યદ્રાજા મુનયેઽન્ધાય દત્તા પુત્રી સુલોચના । કુરૂપા ગુણહીના વા નારી લક્ષણવર્જિતા
જ્યારે રાજાએ પોતાની દીકરી સુલોચનાને અંધ ઋષિને આપી, એ દીકરી ભલે સુંદર ન હોય, ગુણથી ખાલી હોય, કે સ્ત્રીમાં શુભ લક્ષણો ન હોય—
પુત્રી યદા ભવેદ્રાજા તદાન્ધાય પ્રયચ્છતિ । જ્ઞાત્વાન્ધં સુમુખીં કસ્માદ્દત્તવાન્નૃપસત્તમઃ
રાજાને દીકરી હોય ત્યારે એ અંધ માણસને આપી દે છે; પણ એ અંધ છે એ જાણીને પણ રાજાએ એના માટે સુંદર દીકરી કેમ આપી?
કારણં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્નનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ સર્વદા । સૂત ઉવાચ - ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા પરીક્ષિતસુતસ્ય વૈ
હે બ્રાહ્મણ, એનું કારણ મને કહો; હું હંમેશા તમારો ઉપકાર મેળવવા ઈચ્છું છું. સૂતાએ કહ્યું:— રાજાના આ શબ્દો સાંભળી, પરીક્ષિતના પુત્રે—
દ્વૈપાયનઃ પ્રસન્નાત્મા તમુવાચ હસન્નિવ । વ્યાસ ઉવાચ - વૈવસ્વતસુતઃ શ્રીમાઞ્છર્યાતિર્નામ પાર્થિવઃ
દ્વૈપાયન વ્યાસજી આનંદથી, હળવી સ્મિત સાથે બોલ્યા:— વૈવસ્વતના પુત્ર, શ્રીમંત અને પ્રસિદ્ધ રાજા શર્યાતિ હતા.
તસ્ય સ્ત્રીણાં સહસ્રાણિ ચત્વાર્યાસન્પરિગ્રહાઃ । રાજપુત્ર્યઃ સરૂપાશ્ચ સર્વલક્ષણસંયુતાઃ
એ રાજાને ચાર હજાર રાણીઓ હતી, જે સૌ રાજકન્યાઓ, સુંદર અને સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી.
પત્ન્યઃ પ્રેમયુતાઃ સર્વાઃ પ્રિયા રાજ્ઞઃ સુસમ્મતાઃ । એકા પુત્રી તુ તાસાં વૈ સુકન્યા નામ સુન્દરી
બધી રાણીઓ રાજાને ખૂબ પ્રેમ કરતી અને રાજાના મનગમતી હતી; એમાંથી એક દીકરી હતી, નામ સુકન્યા, જે ખૂબ જ સુંદર હતી.
પિતુઃ પ્રિયા ચ માતૄણાં સર્વાસાં ચારુહાસિની । નગરાન્નાતિદૂરેઽભૂત્સરો માનસસન્નિભમ્
સુકન્યા પિતાને અને બધી માતાઓને પ્રિય હતી, અને હંમેશા હસતી રહેતી હતી; શહેરથી થોડું દૂર એક સરોવર હતું, જે માનસ સરોવર જેવું લાગતું.
બદ્ધસોપાનમાર્ગં ચ સ્વચ્છપાનીયપૂરિતમ્ । હંસકારણ્ડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્
એ સરોવરે ઊતરવા માટે પાયાં હતાં, એ શુદ્ધ પાણીથી ભરેલું હતું, તેમાં હંસ અને કરંડા પક્ષીઓ રમતા અને ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભતું હતું.
દાત્યૂહસારસાકીર્ણં સર્વપક્ષિગણાવૃતમ્ । પઞ્ચધાકમલોપેતં ચઞ્ચરીકસુસેવિતમ્
એમાં દાત્યૂહ અને સારસ જેવા પક્ષીઓ ભરપૂર હતા, દરેક જાતના પક્ષીઓ આસપાસ હતા, પાંચ પ્રકારના કમળથી શોભિત અને મધમાખીઓ ત્યાં મંડરતી.
પાર્શ્વતશ્ચ દ્રુમાકીર્ણં વેષ્ટિતં પાદપૈઃ શુભૈઃ । સાલૈસ્તમાલૈઃ સરલૈઃ પુન્નાગાશોકમણ્ડિતમ્
સરોવરનાં કાંઠે અનેક વૃક્ષો ઊગેલા હતા, શુભ વનસ્પતિઓથી ઘેરાયેલું હતું—સાલ, તમાલ, સરલ, પુન્નાગ અને અશોક વૃક્ષોથી શોભતું હતું.
વટાશ્વત્થકદમ્બૈશ્ચ કદલીખણ્ડરાજિતમ્ । જમ્બીરૈર્બીજપૂરૈશ્ચ ખર્જૂરૈઃ પનસૈસ્તથા
વટ, પિપળ, કદંબ અને કેળાના ઝાડોથી શોભિત હતું; ત્યાં જાંબુ, બીજપૂર, ખજુર અને પનસના ઝાડ પણ હતાં.
ક્રમુકૈર્નારિકેલૈશ્ચ કેતકૈઃ કાઞ્ચનદ્રુમૈઃ । યૂથિકાજાલકૈઃ શુભ્રૈઃ સંવૃતં મલ્લિકાગણૈઃ
કરમુ, નાળિયેર, કેતકી અને સુવર્ણ વૃક્ષો હતાં; શુદ્ધ જૂઈના ઝાંઝા અને મલ્લિકા ફૂલોના જૂથોથી ઘેરાયેલું હતું.
જમ્બ્વામ્રતિન્તિણીભિશ્ચ કરઞ્જકુટજાવૃતમ્ । પલાશનિમ્બખદિરબિલ્વામલકમણ્ડિતમ્
જાંબુ, આંબા, છોળી, કરંજ અને કુટજ વૃક્ષોથી ભરેલું હતું; અને પલાશ, નીમ, ખખરા, બિલ્વ અને આમળા વૃક્ષોથી શોભતું હતું.
બભૂવ કોકિલારાવઃ કેકાસ્વનવિરાજિતમ્ । તત્સમીપે શુભે દેશે પાદપાનાં ગણાવૃતે
ત્યાં કોયલ અને મોરના મીઠા અવાજ ગૂંજતા; એ સુંદર સ્થળે અનેક વૃક્ષો વચ્ચે શાંતિ છવાયેલી હતી.
ભાર્ગવશ્ચ્યવનઃ શાન્તસ્તાપસઃ સંસ્થિતો મુનિઃ । જ્ઞાત્વાસૌ વિજનં સ્થાનં તપસ્તેપે સમાહિતઃ
ત્યાં ભૃગુ વંશના શાંત અને તપસ્વી ચ્યવન ઋષિ વસતા; એ એકાંત સ્થળ જાણીને, એકાગ્રતાથી તપ કરતો હતો.
કૃત્વા દૃઢાસનં મૌનમાધાય જિતમારુતઃ । ઇન્દ્રિયાણિ ચ સંયમ્ય ત્યક્તાહારસ્તપોનિધિઃ
એણે મજબૂત આસન બેસાડ્યું, મૌન ધારણ કર્યું, શ્વાસ નિયંત્રિત કર્યો, ઇન્દ્રિયો વશમાં રાખી, ખોરાક છોડી, તપમાં લીન રહ્યો.
જલપાનાદિરહિતો ધ્યાયન્નાસ્તે પરામ્બિકામ્ । સવલ્મીકોઽભવદ્રાજલ્લઁતાભિઃ પરિવેષ્ટિતઃ
પાણી કે કંઈ પીધા વિના, એ પરમ માતાજીનું ધ્યાન કરતાં બેઠો રહ્યો; હે રાજા, એના શરીર પર લતાઓ વળી ગઈ.
કાલેન મહતા રાજન્ સમાકીર્ણઃ પિપીલિકૈઃ । તથા સ સંવૃતો ધીમાન્મૃત્પિણ્ડ ઇવ સર્વતઃ
સમય જતાં, હે રાજા, એની આસપાસ ચાંપલા ભરાઈ ગઈ; એ રીતે, એ વિદ્વાન ઋષિ આખા શરીરે માટી જેવા આવરણમાં ઢંકાઈ ગયો.
કદાચિત્સ મહીપાલઃ કામિનીગણસંવૃતઃ । આજગામ સરો રાજન્ વિહર્તુમિદમુત્તમમ્
એક વખત, રાજા, સ્ત્રીઓની ટોળીથી ઘેરાયેલો એક રાજા આનંદ માટે આ સુંદર સરોવરે આવ્યો.
શર્યાતિઃ સુન્દરીવૃન્દસંયુતઃ સલિલેઽમલે । ક્રીડાસક્તો મહીપાલો બભૂવ કમલાકરે
શર્યાતિ રાજા સુંદર સ્ત્રીઓની સંગાથે કમળોથી ભરેલા શુદ્ધ જળમાં રમવામાં તલ્લીન થયો.
સુકન્યા વનમાસાદ્ય વિજહાર સખીવૃતા । સુમનાંસિ વિચિન્વન્તી ચઞ્ચલા ચઞ્ચલોપમા
સુકન્યા પોતાની સખીઓ સાથે વનમાં આવી, ફૂલો ચુંટતી, ચંચળ અને પંખી જેવી મસ્તી કરતી ફરતી હતી.
સર્વાભરણસંયુક્તા રણચ્ચરણનૂપુરા । ચંક્રમમાણા વલ્મીકં ચ્યવનસ્ય સમાસદત્
સાંકળ અને બીજા બધા આભૂષણોથી સજ્જ, પગમાં પાયલ વાગતી, તે ચાલતી ચાલતી ચ્યવનના વાળમાળ પાસે પહોંચી.
ક્રીડાસક્તોપવિષ્ટા સા વલ્મીકસ્ય સમીપતઃ । દદર્શ ચાસ્ય રન્ધ્રે વૈ ખદ્યોત ઇવ જ્યોતિષી
રમવામાં મગ્ન રહી, તે વાળમાળ પાસે બેઠી અને તેમાંના છિદ્રમાં કીડીઓ જેવી બે ઝાંખી લાઇટ્સ જોઈ.
કિમેતદિતિ સઞ્ચિન્ત્ય સમુદ્ધર્તું મનો દધે । ગૃહીત્વા કણ્ટકં તીક્ષ્ણં ત્વરમાણા કૃશોદરી
'આ શું હશે?' એમ વિચારી, પાતળી કમરે સુકન્યાએ તાત્કાલિક એક તીક્ષ્ણ કાંટો લઈને તેને કાઢવાનો ઈરાદો કર્યો.
સા દૃષ્ટા મુનિના બાલા સમીપસ્થા કૃતોદ્યમા । વિચરન્તી સુકેશાન્તા મન્મથસ્યેવ કામિની
મુનિએ નજીક ઊભેલી, સુંદર વાળવાળી અને કાંઈક કરવા તૈયાર એવી બાળાને જોયા, જે મનમથની પ્રિયાની જેમ ફરતી હતી.
તાં વીક્ષ્ય સુદતીં તત્ર ક્ષામકણ્ઠસ્તપોનિધિઃ । તામભાષત કલ્યાણીં કિમેતદિતિ ભાર્ગવઃ
પાતળી ગળાવાળા, તપથી ભરેલા, સુંદર દાંતવાળી એ કન્યાને જોઈ, ચ્યવન ઋષિએ કહ્યું: 'આ શું છે, કલ્યાણી?'
દૂરં ગચ્છ વિશાલાક્ષિ તાપસોઽહં વરાનને । મા ભિન્દસ્વાદ્ય વલ્મીકં કણ્ટકેન કૃશોદરિ
'દૂર જા, વિશાળ નેત્રવાળી; હું તપસ્વી છું, સુંદર મુખવાળી. પાતળી કમરવાળી, આ વાળમાળને કાંટાથી ન ભેદ.'
તેનેદં પ્રોચ્યમાનાપિ સા ચાસ્ય ન શૃણોતિ વૈ । કિમુ ખલ્વિદમિત્યુક્ત્વા નિર્બિભેદાસ્ય લોચને
એમ કહી છતાં, સુકન્યાએ સાંભળ્યું નહીં; 'આ શું છે?' એમ બોલી, તેણે તેની આંખો ભેદી નાખી.
દૈવેન નોદિતા ભિત્ત્વા જગામ નૃપકન્યકા । ક્રીડન્તી શઙ્કમાના સા કિં કૃતં તુ મયેતિ ચ
દૈવના પ્રેરણે, રાજકન્યાએ એ આંખો ભેદી અને પછી રમતી રમતી ચાલતી ગઈ, પણ મનમાં વિચારતી રહી કે 'હું શું કર્યું?''
ચુક્રોધ સ તથા વિદ્ધનેત્રઃ પરમમન્યુમાન્ । વેદનાભ્યર્દિતઃ કામં પરિતાપં જગામ હ
આંખમાં ઘા લાગતાં, ઋષિ ખૂબ જ ગુસ્સે થયા; દુખથી પીડાઈને તેઓ ખૂબ જ વ્યથિત થયા.