मन्त्रं चैव जगद्धाता स्तोत्रं च कवचं परम् । सर्वं पूजाविधानं च पुरश्चर्याविधिक्रमम्
संसार के सृजनहार ने उसे मन्त्र, उत्तम स्तुति, रक्षा देने वाला कवच, पूजा की सारी विधियाँ और आरम्भिक अनुष्ठानों के नियम दिए।
परां शुभाशिषं चैव पूजां चैव चकार सा । बभूव सिद्धा सा देवी तत्प्रसादाद्रमा यथा
उसने श्रेष्ठ मंगलमयी विधियाँ और पूजा की, और उसकी कृपा से वह देवी सिद्ध हो गई, जैसे राम की पत्नी सिद्ध हुई थीं।
सिद्धं मन्त्रेण तुलसी वरं प्राप यथोदितम् । बुभुजे च महाभोगं यद्विश्वेषु च दुर्लभम्
सिद्ध मन्त्र के द्वारा तुलसी ने बताई गई वरदान को पाया और उन महान सुखों का भोग किया जो संसारों में भी दुर्लभ हैं।
प्रसन्नमनसा देवी तत्याज तपसः क्लमम् । सिद्धे फले नराणां च दुःखं च सुखमुत्तमम्
देवी ने प्रसन्न मन से तपस्या की थकान छोड़ दी, क्योंकि उसे मनुष्यों के लिए मिलने वाले फल—दुःख और परम सुख—दोनों प्राप्त हो गए थे।
भुक्त्या पीत्वा च सन्तुष्टा शयनं च चकार सा । तल्पे मनोरमे तत्र पुष्पचन्दनचर्चिते
खाकर और पीकर संतुष्ट होकर, वह वहाँ फूलों और चन्दन से सजे मनोहर पलंग पर विश्राम करने लेट गई।
शङ्खचूडेन सह तुलस्याः सङ्गतिवर्णनम् नारायण उवाच तुलसी परितुष्टा च सुष्वाप हृष्टमानसा । नवयौवनसम्पन्ना वृषध्वजवराङ्गना
नारायण बोले—तुलसी संतुष्ट और हर्षित मन से गहरी नींद सोई। वह नवयौवन से युक्त, वृषध्वज की श्रेष्ठ पत्नी थी।
चिक्षेप पञ्चबाणश्च पञ्चबाणांश्च तां प्रति । पुष्पायुधेन सा दग्धा पुष्पचन्दनचर्चिता
कामदेव ने अपने पाँच बाण उस पर चलाए; पुष्पों और चन्दन से सजी वह, प्रेमाग्नि से संतप्त हो उठी।
पुलकाङ्कितसर्वाङ्गी कम्पितारक्तलोचना । क्षणं सा शुष्कतां प्राप क्षणं मूर्च्छामवाप ह
उसका सारा शरीर रोमांचित हो गया, काँपती हुई आँखें लाल हो गईं; कभी वह सूख गई, कभी मूर्छित हो गई।
क्षणमुद्विग्नतां प्राप क्षणं तन्द्रां सुखावहाम् । क्षणं च दहनं प्राप क्षणं प्राप प्रसन्नताम्
कभी वह व्याकुल हुई, कभी सुखद तंद्रा में डूब गई; कभी उसे जलन हुई, कभी वह शांत हो गई।
क्षणं सा चेतनां प्राप क्षणं प्राप विषण्णताम् । उत्तिष्ठन्ती क्षणं तल्पाद् गच्छन्ती निकटे क्षणम्
कभी उसे चेतना आई, कभी वह उदास हो गई; कभी वह पलंग से उठी, कभी पास ही घूमने लगी।
भ्रमन्ती क्षणमुद्वेगान्निवसन्ती क्षणं पुनः । क्षणमेव समुद्वेगात्सुष्वाप पुनरेव सा
कभी वह व्याकुल होकर इधर-उधर घूमी, कभी फिर से बैठ गई; और कभी-कभी तो वह चिंता में डूबकर फिर से सो गई।
पुष्पचन्दनतल्पं च तद् बभूवातिकण्टकम् । विषहारि सुखं दिव्यं सुन्दरं च फलं जलम्
फूलों और चन्दन से सजा वह पलंग काँटों सा चुभने लगा; दिव्य और सुंदर सुख, फल और जल भी असह्य हो गए।
निलयं च बिलाकारं सूक्ष्मवस्त्रं हुताशनः । सिन्दूरपत्रकं चैव व्रणतुल्यं च दुःखदम्
उसका घर गुफा जैसा लगने लगा, महीन वस्त्र अग्नि सा जलाने लगे; सिंदूर की पत्ती भी घाव जैसी पीड़ा देने लगी।
क्षणं ददर्श तन्द्रायां सुवेषं पुरुषं सती । सुन्दरं च युवानं च सस्मितं रसिकेश्वरम्
तंद्रा में, उसने क्षण भर के लिए एक सुंदर, अच्छे वस्त्र पहने युवक को देखा—मुस्कराता हुआ, आकर्षक और रस का स्वामी।
चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं रत्नभूषणभूषितम् । आगच्छन्तं माल्यवन्तं पिबन्तं तन्मुखाम्बुजम्
उसका सारा शरीर चन्दन से लेपा था, रत्नों के आभूषणों से सजा था; वह पुष्पमालाओं से सुसज्जित, उसकी कमल जैसी मुखाकृति को निहारता हुआ पास आया।
कथयन्तं रतिकथां ब्रुवन्तं मधुरं मुहुः । सम्भुक्तवन्तं तल्पे च समाश्लिष्यन्तमीप्सितम्
वह प्रेम की बातें करता, बार-बार मधुर वचन बोलता; पलंग पर उसके साथ रमण करता और मनचाहा आलिंगन करता।
पुनरेव तु गच्छन्तमागच्छन्तं च सन्निधौ । यान्तं क्व यासि प्राणेश तिष्ठत्येवमुवाच सा
फिर जब वह जाता और फिर पास आता, तब उसने कहा—'प्राणनाथ, कहाँ जा रहे हो? यहीं ठहरो।'
पुनश्च चेतनां प्राप्य विललाप पुनः पुनः । एवं सा यौवनं प्राप्य तस्थौ तत्रैव नारद
फिर-फिर चेतना में आकर वह विलाप करने लगी; इस प्रकार, नवयौवन पाकर वह वहीं ठहरी रही, हे नारद।
शङ्खचूडो महायोगी जैगीषव्यान्मनोहरम् । कृष्णमन्त्रं च सम्प्राप्य कृत्वा सिद्धं तु पुष्करे
शंखचूड़ महान योगी थे। उन्होंने जैगीषव्य से मन को मोहित करने वाला कृष्ण मंत्र पाया और पुष्कर में उसकी सिद्धि प्राप्त की।
कवचं च गले बद्ध्वा सर्वमङ्गलमङ्गलम् । ब्रह्मणश्च वरं प्राप्य यत्ते मनसि वाञ्छितम्
गले में शुभ कवच बांधकर, ब्रह्मा से मनचाहा वर भी पा लिया—जो कुछ उनके मन में इच्छा थी।
आज्ञया ब्रह्मणः सोऽपि बदरीं च समाययौ । आगच्छन्तं शङ्खचूडं ददर्श तुलसी मुने
ब्रह्मा के आदेश से वे बदरी पहुँचे। हे मुनि! तुलसी ने शंखचूड़ को आते देखा।
नवयौवनसम्पन्नं कामदेवसमप्रभम् । श्वेतचम्पकवर्णाभं रत्नभूषणभूषितम्
वह नवयुवक था, कामदेव के समान तेजस्वी, उसका रंग श्वेत चंपा के फूल जैसा था, और वह रत्नों के आभूषणों से सजा हुआ था।
शरत्पार्वणचन्द्रास्यं शरत्पङ्कजलोचनम् । रत्नसारविनिर्माणविमानस्थं मनोहरम्
उसका मुख शरद पूर्णिमा के चाँद जैसा चमकदार था, आँखें शरद के कमल जैसी थीं, और वह अनमोल रत्नों से बने सुंदर विमान में बैठा था।
रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजितम् । पारिजातप्रसूनानां मालावन्तं च सुस्मितम्
उसके गालों पर रत्नों के सुंदर कुंडल दमक रहे थे, पारिजात के फूलों की माला पहने, वह मधुर मुस्कान बिखेर रहा था।
कस्तूरीकुङ्कुमायुक्तं सुगन्धिचन्दनान्वितम् । सा दृष्ट्वा सन्निधावेनं मुखमाच्छाद्य वाससा
उसके शरीर पर कस्तूरी, केसर और सुगंधित चंदन लगा था। उसे पास आते देख, तुलसी ने संकोच से अपने वस्त्र से मुख ढक लिया।
सस्मिता तं निरीक्षन्ती सकटाक्षं पुनः पुनः । बभूवातिनम्रमुखी नवसङ्गमलज्जिता
वह मुस्कराते हुए बार-बार उसे तिरछी नजरों से देखती रही, उसका मुख झुका हुआ था, और पहली मुलाकात की लज्जा से वह शरमा रही थी।
शरदिन्दुविनिन्द्यैकस्वमुखेन्दुविराजिता । अमूल्यरत्ननिर्माणयावकावलिसंयुता
उसका मुख शरद के चाँद को भी मात देता था, और वह अनमोल रत्नों की मोतियों की माला से सजी थी।
मणीन्द्रसारनिर्माणक्वणन्मञ्जीररञ्जिता । दधती कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम्
उसके पैरों में उत्तम रत्नों से बने पायल थे, जिनकी झंकार मनमोहक थी, और उसके बालों में मालती के फूलों की माला सजी थी।
अमूल्यरत्ननिर्माणमकराकृतिकुण्डला । चित्रकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजिता
उसने अनमोल रत्नों से बने मकर के आकार के कुंडल पहने थे, और उसके गालों पर सुंदर झुमके शोभा दे रहे थे।
रत्नेन्द्रसारहारेण स्तनमध्यस्थलोज्ज्वला । रत्नकङ्कणकेयूरशङ्खभूषणभूषिता
उसके वक्षस्थल पर उत्तम रत्नों की हार चमक रही थी, और वह रत्नों के कंगन, बाजूबंद और शंख के आकार के आभूषणों से सजी थी।