यः कन्याविक्रयी विप्रो यो हरेर्नामविक्रयी । यो विप्रोऽवीरान्नभोजी ऋतुस्नातान्नभोजकः
जो ब्राह्मण कन्याओं का सौदा करता है, हरि का नाम बेचता है, शुद्ध लोगों द्वारा दिया भोजन नहीं खाता, या रजस्वला स्त्री का भोजन करता है—
भगजीवी बार्धुषिको विषहीनो यथोरगः । यो विद्याविकयी विप्रो विषहीनो यथोरगः
जो वेश्या के सहारे जीता है, या संदेशवाहक का काम करता है, वह बिना विष के साँप के समान है; और जो ब्राह्मण विद्या बेचता है, वह भी बिना विष के साँप के समान है।
सूर्योदये स्वपेद्यो हि मत्स्यभोजी च यो द्विजः । शिवापूजादिरहितो विषहीनो यथोरगः
जो द्विज सूर्योदय के समय सोता है, मछली खाता है, या शिव आदि की पूजा नहीं करता, वह भी बिना विष के साँप के समान है।
इत्युक्त्वा च मुनिश्रेष्ठः सर्वपूजाविधिक्रमम् । तमुवाच च सावित्र्या ध्यानादिकमभीप्सितम्
ऐसा कहकर, हे श्रेष्ठ मुनि, उन्होंने सारी पूजा की गलत विधियों का वर्णन किया और फिर सावित्री की ध्यान आदि इच्छित विधियाँ बताईं।
दत्त्वा सर्वं नृपेन्द्राय ययौ च स्वाश्रमे मुने । राजा संपूज्य सावित्रीं ददर्श वरमाप च
मुनि ने राजा को सब कुछ देकर अपने आश्रम को लौट गए; राजा ने सावित्री की पूजा कर उन्हें देखा और वर प्राप्त किया।
नारद उवाच किं वा ध्यानं च सावित्र्याः किं वा पूजाविधानकम् । स्तोत्रं मन्त्रं च किं दत्त्वा प्रययौ स पराशरः
नारद बोले— सावित्री का ध्यान क्या था, पूजा की विधि क्या थी, कौन सा स्तोत्र या मंत्र पराशर ने जाने से पहले दिया?
नृपः केन विधानेन संपूज्य श्रुतिमातरम् । वरं च कं वा सम्प्राप सम्पूज्य तु विधानतः
राजा ने वेदमाता की किस विधि से पूजा की, और विधिपूर्वक पूजा करने के बाद कौन सा वर पाया?
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि सावित्र्याः परमं महत् । रहस्यातिरहस्यं च श्रुतिसिद्धं समासतः
मैं यह सब सुनना चाहता हूँ— सावित्री का वह परम और महान रहस्य, जो वेदों में सिद्ध है, संक्षेप में बताइए।
श्रीनारायण उवाच ज्येष्ठकृष्णत्रयोदश्यां शुद्धकाले च यत्नतः । व्रतमेव चतुर्दश्यां व्रती भक्त्या समाचरेत्
श्री नारायण बोले— ज्येष्ठ कृष्ण त्रयोदशी के शुद्ध समय में, श्रद्धा से व्रत करना चाहिए और चतुर्दशी के दिन भक्तिपूर्वक उसका पालन करना चाहिए।
व्रतं चतुर्दशाब्दं च द्विसप्तफलसंयुतम् । दत्त्वा द्विसप्तनैवेद्यं पुष्पधूपादिकं चरेत्
यह व्रत चौदह वर्षों तक चलता है और दो गुना सात फल देता है; दो गुना सात प्रकार का नैवेद्य अर्पित कर, फूल, धूप आदि से पूजा करनी चाहिए।
वस्त्रं यज्ञोपवीतं च भोजनं विधिपूर्वकम् । संस्थाप्य मङ्गलघटं फलशाखासमन्वितम्
विधिपूर्वक वस्त्र, यज्ञोपवीत और भोजन अर्पित करें, और फल-फूलों से सुसज्जित मंगल कलश स्थापित करें।
गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम् । सम्पूज्य पूजयेदिष्टं घटे आवाहिते द्विजः
गणेश, सूर्य, अग्नि, विष्णु, शिव और देवी की पूजा करके, द्विज को कलश में आवाहित इच्छित देवता की पूजा करनी चाहिए।
शृणु ध्यानं च सावित्र्याश्चोक्तं माध्यन्दिने च यत् । स्तोत्रं पूजाविधानं च मन्त्रं च सर्वकामदम्
अब सावित्री का ध्यान सुनो, जो मध्याह्न के लिए बताया गया है, साथ ही स्तोत्र, पूजा की विधि और सभी कामनाएँ पूरी करने वाला मंत्र भी।
तप्तकाञ्चनवर्णाभां ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा । ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डसहस्रसम्मितप्रभाम्
उनका रूप तपे हुए सोने के समान दमकता है, ब्रह्मतेज से प्रज्वलित है, और उनकी प्रभा ग्रीष्म के दोपहर के हजार सूर्यों के समान है।
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां भक्तानुग्रहविग्रहाम्
उनका मुख हल्की मुस्कान और प्रसन्नता से भरा है, रत्नों के आभूषणों से सुसज्जित है; अग्नि से शुद्ध वस्त्र धारण किए हैं, और उनका स्वरूप भक्तों पर कृपा करने वाला है।
सुखदां मुक्तिदां शान्तां कान्तां च जगतां विधेः । सर्वसम्पत्स्वरूपां च प्रदात्रीं सर्वसम्पदाम्
वह सुख और मुक्ति देने वाली, शांत, संसार और ब्रह्मा की प्रिय हैं; वे समस्त संपत्तियों की स्वरूपा और सभी प्रकार की संपदा देने वाली हैं।
वेदाधिष्ठातृदेवीं च वेदशास्त्रस्वरूपिणीम् । वेदबीजस्वरूपां च भजे तां वेदमातरम्
मैं उन देवी की वंदना करता हूँ जो वेदों की अधिष्ठात्री हैं, वेदशास्त्रों का स्वरूप हैं, वेदों के बीज रूप में हैं और वेदों की माता हैं।
ध्यात्वा ध्यानेन नैवेद्यं दत्त्वा पाणिं स्वमूर्धनि । पुनर्ध्यात्वा घटे भक्त्या देवीमावाहयेद् व्रती
ध्यान करके, अपने सिर पर हाथ रखकर नैवेद्य अर्पित करने के बाद, फिर से कलश में भक्ति से देवी का ध्यान करके, व्रती को देवी का आवाहन करना चाहिए।
दत्त्वा षोडशोपचारं वेदोक्तं मन्त्रपूर्वकम् । सम्पूज्य स्तुत्वा प्रणमेद्देवदेवीं विधानतः
वेदों में बताए गए मंत्रों के साथ षोडशोपचार अर्पित करके, विधिपूर्वक देवी की पूजा और स्तुति करके, देवताओं की देवी को प्रणाम करना चाहिए।
आसनं पाद्यमर्घ्यं च स्नानीयं चानुलेपनम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं ताम्बूलं शीतलं जलम्
आसन, पाद्य, अर्घ्य, स्नान के लिए जल, उबटन, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल और शीतल जल—
वसनं भूषणं माल्यं गन्धमाचमनीयकम् । मनोहरं सुतल्पं च देयान्येतानि षोडश
वस्त्र, आभूषण, माला, सुगंध, आचमनी जल और मनभावन कोमल शय्या—ये सब षोडशोपचार में अर्पित किए जाते हैं।
दारुसारविकारं च हेमादिनिर्मितं च वा । देवाधारं पुण्यदं च मया तुभ्यं निवेदितम्
चंदन या सोने आदि से बना पात्र, जो पुण्य देने वाला और देवी के आसन के रूप में है, वह मैंने आपको अर्पित किया है।
तीर्थोदकं च पाद्यं च पुण्यदं प्रीतिदं महत् । पूजाङ्गभूतं शुद्धं च मया तुभ्यं निवेदितम्
तीर्थ का पवित्र जल और पाद्य, जो पुण्य और प्रसन्नता देने वाला, पूजा का आवश्यक और शुद्ध है, वह मैंने आपको अर्पित किया है।
पवित्ररूपमर्घ्यं च दूर्वापुष्पदलान्वितम् । पुण्यदं शङ्खतोयाक्तं मया तुभ्यं निवेदितम्
पवित्र अर्घ्य जल, जिसमें दूर्वा और पुष्पदल हैं, पुण्य देने वाला, शंख के जल से युक्त, वह मैंने आपको अर्पित किया है।
सुगन्धं गन्धतोयं च स्नेहं सौगन्धकारकम् । मया निवेदितं भक्त्या स्नानीयं प्रतिगृह्यताम्
सुगंधित जल और सुगंध देने वाला तेल, मैंने भक्ति से आपको स्नान के लिए अर्पित किया है, कृपया इसे स्वीकार करें।
गन्धद्रव्योद्भवं पुण्यं प्रीतिदं दिव्यगन्धदम् । मया निवेदितं भक्त्या गन्धतोयं तवाम्बिके
सुगंधित द्रव्यों से उत्पन्न, पुण्य और प्रसन्नता देने वाला, दिव्य सुगंध से युक्त जल, हे अम्बिके, मैंने भक्ति से आपको यह गंध जल अर्पित किया है।
सर्वमङ्गलरूपं च सर्वं च मङ्गलप्रदम् । पुण्यदं च सुधूपं तं गृहाण परमेश्वरि
सर्व मंगलमयी और सबको मंगल देने वाली, पुण्यदायिनी उत्तम धूप, हे परमेश्वरी, कृपया इसे स्वीकार करें।
सुगन्धयुक्तं सुखदं मया तुभ्यं निवेदितम् । जगतां दर्शनार्थाय प्रदीपं दीप्तिकारकम्
सुगंधित और सुखदायक दीप, जिसे मैंने आपको अर्पित किया है; यह समस्त जगत के दर्शन के लिए प्रकाश देने वाला है।
अन्धकारध्वंसबीजं मया तुभ्यं निवेदितम् । तुष्टिदं पुष्टिदं चैव प्रीतिदं क्षुद्विनाशनम्
अंधकार को दूर करने वाला दीप, जिसे मैंने आपको अर्पित किया है; यह संतोष, पुष्टता, प्रसन्नता देता है और भूख को मिटाता है।
पुण्यदं स्वादुरूपं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् । ताम्बूलप्रवरं रम्यं कर्पूरादिसुवासितम्
पुण्यदायक और मधुर नैवेद्य, कृपया इसे स्वीकार करें; उत्तम तांबूल, सुंदर और कपूर आदि से सुगंधित।