ऋषिषत्नी सुतान्सर्वान्भोजयामास तत्तदा
फिर ऋषि की पत्नी ने अपने सभी बेटों को वही खिलाया।
वसिष्ठस्तु हतां दोग्ध्रीं ज्ञात्वा कुद्धस्तमब्रवीत्
लेकिन वसिष्ठ ने जब जाना कि दुहने वाली गाय मार दी गई है, तो क्रोध में उससे कहा—
एवं ते शंकवः क्रूरा पतंतु त्वरितास्त्रयः
ऐसा हो कि तीन कठोर लोहे की कीलें तुरंत तुम पर गिरें।
त्रिशंकुरिति नाम्ना वै भुवि ख्यातो भविष्यसि
तुम त्रिशंकु नाम से पृथ्वी पर प्रसिद्ध हो जाओगे।
व्यास उवाच चचार च तपस्तीव्रं तस्मिन्नेवाऽऽश्रमे थितः
व्यास बोले — उसी आश्रम में रहते हुए उसने कठोर तपस्या की।
कस्माच्चिन्मुनिपुत्रात्तु प्राप्य मंत्रमनुत्तमम्
किसी कारण से, एक मुनिपुत्र से उसे उत्तम मंत्र प्राप्त हुआ।
सत्यव्रताय राजनीत्युपदेशवर्णनम् जनमेजय उवाच - वसिष्ठेन च शप्तोऽसौ त्रिशङ्कुर्नृपतेः सुतः । कथं शापाद्विनिर्मुक्तस्तन्मे ब्रूहि महामते
सत्यव्रत को धर्म का उपदेश यहाँ बताया गया है। जनमेजय बोले — हे महाबुद्धि! वसिष्ठ द्वारा शापित त्रिशंकु, जो राजा का पुत्र था, वह उस शाप से कैसे मुक्त हुआ? कृपया मुझे बताइए।
व्यास उवाच - सत्यव्रतस्तथा शप्तः पिशाचत्वमवाप्तवान् । तस्मिन्नेवाश्रमे तस्थौ देवीभक्तिपरायणः
व्यास बोले — सत्यव्रत शापित होकर पिशाच बन गया। वह उसी आश्रम में देवी की भक्ति में लगा रहा।
कदाचिन्नृपतिस्तत्र जप्त्वा मन्त्रं नवाक्षरम् । होमार्थं ब्राह्मणान्गत्वा प्रणम्योवाच भक्तितः
एक बार वहाँ राजा ने नौ अक्षरों वाला मंत्र जपकर, हवन के लिए ब्राह्मणों के पास जाकर, उन्हें प्रणाम किया और भक्ति से बोला।
भूमिदेवाः शृणुध्वं वै वचनं प्रणतस्य मे । ऋत्विजो मम सर्वेऽत्र भवन्तः प्रभवन्तु ह
हे धरती के देवताओं, मेरी विनती सुनिए। आप सब यहाँ मेरे यज्ञ के ऋत्विज बनें।
जपस्य च दशांशेन होमः कार्यो विधानतः । भवद्भिः कार्यसिद्ध्यर्थं वेदविद्भिः कृपापरैः
नियम के अनुसार जप का दसवाँ भाग अग्नि में आहुति देना चाहिए। आप वेदज्ञ और दयालु लोग मेरे कार्य की सिद्धि के लिए यह करें।
सत्यव्रतोऽहं नृपतेः पुत्रो ब्रह्मविदांवराः । कार्यं मम विधातव्यं सर्वथा सुखहेतवे
मैं सत्यव्रत हूँ, राजा का पुत्र हूँ, हे ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ! मेरा कार्य हर तरह से सुख के लिए पूरा किया जाए।
तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणास्तत्र तमूचुर्नृपतेः सुतम् । शप्तस्त्वं गुरुणा प्राप्तं पिशाचत्वं त्वयाधुना
यह सुनकर वहाँ के ब्राह्मणों ने राजा के पुत्र से कहा — तुम्हें गुरु ने शाप दिया है, अब तुम पिशाच हो गए हो।
न यागार्होऽसि तस्मात्त्वं वेदेष्वनधिकारतः । पिशाचत्वमनुप्राप्तं सर्वलोकेषु गर्हितम्
इसलिए, तुम्हारा वेदों में अधिकार नहीं है, तुम यज्ञ के योग्य नहीं हो। पिशाचत्व प्राप्त करना सभी लोकों में निंदित है।
व्यास उवाच - तन्निशम्य वचस्तेषां राजा दुःखमवाप ह । धिग्जीवितमिदं मेऽद्य किं करोमि वने स्थितः
व्यास बोले — उनकी बातें सुनकर राजा दुखी हो गया। उसने सोचा — धिक्कार है आज के इस जीवन को! वन में रहकर अब मैं क्या करूँ?
पित्रा चाहं परित्यक्तः शप्तश्च गुरुणा भृशम् । राज्याद्भ्रष्टः पिशाचत्वमनुप्राप्तः करोमि किम्
पिता ने मुझे त्याग दिया, गुरु ने कठोर शाप दिया, राज्य छिन गया, पिशाच बन गया — अब मैं क्या करूँ?
तदा पृथुतरां कृत्वा चितां काष्ठैर्नृपात्मजः । सस्मार चण्डिकां देवीं प्रवेशमनुचिन्तयन्
तब राजपुत्र ने लकड़ियों से बड़ी चिता बनाई, चण्डिका देवी का स्मरण किया और उसमें प्रवेश करने का विचार करने लगा।
स्मृता देवीं महामायां चितां प्रज्वलितां पुरः । कृत्वा स्नात्वा प्रवेशार्थं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः
महामाया देवी का स्मरण कर, सामने चिता जलाकर, स्नान किया और हाथ जोड़कर उसमें प्रवेश के लिए खड़ा हो गया।
ज्ञात्वा भगवती तं तु मर्तुकामं महीपतिम् । आजगाम तदाऽऽकाशं प्रत्यक्षं तस्य चाग्रतः
राजा मरने का निश्चय कर चुका है, यह जानकर भगवती देवी आकाश में उसके सामने प्रकट हो गईं।
दत्त्वाथ दर्शनं देवी तमुवाच नृपात्मजम् । सिंहारूढा महाराज मेघगम्भीरया गिरा
दर्शन देकर, सिंह पर सवार देवी ने, मेघ जैसी गंभीर वाणी में राजपुत्र से कहा।
देव्युवाच - किं ते व्यवसितं साधो हुताशे मा तनुं त्यज । स्थिरो भव महाभाग पिता ते जरसान्वितः
देवी बोलीं — हे साधु! तुमने क्या निश्चय किया है? अग्नि में शरीर मत त्यागो। हे भाग्यशाली! धैर्य रखो, तुम्हारे पिता वृद्ध हो चुके हैं।
राज्यं दत्त्वा वने तुभ्यं गन्तास्ति तपसे किल । विषादं त्यज हे वीर परश्वोऽहनि भूपते
वे तुम्हें राज्य देकर तपस्या के लिए वन चले जाएँगे। हे वीर! चिंता छोड़ो, परसों ही ऐसा होगा।
नेतुं त्वामागमिष्यन्ति सचिवाश्व पितुस्तव । मत्प्रसादात्पिता च त्वामभिषिच्य नृपासने
तुम्हें वापस लाने के लिए तुम्हारे पिता के मंत्री आएंगे; मेरी कृपा से तुम्हारे पिता तुम्हें राजसिंहासन पर अभिषेक करेंगे।
जित्वा कामं ब्रह्मलोकं गमिष्येत्येष निश्चयः । व्यास उवाच - इत्युक्त्वा तं तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत
इच्छाओं पर विजय पाकर वह ब्रह्मलोक जाएगा—यह निश्चित है। व्यास बोले— ऐसा कहकर देवी वहीं अदृश्य हो गईं।
राजपुत्रो विरमितो मरणात्पावकात्ततः । अयोध्यायां तदाऽऽगत्य नारदेन महात्मना
राजकुमार अग्नि से मृत्यु से बचाया गया, फिर महान् नारद के साथ अयोध्या आया।
वृत्तान्तः कथितः सर्वो राज्ञे सत्वरमादितः । श्रुत्वा राजाथ पुत्रस्य तं तथा मरणोद्यमम्
नारद ने सारी घटना आरंभ से लेकर शीघ्र ही राजा को सुना दी; अपने पुत्र के मृत्यु-प्रयास की बात सुनकर,
खेदमाधाय मनसि शुशोच बहुधा नृपः । सचिवानाह धर्मात्मा पुत्रशोकपरिप्लुतः
राजा ने मन में भारी दुख लेकर अनेक प्रकार से शोक किया; पुत्रशोक से व्याकुल धर्मात्मा राजा ने अपने मंत्रियों से कहा—
ज्ञातं भवद्भिरत्युग्रं पुत्रस्य मम चेष्टितम् । त्यक्तो मया वने धीमान्पुत्रः सत्यव्रतो मम
तुम सब जानते हो कि मेरे पुत्र ने कितना कठोर कार्य किया है; मेरा बुद्धिमान पुत्र सत्यव्रत, जो राज्य के योग्य था, उसे मैंने वन में भेज दिया।
आज्ञयासौ गतः सद्यो राज्यार्हः परमार्थवित् । स्थितस्तत्रैव विज्ञाने धनहीनः क्षमान्वितः
मेरे आदेश से वह तुरंत चला गया—वह राज्य के योग्य और परम सत्य का जानने वाला है; वह वहाँ ज्ञान में स्थित, धैर्यवान और धनहीन रहा।
वसिष्ठेन तथा शप्तः पिशाचसदृशः कृतः । सोऽद्य दुःखेन सन्तप्तः प्रवेष्टुञ्च हुताशनम्
वसिष्ठ के शाप से वह पिशाच के समान हो गया; आज वह दुख से संतप्त होकर अग्नि में प्रवेश करने जा रहा था।