महत्तत्त्वं हि कार्यं स्यादहङ्कारो हि कारणम् । तन्मात्राणि त्वहङ्कारादुत्पद्यन्ते सदैव हि
महत्तत्त्व वास्तव में कार्य है और अहंकार कारण है। अहंकार से ही सदा तन्मात्राएँ उत्पन्न होती हैं।
कारणं पञ्चभूतानां तानि सर्वसमुद्भवे । कर्मेन्द्रियाणि पंचैव पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च
वह पाँचों भूतों का कारण है, जिनसे सब कुछ उत्पन्न होता है। पाँच कर्मेन्द्रियाँ और पाँच ज्ञानेंद्रियाँ भी उसी से हैं।
महाभूतानि पञ्चैव मनः षोडशमेव च । कार्यञ्च कारणञ्चैव गणोऽयं षोडशात्मकः
पाँच महाभूत और मन, ये सोलह हुए। यह सोलह का समूह ही कार्य और कारण दोनों है।
परमात्मा पुमानाद्यो न कार्यं न च कारणम् । एवं समुद्भवः शम्भो सर्वेषामादिसम्भवे
परमात्मा, जो आदि पुरुष है, न कार्य है और न कारण। हे शम्भु, सबकी उत्पत्ति का आरंभ इसी प्रकार है।
संक्षेपेण मया प्रोक्तस्तव तत्र समुद्भवः । व्रजन्त्वद्य विमानेन कार्यार्थं मम सत्तमाः
संक्षेप में मैंने वहाँ की उत्पत्ति तुम्हें समझा दी। अब, हे श्रेष्ठ जनो, मेरे कार्य के लिए विमान से जाओ।
स्मरणाद्दर्शनं तुभ्यं दास्येऽहं विषमे स्थिते । स्मर्तव्याहं सदा देवाः परमात्मा सनातनः
जब तुम संकट में होगे, तो मेरी स्मरण से मैं तुम्हें दर्शन दूँगी। हे देवों, मुझे सदा सनातन परमात्मा के रूप में स्मरण करना।
उभयोः स्मरणादेव कार्यसिद्धिरसंशयम् । ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा विससर्जास्मान्दत्त्वा शक्तीः सुसंस्कृताः
दोनों ओर से स्मरण करने पर कार्य की सिद्धि निश्चित है। ब्रह्मा बोले— ऐसा कहकर देवी ने हमें उत्तम शक्तियाँ देकर विदा किया।
विष्णवेऽथ महालक्ष्मीं महाकालीं शिवाय च । महासरस्वतीं मह्यं स्थानात्तस्माद्विसर्जिताः
विष्णु को महालक्ष्मी, शिव को महाकाली और मुझे महासरस्वती दी गई। इस प्रकार देवी ने अपने स्थान से उन्हें भेजा।
स्थलान्तरं समासाद्य ते जाताः पुरुषा वयम् । चिन्तयन्तः स्वरूपं तत्प्रभावं परमाद्भुतम्
दूसरे स्थान पर पहुँचकर हम पुरुष बने और उस रूप तथा उसकी अद्भुत शक्ति का विचार करने लगे।
विमानं तत्समासाद्य संरूढास्तत्र वै त्रयः । न द्वीपोऽसौ न सा देवी सुधासिन्धुस्तथैव च
उस विमान में पहुँचकर हम तीनों वहीं स्थित हो गए। वह न तो द्वीप था, न वहाँ देवी थीं और न ही अमृत का समुद्र था।
आसाद्य तस्मिन्वितते विमाने प्राप्ता वयं पङ्कजसन्निधौ च । महार्णवे यत्र हतौ दुरत्ययौ मुरारिणा तौ मधुकैटभाख्यौ
उस विशाल विमान में पहुँचकर हम कमल के समीप पहुँचे। उसी महा-सागर में, जहाँ मुर के शत्रु ने मदु और कैटभ नामक दोनों कठिन दैत्यों का वध किया था।
तत्त्वनिरूपणवर्णनम् ब्रह्मोवाच एवंप्रभावा सा देवी मया दृष्टाथ विष्णुना । शिवेनापि महाभाग तास्ता देव्यः पृथक्पृथक्
तत्त्व के निरूपण का वर्णन। ब्रह्मा बोले— ऐसी प्रभावशाली देवी को मैंने देखा, विष्णु ने भी देखा और हे भाग्यशाली, शिव ने भी उन देवियों को अलग-अलग देखा।
व्यास उवाच इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यं नारदो मुनिसत्तमः । पप्रच्छ परमप्रीतः प्रजापतिमिदं वचः
व्यास बोले — पिता के वचन सुनकर श्रेष्ठ मुनि नारद अत्यन्त प्रसन्न होकर प्रजापति से यह प्रश्न करने लगे।
नारद उवाच पुमानाद्योऽविनाशी यो निर्गुणोऽच्युतिरव्ययः । दृष्टश्चैवानुभूतश्च तद्वदस्व पितामह
नारद बोले — हे पितामह! जो आदिपुरुष अविनाशी, निर्गुण, अचल और कभी न बदलने वाले हैं, जो देखे और अनुभव किए जा सकते हैं, उनके विषय में मुझे बताइए।
त्रिगुणा वीक्षिता शक्तिर्निर्गुणा कीदृशी पितः । तस्याः स्वरूपं मे ब्रूहि पुरुषस्य च पद्मज
हे कमल से उत्पन्न हुए! जो त्रिगुणात्मिका शक्ति देखी जाती है, वह निर्गुण शक्ति कैसी है? उस शक्ति का और उस पुरुष का सच्चा स्वरूप मुझे बताइए।
यदर्थञ्च मया तप्तं श्वेतद्वीपे महातपः । दृष्टाः सिद्धा महात्मानस्तापसा गतमन्यवः
मैंने श्वेतद्वीप में कठोर तप किस उद्देश्य से किया था? वहाँ मैंने महान आत्माओं और क्रोधरहित तपस्वियों को देखा।
परमात्मा न सम्प्राप्तो मयाऽसौ दृष्टिगोचरः । पुनः पुनस्तपस्तीव्रं कृतं तत्र प्रजापते
हे प्रजापति! वहाँ वह परमात्मा मेरी दृष्टि में नहीं आए; इसलिए मैंने बार-बार वहाँ घोर तप किया।
भवता सगुणा शक्तिर्दृष्टा तात मनोरमा । निर्गुणा निर्गुणश्चैव कीदृशौ तौ वदस्व मे
पिता! आपने सगुणा, मनोहर शक्ति को देखा है; अब मुझे बताइए कि निर्गुणा शक्ति और निर्गुण पुरुष कैसे हैं?
व्यास उवाच इति पृष्ठः पिता तेन नारदेन प्रजापतिः । उवाच वचनं तथ्यं स्मितपूर्वं पितामहः
व्यास बोले — नारद के इस प्रकार पूछने पर पितामह प्रजापति ने पहले मुस्कुराकर सत्य वचन कहे।
ब्रह्मोवाच निर्गुणस्य मुने रूपं न भवेद्दृष्टिगोचरम् । दृश्यञ्च नश्वरं यस्मादरूपं दृश्यते कथम्
ब्रह्मा बोले — हे मुनि! निर्गुण का स्वरूप कभी भी आँखों से देखा नहीं जा सकता, क्योंकि जो कुछ भी दिखाई देता है वह नश्वर है; निराकार को देखा ही कैसे जा सकता है?
निर्गुणा दुर्गमा शक्तिर्निर्गुणश्च तथा पुमान् । ज्ञानगम्यौ मुनीनां तु भावनीयौ तथा पुनः
निर्गुणा शक्ति और निर्गुण पुरुष दोनों ही पाना कठिन हैं; वे ज्ञान से जाने जाते हैं और मुनियों द्वारा मन में ध्येय हैं।
अनादिनिधनौ विद्धि सदा प्रकृतिपूरुषौ । विश्वासेनाभिगम्यौ तौ नाविश्वासेन कर्हिचित्
प्रकृति और पुरुष दोनों को ही आदि और अंत रहित जानो; वे सदा विश्वास से ही प्राप्त होते हैं, अविश्वास से कभी नहीं।
चैतन्यं सर्वभूतेषु यत्तद्विद्धि परात्मकम् । तेजः सर्वत्रगं नित्यं नानाभावेषु नारद
हे नारद! सभी प्राणियों में जो चेतना है, उसे ही परमात्मा जानो; वह सर्वत्र व्याप्त, नित्य प्रकाश है, जो अनेक रूपों में प्रकट होता है।
तञ्च ताञ्च महाभाग व्यापकौ विद्धि सर्वगौ । ताभ्यां विहीनं संसारे न किञ्चिद्वस्तु विद्यते
हे महाभाग! उन दोनों को सर्वव्यापक और सर्वत्र स्थित जानो; संसार में उनके बिना कुछ भी नहीं है।
तौ विचिन्त्यौ सदा देहे मिश्रीभूतौ सदाव्ययौ । एकरूपौ चिदात्मानौ निगुणौ निर्मलावुभौ
वे दोनों सदा शरीर में विचार करने योग्य हैं, सदा मिले हुए और अविनाशी हैं; दोनों एक ही रूप के, चैतन्यस्वरूप, निर्गुण और निर्मल हैं।
या शक्तिः परमात्माऽसौ सा योऽसौ सा परमा मता । अन्तरं नैतयोः कोऽपि सूक्ष्मं वेद च नारद
जो शक्ति है वही परमात्मा है, और जो परमात्मा है वही शक्ति मानी गई है; हे नारद! इन दोनों में कोई भी सूक्ष्म भेद नहीं जानता।
अधीत्य सर्वशास्त्राणि वेदान्साङ्गांश्च नारद । न जानाति तयोः सूक्ष्ममन्तरं विरतिं विना
हे नारद! सब शास्त्र और वेदों का अध्ययन करने पर भी, जब तक वैराग्य नहीं होता, तब तक इन दोनों का सूक्ष्म भेद कोई नहीं जान सकता।
अहङ्कारकृतं सर्वं विश्वं स्थावरजङ्गमम् । कथं तद्रहितं पुत्र भवेत्कल्पशतैरपि
सारा चराचर जगत अहंकार से ही उत्पन्न हुआ है; हे पुत्र! उसके बिना यह संसार सैकड़ों कल्पों तक भी कैसे रह सकता है?
निर्गुणं सगुणः पुत्र कथं पश्यति चक्षुषा । सगुणं च महाबुद्धे चेतसा संविचारय
हे पुत्र! सगुण व्यक्ति अपनी आँखों से निर्गुण को कैसे देख सकता है? हे महाबुद्धि! मन से सगुण का विचार करो।
पित्तेनाच्छादिता जिह्वा चक्षुश्च मुनिसत्तम । कटु पित्तं विजानाति रसं रूपं न तत्तथा
हे श्रेष्ठ मुनि! जब जीभ पित्त से ढँक जाती है, तब वह केवल कड़वा स्वाद ही जानती है, असली स्वाद नहीं; वैसे ही आँखें भी रूप को ठीक से नहीं देख पातीं।