नमो विराट्स्वरूपिण्यै नमः सूत्रात्ममूर्तये । नमोऽव्याकृतरूपिण्यै नमः श्रीब्रह्ममूर्तये
विराट स्वरूपिणी को प्रणाम, सूत्रात्मा मूर्ति को प्रणाम; अव्यक्त रूपिणी को प्रणाम, श्रीब्रह्ममूर्ति को प्रणाम।
यदज्ञानाज्जगद्भाति रज्जुसर्पस्रगादिवत् । यज्ज्ञानाल्लयमाप्नोति नुमस्तां भुवनेश्वरीम्
जब अज्ञान होता है, तब यह संसार रस्सी में साँप या माला का भ्रम जैसा दिखता है; ज्ञान से यह लय को प्राप्त होता है—ऐसी भुवनेश्वरी को प्रणाम।
नुमस्तत्पदलक्ष्यार्थां चिदेकरसरूपिणीम् । अखण्डानन्दरूपां तां वेदतात्पर्यभूमिकाम्
हम उन्हें प्रणाम करते हैं, जो 'तत्' शब्द से इंगित हैं, जिनका स्वरूप केवल चैतन्य है, अखंड आनंदमयी हैं, वेदों के तात्पर्य की आधारभूमि हैं।
पञ्चकोशातिरिक्तां तामवस्थात्रयसाक्षिणीम् । नुमस्त्वंपदलक्ष्यार्थां प्रत्यगात्मस्वरूपिणीम्
हम उन्हें प्रणाम करते हैं, जो पाँच कोशों से परे हैं, तीन अवस्थाओं की साक्षी हैं, 'त्वम्' शब्द से इंगित हैं, जिनका स्वरूप अंतरात्मा है।
नमः प्रणवरूपायै नमो ह्रीङ्कारमूर्तये । नानामन्त्रात्मिकायै ते करुणायै नमो नमः
प्रणव रूपिणी को प्रणाम, ह्रींकारमूर्ति को प्रणाम, अनेक मंत्रों की आत्मा और करुणा स्वरूपिणी को बार-बार प्रणाम।
इति स्तुता तदा देवैर्मणिद्वीपाधिवासिनी । प्राह वाचा मधुरया मत्तकोकिलनिःस्वना
इस प्रकार देवताओं द्वारा स्तुति किए जाने पर, मणिद्वीप की निवासिनी देवी ने कोयल की मधुर तान जैसी वाणी में उत्तर दिया।
श्रीदेव्युवाच वदन्तु विबुधाः कार्यं यदर्थमिह सङ्गताः । वरदाहं सदा भक्तकामकल्पद्रुमास्मि च
श्रीदेवी बोलीं: हे देवगण, जिस कार्य के लिए आप यहाँ एकत्र हुए हैं, वह बताइए; मैं सदा वर देने वाली हूँ, अपने भक्तों के लिए इच्छा-पूर्ति करने वाला कल्पवृक्ष हूँ।
तिष्ठन्त्यां मयि का चिन्ता युष्माकं भक्तिशालिनाम् । समुद्धरामि मद्भक्तान्दुःखसंसारसागरात्
जब मैं स्वयं यहाँ हूँ, तो आप भक्तों को किस बात की चिंता? मैं अपने भक्तों को दुःख और संसार के सागर से उबार लेती हूँ।
इति प्रतिज्ञां मे सत्यां जानीथ विबुधोत्तमाः । इति प्रेमाकुलां वाणीं श्रुत्वा सन्तुष्टमानसाः
इस प्रकार मेरी यह प्रतिज्ञा सत्य है, हे देवताओं में श्रेष्ठ जनो, तुम इसे जान लो। प्रेम से भरी मेरी यह वाणी सुनकर उनके हृदय संतुष्ट हो गए।
निर्भया निर्जरा राजन्नूचुर्दुःखं स्वकीयकम् । देवा ऊचुः नाज्ञातं किञ्चिदप्यत्र भवत्यास्ति जगत्त्रये
हे राजन्, तब अमर लोग निर्भय होकर अपना दुख कहने लगे। देवताओं ने कहा—तीनों लोकों में आपसे कुछ भी छुपा नहीं है।
सर्वज्ञया सर्वसाक्षिरूपिण्या परमेश्वरि । तारकेणासुरेन्द्रेण पीडिताः स्मो दिवानिशम्
हे परमेश्वरी, आप सब कुछ जानने वाली और सबकी साक्षी हैं। हम तारक नामक असुरराज से दिन-रात पीड़ित हैं।
शिवाङ्गजाद्वधस्तस्य निर्मितो ब्रह्मणा शिवे । शिवाङ्गना तु नैवास्ति जानासि त्वं महेश्वरि
उसका वध शिव के अंग से ही होना निश्चित किया गया है, यह ब्रह्मा और शिव दोनों जानते हैं। परंतु शिव के अंग से कोई स्त्री उत्पन्न नहीं हुई है, यह आप जानती हैं, हे महेश्वरी।
सर्वज्ञपुरतः किं वा वक्तव्यं पामरैर्जनैः । एतदुद्देशतः प्रोक्तमपरं तर्कयाम्बिके
सब कुछ जानने वाली के सामने साधारण लोगों को क्या कहने की आवश्यकता है? यह बात तो इसी उद्देश्य से कही गई है, बाकी आप स्वयं विचार करें, हे अम्बिका।
सर्वदा चरणाम्भोजे भक्तिः स्यात्तव निश्चला । प्रार्थनीयमिदं मुख्यमपरं देहहेतवे
हमारी सच्ची प्रार्थना यही है कि आपके चरणों में हमारी भक्ति सदा अटल बनी रहे। बाकी सब तो केवल शरीर के लिए है।
इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रोवाच परमेश्वरी । मम शक्तिस्तु या गौरी भविष्यति हिमालये
उनकी बात सुनकर परमेश्वरी बोलीं—मेरी शक्ति गौरी हिमालय में जन्म लेगी।
शिवाय सा प्रदेया स्यात्सा वः कार्यं विधास्यति । भक्तिर्यच्चरणाम्भोजे भूयाद्युष्माकमादरात्
वह शिव को समर्पित की जाएगी और वही तुम्हारा कार्य सिद्ध करेगी। मेरे चरणों में तुम्हारी भक्ति और श्रद्धा से बढ़ती रहे।
हिमालयो हि मनसा मामुपास्तेऽतिभक्तितः । ततस्तस्य गृहे जन्म मम प्रियकरं मतम्
हिमालय मन से अत्यंत भक्ति के साथ मेरी उपासना करता है, इसलिए मेरा उसके घर जन्म लेना ही प्रिय माना गया है।
व्यास उवाच हिमालयोऽपि तच्छ्रुत्वात्यनुग्रहकरं वचः । बाष्पैः संरुद्धकण्ठाक्षो महाराज्ञीं वचोऽब्रवीत्
व्यास बोले—इतनी कृपा से भरी वाणी सुनकर हिमालय जी के गला और आंखें आँसुओं से भर गईं, और उन्होंने महारानी से कहा।
महत्तरं तं कुरुषे यस्यानुग्रहमिच्छसि । नोचेत्क्वाहं जडः स्थाणुः क्व त्वं सच्चित्स्वरूपिणी
जिस पर आप अनुग्रह करना चाहती हैं, उसे ही सबसे बड़ा सौभाग्य देती हैं। नहीं तो मैं तो जड़ और स्थिर हूँ, और आप सच्चिदानंद स्वरूपिणी हैं—हम दोनों में कोई तुलना नहीं।
असम्भाव्यं जन्मशतैस्त्वत्पितृत्वं ममानघे । अश्वमेधादिपुण्यैर्वा पुण्यैर्वा तत्समाधिजैः
हे निष्पापे, आपके पिता होना सैकड़ों जन्मों में भी संभव नहीं, चाहे अश्वमेध जैसे यज्ञों का पुण्य हो या ध्यान से प्राप्त पुण्य।
अद्य प्रपञ्चे कीर्तिः स्याज्जगन्माता सुताभवत् । अहो हिमालयस्यास्य धन्योऽसौ भाग्यवानिति
आज संसार में मेरी कीर्ति फैलेगी, क्योंकि जगज्जननी मेरी पुत्री बनी हैं। अहो, यह हिमालय कितना धन्य और भाग्यशाली है!
यस्यास्तु जठरे सन्ति ब्रह्माण्डानां च कोटयः । सैव यस्य सुता जाता को वा स्यात्तत्समो भुवि
जिसके गर्भ में करोड़ों ब्रह्मांड समाए हैं, वही उसकी पुत्री बनी है; भला, इस धरती पर कौन उसके समान हो सकता है?
न जानेऽस्मत्पितॄणां किं स्थानं स्यान्निर्मितं परम् । एतादृशानां वासाय येषां वंशेऽस्ति मादृशः
मैं नहीं जानता कि मेरे पितरों के लिए कौन सा स्थान बना होगा, क्योंकि ऐसे कुल में मेरा जन्म हुआ है।
इदं यथा च दत्तं मे कृपया प्रेमपूर्णया । सर्ववेदान्तसिद्धं च त्वद्रूपं ब्रूहि मे तथा
जैसे आपने मुझे प्रेम और कृपा से यह दिया है, वैसे ही सब वेदांतों में सिद्ध अपने स्वरूप को भी मुझे बताइए।
योगं च भक्तिसहितं ज्ञानं च श्रुतिसम्मतम् । वदस्व परमेशानि त्वमेवाहं यतो भवेः
योग, भक्ति सहित ज्ञान और शास्त्रों में मान्य तत्व मुझे बताइए, हे परमेश्वरी, क्योंकि आप ही सबकी मूल कारण हैं।
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजा । वक्तुमारभताम्बा सा रहस्यं श्रुतिगूहितम्
व्यास बोले—उसकी बात सुनकर प्रसन्न मुखकमल वाली अम्बा ने, शास्त्रों में छुपा हुआ रहस्य बताना आरंभ किया।
देव्या व्यष्टिसमष्टिर्पवर्णनम् श्रीदेव्युवाच शृण्वन्तु निर्जराः सर्वे व्याहरन्त्या वचो मम । यस्य श्रवणमात्रेण मद्रूपत्वं प्रपद्यते
श्रीदेवी ने कहा — हे अमर देवगणो, मेरी वाणी ध्यान से सुनो। केवल इन्हें सुन लेने से ही मेरा स्वरूप प्राप्त हो जाता है।
अहमेवास पूर्वं तु नान्यत्किञ्चिन्नगाधिप । तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रह्मैकनामकम्
पहले केवल मैं ही थी, हे पर्वतराज, और कुछ भी नहीं था। मेरा वही स्वरूप शुद्ध चेतना है, जिसे एकमात्र परमब्रह्म कहा जाता है।
अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् । तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता
वह तत्त्व बुद्धि से परे, वर्णन से बाहर, अनुपम और दुःखरहित है। उसमें एक स्वाभाविक शक्ति है, जिसे माया के नाम से जाना जाता है।
न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः । एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा
वह न तो सत है, न असत है, और न ही दोनों का मेल है, क्योंकि इनमें विरोध है। फिर भी एक अलग, सच्ची सत्ता सदा बनी रहती है।