येन येनाथ ऋषिणा यदर्थं देवताः स्तुताः । स स कामः समृद्ध्येत तेषां तेषां तथा तथा
ऋषियों ने देवताओं की जिस-जिस उद्देश्य से स्तुति की, वही इच्छा उनके लिए वैसे ही पूरी होती है।
तानि कर्माणि वक्ष्यामि विधानानि च कर्मणाम् । पुरश्चरणमादौ च कर्मणां सिद्धिकारकम्
मैं अब वे कर्म और उनके विधान बताऊँगा, और वे पुरश्चरण जो कर्मों की सिद्धि के लिए आवश्यक हैं।
स्वाध्यायाभ्यसनस्यादौ प्राजापत्यं चरेद्द्विजः । केशश्मश्रुलोमनखान् वापयित्वा ततः शुचिः
अध्ययन और स्वाध्याय के आरंभ में द्विज को चाहिए कि प्राजापत्य व्रत करे, और सिर, दाढ़ी, शरीर के बाल तथा नाखून कटवाकर शुद्ध हो जाए।
तिष्ठेदहनि रात्रौ तु शुचिरासीत वाग्यतः । सत्यवादी पवित्राणि जपेद्व्याहृतयस्तथा
दिन में खड़ा रहे, रात में शुद्ध होकर मौन बैठे; सत्य बोले, पवित्र मंत्रों और व्याहृतियों का जप करे।
ज्येकाराद्यास्तु ता जप्त्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् । आपो हि ष्ठेति सूक्तं च पवित्रं पापनाशनम्
जो मंत्र 'ज्ये' से आरंभ होते हैं, सावित्री और संबंधित ऋच, तथा 'आपो हि ष्ठ' सूक्त, जो पवित्र और पाप नाशक है, इनका जप करे।
पुनन्त्यः स्वस्तिमत्यश्च पावमान्यस्तथैव च । सर्वत्रैतत्प्रयोक्तव्यमादावन्ते च कर्मणाम्
पुनन्त्य, शुभ और पावमानी सूक्त भी वैसे ही; ये सभी कर्मों के आरंभ और अंत में हर जगह बोले जाने चाहिए।
आसहस्रादाशताद्वाप्यादशादथवा जपेत् । अकारं व्याहृतीस्तिस्रः सावित्रीमथवायुतम्
हजार, सौ या दस बार; 'अ' कार, तीन व्याहृतियाँ, सावित्री या दस हजार बार जप करना चाहिए।
तर्पयित्वाद्भिराचार्यानृषींश्छन्दांसि देवताः । अनार्येण न भाषेत शूद्रेणापि न गर्हितैः
आचार्य, ऋषि, छंद और देवताओं को जल से तर्पण देने के बाद, उसे अयोग्य लोगों, शूद्रों या निंदित व्यक्तियों से बात नहीं करनी चाहिए।
नापि चोदक्यया वध्वा पतितैर्नान्त्यजैर्नृभिः । न देवब्राह्मणद्विष्टैर्नाचार्यगुरुनिन्दकैः
ना तो अनुद्यक्ता स्त्री, पतित पुरुष, अंत्यज जाति के लोग, देव या ब्राह्मण द्वेषी, और ना ही आचार्य या गुरु की निंदा करने वालों से बात करनी चाहिए।
न मातृपितृविद्विष्टैर्नावमन्येत कञ्चन । कृच्छ्राणामेष सर्वेषां विधिरुक्तोऽनुपूर्वशः
माता-पिता से द्वेष करने वालों से भी नहीं, और किसी का अपमान नहीं करना चाहिए। इन सब कृत्यों के प्रायश्चित्त का विधान क्रम से बताया गया है।
प्राजापत्यस्य कृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च । पराकस्य च कृच्छ्रस्य विधिश्चान्द्रायणस्य च
प्राजापत्य, सांतपन, पराक और चांद्रायण प्रायश्चित्त के नियम इसी प्रकार बताए गए हैं।
पञ्चभिः पातकैः सर्वैर्दुष्कृतैश्च प्रमुच्यते । तप्तकृच्छ्रेण सर्वाणि पापानि दहति क्षणात्
तप्तकृच्छ्र प्रायश्चित्त से मनुष्य पाँचों पापों और सभी दुष्कर्मों से मुक्त हो जाता है; यह सभी पापों को तुरंत भस्म कर देता है।
त्रिभिश्चान्द्रायणैः पूतो ब्रह्मलोकं समश्नुते । अष्टभिर्देवताः साक्षात्पश्येत वरदास्तदा
तीन बार चांद्रायण करने से मनुष्य शुद्ध होकर ब्रह्मलोक को प्राप्त करता है; आठ बार करने से देवताओं का साक्षात दर्शन होता है और वे वर देते हैं।
छन्दांसि दशभिर्ज्ञात्वा सर्वान्कामान्समश्नुते । त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम्
दस छंदों का ज्ञान प्राप्त कर लेने से सभी इच्छाएँ पूरी होती हैं; तीन दिन प्रातः, तीन दिन संध्या और तीन दिन उसी दिन प्राप्त भोजन से उपवास करना चाहिए।
त्र्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरेद्द्विजः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्
तीन दिन या उससे अधिक समय तक द्विज को भोजन नहीं करना चाहिए, और प्रजापत्य व्रत का पालन करते हुए उसे केवल गोमूत्र, गोबर, दूध, दही, घी और कुशा से छुआ हुआ जल ही ग्रहण करना चाहिए।
एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् । एकैकं ग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत्
एक रात का उपवास करना कृत्स्र सान्तपन कहलाता है; पहले की तरह, तीन दिनों तक प्रतिदिन केवल एक ग्रास भोजन करना चाहिए।
त्र्यहं चोपवसेदित्थमतिकृच्छ्रं चरेद्द्विजः । एवमेव त्रिभिर्युक्तं महासान्तपनं स्मृतम्
इसी प्रकार, तीन दिन तक उपवास करना अतिकृत्स्र कहलाता है; और जब इसे तीन बार किया जाए, तो उसे महा सान्तपन कहा जाता है।
तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः
तप्तकृत्स्र व्रत का पालन करते हुए ब्राह्मण को तीन-तीन दिन तक क्रमशः गरम जल, गरम दूध, गरम घी और गरम वायु पीनी चाहिए, और प्रतिदिन एक बार स्नान करके मन को एकाग्र रखना चाहिए।
नियतस्तु पिबेदापः प्राजापत्यविधिः स्मृतः । यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम्
नियमपूर्वक केवल जल पीना ही प्रजापत्य विधि मानी जाती है; संयमित और सतर्क मन से बारह दिन तक भोजन न करना चाहिए।
पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणोदनः । एकैकं तु ग्रसेत्पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत्
यह कृत्स्र व्रत पराक नाम से जाना जाता है, जो सभी पापों को दूर करता है; कृष्ण पक्ष और शुक्ल पक्ष में एक-एक ग्रास भोजन लेकर उसे क्रमशः बढ़ाना चाहिए।
अमावास्यां न भुञ्जीत एवं चान्द्रायणे विधिः । उपस्पृश्य त्रिषवणमेतच्चान्द्रायणं स्मृतम्
अमावस्या के दिन भोजन नहीं करना चाहिए; इसी प्रकार चांद्रायण व्रत का नियम है, जिसमें दिन में तीन बार स्नान किया जाता है, और यही चांद्रायण कहलाता है।
चतुरः प्रातरश्नीयाद्विप्रः पिण्डात्कृताह्निकः । चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्
ब्राह्मण को अपने नित्यकर्म करने के बाद प्रातःकाल चार ग्रास और सूर्यास्त के समय चार ग्रास भोजन करना चाहिए; यही शिशु चांद्रायण कहलाता है।
अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिण्डान्मध्यन्दिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचान्द्रायणं व्रतम्
मध्यान्ह के समय आठ-आठ ग्रास भोजन करना चाहिए, और वह भी संयमित होकर हव्य अन्न से; यही यति चांद्रायण व्रत है।
एतद्रुद्रास्तथादित्या वसवश्च चरन्ति हि । सर्वे कुशलिनो देवा मरुतश्च भुवा सह
रुद्र, आदित्य, वसु और सभी शुभ देवता, मरुतगण तथा पृथ्वी के प्राणी भी ये व्रत करते हैं।
एकैकं सप्तरात्रेण पुनाति विधिवत्कृतम् । त्वगसृक्पिशितास्थीनि मेदोमज्जावसास्तथा
प्रत्येक व्रत, यदि नियमपूर्वक सात रातों तक किया जाए, तो त्वचा, रक्त, मांस, हड्डी, मेद, मज्जा और शरीर के तेलों को शुद्ध कर देता है।
एकैकं सप्तरात्रेण शुध्यत्येव न संशयः । एभिर्व्रतैर्विपूतात्मा कर्म कुर्वीत नित्यशः
प्रत्येक व्रत सात रातों में निःसंदेह शुद्धि देता है; इन व्रतों से शुद्ध होकर मनुष्य को सदा अपने कर्तव्य कर्म करने चाहिए।
एवं शुद्धस्य कर्माणि सिध्यन्त्येव न संशयः । शुद्धात्मा कर्म कुर्वीत सत्यवादी जितेन्द्रियः
इस प्रकार शुद्ध हुए व्यक्ति के सभी कार्य अवश्य ही सफल होते हैं—इसमें कोई संदेह नहीं; शुद्ध मन से, सत्य बोलते हुए और इंद्रियों को वश में रखते हुए कर्म करना चाहिए।
इष्टान्कामांस्ततः सर्वान्सम्प्राप्नोति न संशयः । त्रिरात्रमेवोपवसेद्रहितः सर्वकर्मणा
इसके बाद, सभी इच्छित कामनाएँ अवश्य ही पूरी होती हैं—इसमें कोई संदेह नहीं; तीन रात तक उपवास करना चाहिए, और सभी कर्मों से विरत रहना चाहिए।
त्रीणि नक्तानि वा कुर्यात्ततः कर्म समारभेत् । एवं विधानं कथितं पुरश्चर्याफलप्रदम्
या फिर, तीन रात तक केवल रात्रि में भोजन कर उपवास कर सकता है, और फिर कर्म आरंभ करना चाहिए; इस प्रकार, वह विधि बताई गई है जो पुरश्चरण का फल देती है।
गायत्र्याश्च पुरश्चर्यां सर्वकामप्रदायिनी । कथिता तव देवर्षे महापापविनाशिनी
गायत्री की पुरश्चरण विधि, जो सभी इच्छाएँ पूरी करने वाली और महान पापों का नाश करने वाली है, हे देवर्षि, तुम्हें बताई गई है।