सन्ध्यासु चार्घ्यदानं च गायत्रीजपमेव च । सहस्रत्रितयं कुर्वन्सुरैः पूज्यो भवेन्मुने
हे मुनि, जो संध्या के समय अर्घ्य देता है और गायत्री का जप करता है, और यह तीन हज़ार बार करता है, वह देवताओं द्वारा पूज्य हो जाता है।
न्यासान्करोतु वा मा वा गायत्रीमेव चाभ्यसेत् । ध्यात्वा निर्व्याजया वृत्त्या सच्चिदानन्दरूपिणीम्
मनुष्य चाहे न्यास करे या न करे, लेकिन उसे गायत्री का अभ्यास अवश्य करना चाहिए और सच्चे भाव से सत्-चित्-आनन्द स्वरूपा देवी का ध्यान करना चाहिए।
यदक्षरैकसंसिद्धेः स्पर्धते ब्राह्मणोत्तमः । हरिशङ्करकञ्जोत्थसूर्यचन्द्रहुताशनैः
जब कोई श्रेष्ठ ब्राह्मण एक अक्षर में सिद्धि प्राप्त कर लेता है, तब वह कमल से उत्पन्न हरि, शंकर, सूर्य, चन्द्र और अग्नि के समान हो जाता है।
अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वर्णऋष्यादिकांस्तथा । छन्दांसि देवतास्तद्वत्क्रमात्तत्त्वानि चैव हि
अब हे ब्राह्मण, अक्षरों, ऋषियों, छन्दों, देवताओं और तत्त्वों का क्रम से वर्णन सुनो।
वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठः शुक्रः कण्वः पराशरः । विश्वामित्रो महातेजाः कपिलः शौनको महान्
वामदेव, अत्रि, वसिष्ठ, शुक्र, कण्व, पराशर, तेजस्वी विश्वामित्र, कपिल और महान शौनक—
याज्ञवल्क्यो भरद्वाजो जमदग्निस्तपोनिधिः । गौतमो मुद्गलश्चैव वेदव्यासश्च लोमशः
याज्ञवल्क्य, भरद्वाज, तप के भंडार जमदग्नि, गौतम, मुद्गल, वेदव्यास और लोमश—
अगस्त्यः कौशिको वत्सः पुलस्त्यो माण्डुकस्तथा । दुर्वासास्तपसां श्रेष्ठो नारदः कश्यपस्तथा
अगस्त्य, कौशिक, वत्स, पुलस्त्य, मांडूक, तपस्वियों में श्रेष्ठ दुर्वासा, नारद और कश्यप—
इत्येते ऋषयः प्रोक्ता वर्णानां क्रमशो मुने । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च
हे मुनि, ये ही ऋषि अक्षरों के क्रम से कहे गए हैं। गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती और पंक्ति—
त्रिष्टुभं जगती चैव तथातिजगती मता । शक्वर्यतिशक्वरी च धृतिश्चातिधृतिस्तथा
त्रिष्टुप्, जगती, अतिजगती, शक्वरी, अतिशक्वरी, धृति और अतिधृति भी—
विराट्प्रस्तारपङ्क्तिश्च कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः सकृतिश्चैवाक्षरपङ्क्तिस्तथैव च
विराट्, प्रस्तार, पंक्ति, कृति, प्रकृति, आकृति, विकृति, सकृति और अक्षरपंक्ति—
भूर्भुवः स्वरितिच्छन्दस्तथा ज्योतिष्मती स्मृतम् । इत्येतानि च छन्दांसि कीर्तितानि महामुने
भूः, भुवः, स्वः, इतिच्छन्द और ज्योतिष्मती भी मानी गई हैं; हे महर्षि, ये ही छन्द गिनाए गए हैं।
दैवतानि शृणु प्राज्ञ तेषामेवानुपूर्वशः । आग्नेयं प्रथमं प्रोक्तं प्राजापत्यं द्वितीयकम्
हे विद्वान्, अब इनकी देवताओं को क्रम से सुनो। सबसे पहले अग्नेय, फिर प्रजापत्य—
तृतीयं च तथा सौम्यमीशानं च चतुर्थकम् । सावित्रं पञ्चमं प्रोक्तं षष्ठमादित्यदैवतम्
तीसरा सौम्य, चौथा ईशान, पाँचवाँ सावित्री और छठा आदित्य का देवता बताया गया है।
बार्हस्पत्यं सप्तमं तु मैत्रावरुणमष्टमम् । नवमं भगदैवत्यं दशमं चार्यमेश्वरम्
सातवाँ बृहस्पति का, आठवाँ मैत्रावरुण, नौवाँ भग का देवता और दसवाँ अर्यमा का ईश्वर है।
गणेशमेकादशकं त्वाष्ट्रं द्वादशकं स्मृतम् । पौष्णं त्रयोदशं प्रोक्तमैन्द्राग्नं च चतुर्दशम्
गणेश ग्यारहवाँ, त्वष्टा बारहवाँ, पौष्ण तेरहवाँ और इन्द्राग्नि चौदहवाँ माना गया है।
वायव्यं पञ्चदशकं वामदैव्यं च षोडशम् । मैत्रावरुणिदैवत्यं प्रोक्तं सप्तदशाक्षरम्
पंद्रहवाँ वायव्य, सोलहवाँ वामदेव्य, सत्रहवाँ मैत्रावरुणि देवता बताया गया है।
अष्टादशं वैश्वदेवमूनविंशं तु मातृकम् । वैष्णवं विंशतितमं वसुदैवतमीरितम्
अठारहवाँ वैश्वदेव, उन्नीसवाँ मातृका, बीसवाँ वैष्णव और इक्कीसवाँ वसुदेवता कहा गया है।
एकविंशतिसंख्याकं द्वाविंशं रुद्रदैवतम् । त्रयोविंशं च कौबेरमाश्विनं तत्त्वसंख्यकम्
इक्कीसवीं संख्या एकविंश, बाईसवीं रुद्र देवता, तेईसवीं कुबेर और अश्विन तत्त्व की संख्या है।
चतुर्विंशतिवर्णानां देवतानां च सङ्ग्रहः । कथितः परमश्रेष्ठो महापापैकशोधनः । यदाकर्णनमात्रेण साङ्गं जाप्यफलं मुने
चौबीस अक्षरों और उनकी देवियों का जो संग्रह बताया गया है, वह सबसे श्रेष्ठ है और बड़े से बड़े पापों को दूर करने वाला है। हे मुनि, उसे पूरा सुन लेने मात्र से ही जप का फल मिल जाता है।
गायत्रिशक्त्यादिप्रतिपादनम् श्रीनारायण उवाच वर्णानां शक्तयः काश्च ताः शृणुष्व महामुने । वामदेवी प्रिया सत्या विश्वा भद्रविलासिनी
श्री नारायण बोले— हे महा मुनि, अब अक्षरों की शक्तियों को सुनो— वामदेवी, प्रिया, सत्य, विश्वा और भद्रविलासिनी।
प्रभावती जया शान्ता कान्ता दुर्गा सरस्वती । विद्रुमा च विशालेशा व्यापिनी विमला तथा
प्रभावती, जया, शांता, कांता, दुर्गा, सरस्वती, विद्रुमा, विशालेशा, व्यापकिणी और विमला।
तमोऽपहारिणी सूक्ष्मा विश्वयोनिर्जया वशा । पद्मालया परा शोभा भद्रा च त्रिपदा स्मृता
अंधकार को दूर करने वाली, सूक्ष्मा, सृष्टि की मूल, जया, वशा, पद्मालय, परा, शोभा, भद्रा और त्रिपदा कही गई हैं।
चतुर्विंशतिवर्णानां शक्तयः समुदाहृताः । अतः परं वर्णवर्णान्व्याहरामि यथातथम्
इन चौबीस अक्षरों की शक्तियाँ बताई गई हैं। अब मैं अक्षरों के रंग ठीक-ठीक बताऊँगा।
चम्पका अतसीपुष्पसन्निभं विद्रुमं तथा । स्फटिकाकारकं चैव पद्मपुष्पसमप्रभम्
चम्पा और अतसी के फूल के समान, मूंगे के रंग जैसा, स्फटिक के समान और कमल के फूल जैसी आभा।
तरुणादित्यसङ्काशं शङ्खकुन्देन्दुसन्निभम् । प्रवालपद्यपत्राभं पद्मरागसमप्रभम्
नवीन सूर्य के समान, शंख, कुंद और चाँद जैसे, कोमल पत्ते के रंग और पद्मराग मणि जैसी चमक।
इन्द्रनीलमणिप्रख्यं मौक्तिकं कुङ्कुमप्रभम् । अञ्जनाभं च रक्तं च वैदूर्यं क्षौद्रसन्निभम्
इन्द्रनील मणि जैसी आभा, मोती के समान, केसर जैसा रंग, अंजन के समान, लाल रंग, वैदूर्य मणि और शहद के समान।
हारिद्रं कुन्ददुग्धाभं रविकान्तिसमप्रभम् । शुकपुच्छनिभं तद्वच्छतपत्रनिभं तथा
हल्दी जैसा रंग, कुंद के दूध जैसी सफेदी, सूर्य जैसी चमक, तोते की पूँछ के समान और शतपत्र के पत्ते जैसा।
केतकीपुष्पसंकाशं मल्लिकाकुसुमप्रभम् । करवीरश्च इत्येते क्रमेण परिकीर्तिताः
केतकी के फूल के समान, मल्लिका के फूल जैसी आभा और करवीर के फूल के समान— ये सब क्रम से बताए गए हैं।
वर्णाः प्रोक्ताश्च वर्णानां महापापविशोधनाः । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च
अक्षरों के ये रंग बताए गए हैं, जो बड़े पापों को भी शुद्ध कर देते हैं— पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश।
गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शस्तथैव च । उपस्थं पायुपादं च पाणी वागपि च क्रमात्
गंध, रस, रूप, शब्द और स्पर्श; जननेन्द्रिय, गुदा, पैर, हाथ और वाणी— ये सब क्रम से।