જ્ઞાત્વ પ્રમાણમુર્વ્યાસ્તુ સુખં સ્રક્ષ્યામહે પ્રજાઃ । ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તે સર્વે પ્રયાતાઃ પ્રેક્ષિતું ભુવઃ
પૃથ્વીનું માપ જાણી લીધા પછી, અમે સરળતાથી પ્રજાનું સર્જન કરી શકીશું; એમ વિચારી, તેઓ બધા પૃથ્વી જોવા નીકળી પડ્યા.
તલં સર્વં પરિજ્ઞાતું વચનાન્નારદસ્ય ચ । પ્રાચ્યાં કેચિદ્ગતાઃ કામં દક્ષિણસ્યાં તથાપરે
પૃથ્વીનું આખું સપાટ જાણવા માટે અને નારદના શબ્દો અનુસાર, કેટલાક પૂર્વ તરફ ગયા, અને બીજા દક્ષિણ તરફ.
પ્રતીચ્યામુત્તરસ્યાં તુ કૃતોત્સાહાઃ સમન્તતઃ । દક્ષઃ પુત્રાન્ગતાન્દૃષ્ટ્વા પીડિતસ્તુ શુચા ભૃશમ્
કેટલાક પશ્ચિમ અને ઉત્તર તરફ પણ ઉત્સાહથી ગયા; દક્ષે પોતાના પુત્રોને ગયા જોઈને ખૂબ દુ:ખ અનુભવ્યું.
અન્યાનુત્પાદયામાસ પ્રજાર્થં કૃતનિશ્ચયઃ । તેઽપિ તત્રોદ્યતાઃ કર્તું પ્રજાર્થમુદ્યમં સુતાઃ
પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે દક્ષે નક્કી કરીને બીજાં પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; એ પુત્રોએ પણ પ્રજાનું સર્જન કરવા પ્રયત્ન કર્યો.
નારદઃ પ્રાહ તાન્દૃષ્ટ્વા પૂર્વં યદ્વચનં મુનિઃ । બાલિશા બત યૂયં વૈ યદજ્ઞાત્વા ભુવઃ કિલ
નારદજી એ તેમને જોઈને પહેલાં જેવું જ કહ્યું: 'હાય, તમે કેટલા નિર્દોષ અને અજાણ છો, કે તમે દુનિયાની સાચી સમજ્યા વિના જ કામ કરો છો.'
પ્રમાણં તુ પ્રજાઃ કર્તું પ્રવૃત્તાઃ કેન હેતુના । શ્રુત્વા વાક્યં મુનેસ્તેઽપિ મત્વા સત્યં વિમોહિતાઃ
તમે સંતાન ઉત્પન્ન કરવાનો વિચાર શું કારણથી કર્યો? મુનિએ જે કહ્યું તે સાંભળીને તમે તેને સાચું માનીને ભ્રમમાં પડી ગયા.
જગ્મુઃ સર્વે યથાપૂર્વં ભ્રાતરશ્ચલિતાસ્તથા । તાન્સુતાન્પ્રસ્થિતાન્દૃષ્ટ્વા દક્ષઃ કોપસમવિતઃ
બધા પૂર્વવત્ ચાલ્યા ગયા, જેમ તેમના ભાઈઓ પણ ભટકી ગયા હતા. પોતાના પુત્રોને જતાં જોઈને દક્ષ ખૂબ ગુસ્સે થયા.
શશાપ નારદં કોપાત્ પુત્રશોકસમુદ્ભવાત્ । દક્ષ ઉવાચ - નાશિતા મે સુતા યસ્માત્ તસ્માન્નાશમવાપ્નુહિ
પુત્રશોકથી અને ગુસ્સાથી દક્ષે નારદને શાપ આપ્યો: 'તમે મારા પુત્રોનો નાશ કર્યો છે, તેથી તું પણ નાશ પામજે.'
પાપેનાનેન દુર્બુદ્ધે ગર્ભવાસં વ્રજેતિ ચ । પુત્રો મે ભવ કામં ત્વં યતો મે ભ્રંશિતાઃ સુતાઃ
'આ પાપી કાર્ય માટે, અવિચારી, તું ગર્ભમાં જન્મ લેશે; જો ઈચ્છા હોય તો તું મારા પુત્ર બની જા, કારણ કે મારા પુત્રો તારા કારણે ગુમાયા છે.'
ઇતિ શપ્તસ્તતો જાતો વીરિણ્યાં નારદો મુનિઃ । ષષ્ટિર્ભૂયોઽસૃજત્કન્યા વીરિણ્યામિતિ નઃ શ્રુતમ્
આ રીતે શાપ મળ્યા પછી મુનિ નારદ વીરિણીમાંથી જન્મ્યા; અને એમ કહેવાય છે કે વીરિણીમાંથી તેમણે ફરીથી સાઠ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી.
શોકં વિહાય પુત્રાણાં દક્ષઃ પરમધર્મવિત્ । તાસાં ત્રયોદશ પ્રાદાત્કશ્યપાય મહાત્મને
પુત્રોના શોકને છોડીને, સર્વોત્તમ ધર્મને જાણનારા દક્ષે તેમાંથી તેર દીકરીઓને મહાત્મા કશ્યપને આપી.
દશ ધર્માય સોમાય સપ્તવિંશતિ ભૂપતે । દ્વે ચૈવ ભૃગવે પ્રાદાચ્ચતસ્રોઽરિષ્ટનેમિને
દશ ધર્મને, સત્તાવીસ સોમને, બે ભૃગુને અને ચાર અરીષ્ટનેમિને આપી, હે રાજા.
દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે કન્યે તથૈવાઙ્ગિરસે પુનઃ । તાસાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ દેવાશ્ચ દાનવાસ્તથા
દ્વે દીકરીઓ અંંગિરસને આપી, અને ફરીથી બે દીકરીઓ પણ અંંગિરસને આપી; એમના વંશમાંથી પુત્રો, પૌત્રો, દેવો અને દાનવો ઉત્પન્ન થયા.
જાતા બલસમાયુક્તાઃ પરસ્પરવિરોધકાઃ । રાગદ્વેષાન્વિતાઃ સર્વે પરસ્પરવિરોધિનઃ । સર્વે મોહાવૃતાઃ શૂરા હ્યભવન્નતિમાયિનઃ
એ બધા બળથી ભરપૂર, એકબીજાના વિરોધી, રાગદ્વેષથી ભરેલા, ભ્રમમાં પડેલા, એકબીજાના દુશ્મન અને ખૂબ ગર્વીલા અને શૂરવીર થયા.
શર્યાતિરાજવર્ણનમ્ મમાખ્યાહિ મહાભાગ રાજ્ઞાં વંશં સુવિસ્તરમ્ । સૂર્યાન્વયપ્રસૂતાનાં ધર્મજ્ઞાનાં વિશેષતઃ
શર્યાતિ રાજાનું વર્ણન: 'હે મહાભાગ્યશાળી, મને રાજાઓના વંશની વિગતવાર વાર્તા કહો, ખાસ કરીને સૂર્યવંશમાં જન્મેલા અને ધર્મને જાણનારા રાજાઓની.'
શૃણુ ભારત વક્ષ્યામિ રવિવંશસ્ય વિસ્તરમ્ । યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં નારદાદ્ઋષિસત્તમાત્
'હે ભારત, સાંભળો, હું તમને સૂર્યવંશની વિગતવાર કથા કહું છું, જે હું પહેલાં મુનિ નારદ પાસેથી સાંભળી છે.'
એકદા નારદH શ્રીમાન્સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે । આજગામાશ્રમે પુણ્યે વિચરન્સ્વેચ્છયા મુનિઃ
એક વખત મહાન નારદજી, પોતાની ઈચ્છાથી ફરતા, પવિત્ર સરસ્વતીના તટે આવેલા પવિત્ર આશ્રમમાં ગયા.
પ્રણમ્ય શિરસા પાદૌ તસ્યાગ્રે સંસ્થિતસ્તદા । તતસ્તસ્યાસનં દત્ત્વા કૃત્વાર્હણમથાદરાત્
માથું ઝુકાવીને તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યું અને આગળ ઊભા રહ્યા; પછી તેમને આસન આપી, યથાયોગ્ય આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું.
વિધિવત્પૂજયિત્વા તં ઉક્તવાન્વચનં ત્વિદમ્ । પાવિતોઽહં મુનિશ્રેષ્ઠ પૂજ્યસ્યાગમનેન વૈ
વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરીને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આપના પધારવાથી હું પવિત્ર થયો છું.'
કથાં કથય સર્વજ્ઞ રાજ્ઞાં ચરિતસંયુતામ્ । રાજાનો યે સમાખ્યાતાઃ સપ્તમેઽસ્મિન્મનોઃ કુલે
'હે સર્વજ્ઞ, રાજાઓની કથા કહો, જે તેમના કાર્યોથી ભરપૂર છે, અને જે સાતમા મનુના વંશમાં વર્ણવાયા છે.'
તેષામુત્પત્તિરતુલા ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્ । શ્રોતુકામોઽસ્મ્યહં બ્રહ્મન્ સૂર્યવંશસ્ય વિસ્તરમ્
'એ રાજાઓનો જન્મ અનન્ય છે, તેમના કાર્યો અદ્ભુત છે; હે બ્રાહ્મણ, હું સૂર્યવંશની વિગતવાર વાર્તા સાંભળવા ઈચ્છું છું.'
સમાખ્યાહિ મુનિશ્રેષ્ઠ સમાસવ્યાસપૂર્વકમ્ । ઇતિ પૃષ્ટો મયા રાજન્નારદઃ પરમાર્થવિત્
'હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત રીતે મને કહો.' આમ મેં પૂછ્યું ત્યારે, હે રાજા, પરમાર્થને જાણનારા નારદે કહ્યું—
ઉવાચ પ્રહસન્પ્રીતઃ સમાભાષ્ય મુદાન્વયમ્ । નારદ ઉવાચ - શૃણુ સત્યવતીસૂનો રાજ્ઞાં વંશમનુત્તમમ્
નારદે આનંદથી હસતાં અને પ્રસન્નતાથી સંબોધન કરતાં કહ્યું: હે સત્યવતીપુત્ર, રાજાઓની શ્રેષ્ઠ વંશાવળી સાંભળ.
પાવનં કર્ણસુખદં ધર્મજ્ઞાનાદિભિર્યુતમ્ । બ્રહ્મા પૂર્વં જગત્કર્તા નાભિપઙ્કજસમ્ભવઃ
આ વંશ પવિત્ર છે, સાંભળવામાં મીઠો લાગે છે અને ધર્મ, જ્ઞાન વગેરે ગુણોથી યુક્ત છે. શરૂઆતમાં જગતના સર્જક બ્રહ્મા, જે નાભિમાંથી ઉગેલા કમળમાંથી જન્મેલા છે—
વિષ્ણોરિતિ પુરાણેષુ પ્રસિદ્ધઃ પરિકીર્તિતઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તાસૌ સ્વયમ્ભૂઃ સર્વશક્તિમાન્
પુરાણોમાં તેઓ વિષ્ણુ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેઓ સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા, સ્વયંભૂ અને સર્વશક્તિમાન તરીકે ઓળખાય છે.
તપસ્તપ્ત્વા સ વિશ્વાત્મા વર્ષાણામયુતં પુરા । સૃષ્ટિકામઃ શિવાં ધ્યાત્વા પ્રાપ્ય શક્તિમનુત્તમામ્
તે વિશ્વના આત્માએ પ્રાચીન સમયમાં દસ હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું, સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી શુભમયનું ધ્યાન કરીને અપ્રતિમ શક્તિ પ્રાપ્ત કરી.
પુત્રાનુત્પદયામાસ માનસાઞ્છુભલક્ષણાન્ । મરીચિઃ પ્રથિસ્તેષામભવત્સૃષ્ટિકર્મણિ
તેમણે મનથી શુભ લક્ષણવાળા પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; જેમાં સર્જનના કાર્યમાં સૌપ્રથમ મરીચિ હતા.
તસ્ય પુત્રોઽતિવિખ્યાતઃ કશ્યપઃ સર્વસમ્મતઃ । ત્રયોદશૈવ તસ્યાસન્ભાર્યા દક્ષસુતાઃ કિલ
તેમના પુત્ર કશ્યપ બહુ પ્રસિદ્ધ અને સર્વેના માન્ય હતા; તેમને દક્ષની ત્રેળી દિકરીઓ પત્ની તરીકે મળી હતી.
દેવાઃ સર્વે સમુત્પન્ના દૈત્યા યક્ષાશ્ચ પન્નગાઃ । પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ તસ્માત્સૃષ્ટિસ્તુ કાશ્યપી
તેમમાંથી બધા દેવતાઓ, દૈત્યો, યક્ષો, સાપો, પશુઓ અને પક્ષીઓ ઉત્પન્ન થયા; તેથી આ સર્જન કશ્યપનું કહેવાય છે.
દેવાનાં પ્રથિતઃ સૂર્યો વિવસ્વાન્નામ તસ્ય તુ । તસ્ય પુત્રઃ સ વિખ્યાતો વૈવસ્વતમનુર્નૃપઃ
દેવોમાં પ્રસિદ્ધ સૂર્યનું નામ વિવસ્વાન છે; તેમના પુત્ર પ્રખ્યાત વૈવસ્વત મનુ રાજા છે.