषु सर्वेषु शक्तिस्ते सहचारिणी
तुम सभी लोकों में प्रसिद्ध रहोगे, हे मधुसूदन; हर अवतार में तुम्हारी शक्ति तुम्हारे साथ रहेगी।
भविष्यति ममांशेन सर्वकार्यप्रसाधिनी । वाराही नारसिंही च नानाभेदैरनेकधा
वह मेरे अंश से सभी कार्यों को सिद्ध करेगी; वह वाराही, नरसिंही और अनेक रूपों में प्रकट होगी।
नानायुधाः शुभाकाराः सर्वाभरणमण्डिताः । ताभिर्युक्तः सदा विष्णो सुरकार्याणि माधव
विभिन्न अस्त्र-शस्त्रों से सुसज्जित, शुभ रूपों वाली, और सभी आभूषणों से अलंकृत; उन शक्तियों के साथ, हे विष्णु, तुम सदा देवताओं के कार्य पूरे करोगे, हे माधव।
साधयिष्यसि तत्सर्वं मद्दत्तवरदानतः । तास्त्वया नावमन्तव्याः सर्वदा गर्वलेशतः
मेरे द्वारा दिए गए वरदानों से तुम यह सब सिद्ध करोगे; तुम्हें उन्हें कभी भी, तनिक भी, तिरस्कार नहीं करना चाहिए।
पूजनीयाः प्रयत्नेन माननीयाश्च सर्वथा । नूनं ता भारते खण्डे शक्तयः सर्वकामदाः
उन्हें पूरी श्रद्धा से पूजा और हर प्रकार से सम्मानित करना चाहिए; निश्चय ही, भारत भूमि में ये शक्तियाँ सभी इच्छाएँ पूरी करेंगी।
भविष्यन्ति मनुष्याणां पूजिताः प्रतिमासु च । तासां तव च देवेश कीर्तिः स्यान्दखिलेष्वपि
मनुष्य उन्हें, और उनकी मूर्तियों में भी, पूजा करेंगे; हे देवेश, तुम्हारी और उनकी कीर्ति सब जगह फैलेगी।
द्वीपेषु सप्तस्वपि च विख्याता भुवि मण्डले । ताश्च त्वां वै महाभाग मानवा भुवि मण्डले
वे सातों द्वीपों में और पूरी पृथ्वी पर प्रसिद्ध होंगी; और हे महाभाग, पृथ्वी पर मनुष्य तुम्हारी पूजा करेंगे।
अर्चयिष्यन्ति वाञ्छार्थं सकामाः सततं हरे । अर्चासु चोपहारैश्च नानाभावसमन्विताः
अपनी इच्छाओं की पूर्ति के लिए वे सदा तुम्हारी पूजा करेंगे, हे हरि; मूर्तियों में, भिन्न-भिन्न प्रकार के उपहारों के साथ, और अनेक भावों से।
पूजयिष्यन्ति वेदोक्तैर्मन्त्रैर्नामजपैस्तथा । महिमा तव भूर्लोके स्वर्गे च मधुसूदन
वे वेदों में बताए गए मंत्रों और नामजप से तुम्हारी पूजा करेंगे; हे मधुसूदन, तुम्हारी महिमा पृथ्वी और स्वर्ग दोनों लोकों में रहेगी।
पूजनाद्देवदेवेश वृद्धिमेष्यति मानवैः । व्यास उवाच इति दत्त्वा वरान्वाणी विरराम खसम्भवा
हे देवदेवेश, पूजा के द्वारा मनुष्य वृद्धि पाएँगे; व्यास बोले— इस प्रकार वर देकर, आकाशज वाणी शांत हो गई।
भगवानपि प्रीतात्मा ह्यभवच्छ्रवणादिव । समाप्य विधिवद्यज्ञं भगवान्हरिरीश्वरः
भगवान् का हृदय जैसे किसी मधुर बात को सुनकर प्रसन्न हो गया हो, वैसे ही वे विधिपूर्वक यज्ञ पूरा करके बहुत आनंदित हुए। वे हरि, सबके स्वामी हैं।
विसर्जयित्वा तान्देवान्ब्रह्मपुत्रान्मुनीनथ । जगामानुचरैः सार्धं वैकुण्ठं गरुडध्वजः
फिर भगवान् गरुड़ध्वज ने उन देवताओं, ब्रह्मा के पुत्रों और मुनियों को विदा किया और अपने अनुचरों के साथ वैकुण्ठ को चले गए।
स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि पुनः सर्वे सुरास्ततः । मुनयो विस्मिता वार्तां कुर्वन्तस्ते परस्परम्
इसके बाद सभी देवता और मुनि अपने-अपने स्थानों को लौट गए और वे सब आपस में इन घटनाओं की चर्चा करते हुए आश्चर्यचकित थे।
ययुः प्रमुदिताः कामं स्वाश्रमान्पावनानथ
वे सब बहुत प्रसन्न होकर अपनी-अपनी पवित्र आश्रमों में चले गए।
श्रुत्वा वाणीं परमविशदां व्योमजां श्रोत्ररम्यां सर्वेषां वै प्रकृतिविषये भक्तिभावश्च जातः । चक्रुः सर्वे द्विजमुनिगणाः पूजनं भक्तियुक्ता- स्तस्याः कामं निखिलफलदं चागमोक्तं मुनीन्द्राः
जब सबने आकाश से आई हुई वह अत्यंत स्पष्ट और मन को भाने वाली वाणी सुनी, तो सबके मन में आदि प्रकृति के प्रति भक्ति उत्पन्न हो गई। फिर सभी द्विज और मुनिगण भक्ति-भाव से, शास्त्रों में बताए अनुसार, उस देवी की पूजा करने लगे, जो सब इच्छित फल देने वाली है।
युधाजिद्वीरसेनयोर्युद्धार्थं सज्जीभवनम् जनमेजय उवाच श्रुतो वै हरिणा क्लृप्तो यज्ञो विस्तरतो द्विज । महिमानं तथाम्बाया वद विस्तरतो मम
जनमेजय बोले— हे द्विजश्रेष्ठ! मैंने हरि द्वारा किए गए यज्ञ का विस्तार से वर्णन और माता की महिमा भी सुन ली है। अब कृपया मुझे उसका विस्तार से वर्णन करें।
श्रुत्वा देव्याश्चरित्रं वै कुर्वे मखमनुत्तमम् । प्रसादात्तव विप्रेन्द्र भविष्यामि च पावनः
देवी के चरित्र को सुनकर मैं भी उत्तम यज्ञ करूँगा। हे विप्रश्रेष्ठ! आपकी कृपा से मैं भी पावन हो जाऊँगा।
व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् । इतिहासं पुराणञ्च कथयामि सुविस्तरम्
व्यास बोले— हे राजन्! सुनिए, मैं आपको देवी के श्रेष्ठ चरित्र का विस्तार से वर्णन करूँगा। मैं आपको प्राचीन इतिहास और पुराण की कथा पूरी विस्तार से सुनाऊँगा।
कोसलेषु नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः । पुष्यपुत्रो महातेजा ध्रुवसन्धिरिति स्मृतः
कोशल देश में सूर्यवंश में उत्पन्न, पुष्य के पुत्र, महान तेजस्वी और श्रेष्ठ राजा ध्रुवसंधि नाम से प्रसिद्ध थे।
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वर्णाश्रमहिते रतः । अयोध्यायां समृद्धायां राज्यं चक्रे शुचिव्रतः
वे धर्मात्मा, सत्यव्रती और वर्णाश्रम के हित में लगे रहते थे। उन्होंने समृद्ध अयोध्या में, शुद्ध आचरण के साथ, राज्य किया।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये तथा द्विजाः । स्वां स्वां वृत्तिं समास्थाय तद्राज्ये धर्मतोऽभवन्
उनके राज्य में ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और अन्य द्विजजन अपनी-अपनी आजीविका में लगे हुए धर्मपूर्वक रहते थे।
न चौराः पिशुना धूर्तास्तस्य राज्ये च कुत्रचित् । दम्भाः कृतघ्ना मूर्खाश्च वसन्ति किल मानवाः
उनके राज्य में कहीं भी न तो चोर थे, न चुगलखोर, न ही कोई धूर्त। ऐसा कहा जाता है कि वहाँ कपटी, कृतघ्न या मूर्ख लोग नहीं रहते थे।
एवं वै वर्तमानस्य नृपस्य कुरुसत्तम । द्वे पत्न्यौ रूपसम्पन्ने ह्यासतुः कामभोगदे
ऐसे ही राज्य करते हुए, हे कुरुओं में श्रेष्ठ! उस राजा की दो पत्नियाँ थीं, जो रूपवती और सुख देने वाली थीं।
मनोरमा धर्मपत्नी सुरूपाऽतिविचक्षणा । लीलावती द्वितीया च साऽपि रूपगुणान्विता
उनकी प्रधान पत्नी मनोरमा सुंदर और अत्यंत बुद्धिमती थीं। दूसरी पत्नी लीलावती भी रूप और गुणों से युक्त थीं।