ઇતિ રાજર્ષિણા પૃષ્ટો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ । તમુવાચ મુનિશ્રેષ્ઠઃ પ્રસન્નવદનો મુનિઃ
આ રીતે રાજર્ષિએ પૂછતાં સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજી, જે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પ્રસન્નમુખ હતા, તેમણે ઉત્તર આપ્યો.
વ્યાસ ઉવાચ - નિશામય મહારાજ વિસ્તરાદ્ગદતો મમ । સોમસૂર્યાન્વયાનાં ચ તથાન્યેષાં સમુદ્ભવમ્
વ્યાસજી બોલ્યા: મહારાજ, હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું સૂર્યવંશ, ચંદ્રવંશ અને અન્ય વંશોની ઉત્પત્તિ વિગતે કહું છું.
વિષ્ણોર્નાભિસરોજાદ્વૈ બ્રહ્માભૂચ્ચતુરાનનઃ । તપસ્તપ્ત્વા સમારાધ્ય મહાદેવીં સુદુર્ગમામ્
વિષ્ણુની નાભિમાંથી નીકળેલા કમળમાંથી ચતુરાનન બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા; તેમણે મહાદેવીની કઠિન તપસ્યા કરીને આરાધના કરી.
તયા દત્તવરો ધાતા જગત્કર્તું સમુદ્યતઃ । નાશકન્માનુષીં સૃષ્ટિં કર્તું લોકપિતામહઃ
માતાએ તેમને વરદાન આપ્યું, પછી ધાતાએ જગતની રચના શરૂ કરી; છતાં લોકપિતા માનવસૃષ્ટિ કરી શક્યા નહીં.
વિચિન્ત્ય બહુધા ચિત્તે સૃષ્ટ્યર્થં ચતુરાનનઃ । ન વિસ્તારં જગામાશુ રચિતાપિ મહાત્મના
ચતુરાનને મનમાં અનેક રીતે વિચાર કર્યો, પણ મહાત્મા હોવા છતાં વિશાળ સૃષ્ટિ ઝડપથી સર્જી શક્યા નહીં.
(સસર્જ માનસાન્પુત્રાન્સપ્તસંખ્યાન્પ્રજાપતિઃ) મરીચિરઙ્ગિરાત્રિશ્ચ વસિષ્ઠઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પુલસ્ત્યશ્ચેતિ વિખ્યાતાઃ સપ્તૈતે માનસાઃ સુતાઃ
પછી પ્રજાપતિએ મનથી સાત પુત્રો સર્જ્યા: મરીચિ, અંગિરા, અત્રી, વસિષ્ઠ, પુલહ, ક્રતુ અને પુલસ્ત્ય—આ સાતે મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
રુદ્રો રોષાત્સમુત્પન્નોઽપ્યુત્સઙ્ગાન્નારદોઽભવત્ । દક્ષોઽઙ્ગુષ્ઠાત્તથાન્યેઽપિ માનસાઃ સનકાદયઃ
રુદ્ર તો ક્રોધથી જન્મ્યા હતા, પણ તેમના ગોદમાંથી નારદ જન્મ્યા; અને દક્ષના અંગૂઠા તથા મનમાંથી પણ સનકાદિ ઋષિઓ જન્મ્યા.
વામાઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષપત્ની જાતા સર્વાઙ્ગસુન્દરી । વીરિણી નામ વિખ્યાતા પુરાણેષુ મહીપતે
દક્ષના ડાબા અંગૂઠામાંથી તેમની પત્ની જન્મી, જે સર્વાંગે સુંદર હતી; પુરાણોમાં તે વિરીણી નામે પ્રસિદ્ધ છે, રાજા.
અસિક્નીતિ ચ નામ્ના સા યસ્યાં જાતોઽથ નારદઃ । દેવર્ષિપ્રવરઃ કામં બ્રહ્મણો માનસઃ સુતઃ
તેને અસિની નામ પણ હતું, અને તેમાં નારદ જન્મ્યા, જે દેવર્ષિમાં શ્રેષ્ઠ છે અને બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્ર છે.
જનમેજય ઉવાચ - અત્ર મે સંશયો બ્રહ્મન્ યદુક્તં ભવતા વચઃ । વીરિણ્યાં નારદો જાતો દક્ષાદિતિ મહાતપાઃ
જનમેજયે પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, મને તમારા કહેલા વાતમાં સંશય છે—કે નારદ વિરીણી, દક્ષની પત્નીમાંથી જન્મ્યા, જ્યારે તે મહાતપસ્વી છે.
કથં દક્ષસ્ય પત્ન્યાં તુ વીરિણ્યાં નારદો મુનિઃ । જાતો હિ બ્રહ્મણઃ પુત્રો ધર્મજ્ઞસ્તાપસોત્તમઃ
કેવી રીતે નારદ મુનિ, જે ધર્મજ્ઞ અને શ્રેષ્ઠ તપસ્વી છે, વિરીણી દક્ષની પત્નીમાંથી જન્મ્યા, જ્યારે તેઓ બ્રહ્માના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે?
વિચિત્રમિદમાખ્યાતં ભવતા નારદસ્ય ચ । દક્ષાજ્જન્માસ્ય ભાર્યાયાં તદ્વદસ્વ સવિસ્તરમ્
તમે જે નારદના જન્મ વિશે દક્ષની પત્નીમાંથી કહ્યું તે અદભુત છે; કૃપા કરીને મને એ વિગતે સમજાવો.
પૂર્વદેહઃ કથં મુક્તઃ શાપાત્કસ્ય મહામના । નારદેન બહુજ્ઞેન કસ્માજ્જન્મ કૃતં મુને
તે મહામનાવાળા, નારદે શાપથી પોતાનું પહેલું શરીર કેવી રીતે છોડ્યું? અને એ જ્ઞાની નારદે ફરી જન્મ કેમ લીધો, મુનિ?
વ્યાસ ઉવાચ - બ્રહ્મણાસૌ સમાદિષ્ટો દક્ષઃ સૃષ્ટ્યર્થમાદિતઃ । પ્રજાઃ સૃજેતિ સુભૃશં વૃદ્ધિહેતોઃ સ્વયમ્ભુવા
વ્યાસે કહ્યું: શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ દક્ષને સર્જન માટે આદેશ આપ્યો હતો—'પોતાની પ્રજાઓનું સર્જન કરો, વૃદ્ધિ માટે, સ્વયંભૂ.'
તતઃ પઞ્ચસહસ્રાંશ્ચ જનયામાસ વીર્યવાન્ । દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ પુત્રાન્ વીરિણ્યાં બલવત્તરાન્
પછી દક્ષ પ્રજાપતિએ, જે શક્તિથી ભરપૂર હતા, વિરીણીમાંથી પાંચ હજાર શક્તિશાળી પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
દૃષ્ટ્વા તાન્નારદઃ પુત્રાન્સર્વાન્વર્ધયિષૂન્પ્રજાઃ । ઉવાચ પ્રહસન્વાચં દેવર્ષિઃ કાલનોદિતઃ
દક્ષના એ બધા પુત્રો પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે ઉત્સુક હતા, ત્યારે નારદે, સમયની પ્રેરણા થી, હસીને એમ કહ્યું.
ભુવઃ પ્રમાણમજ્ઞાત્વા સ્રષ્ટુકામાઃ પ્રજાઃ કથમ્ । લોકાનાં હાસ્યતાં યૂયં ગમિષ્યથ ન સંશયઃ
પૃથ્વીનું માપ જાણ્યા વિના, તમે કેવી રીતે પ્રજાનું સર્જન કરવા ઇચ્છો છો? નિશ્ચયથી, તમે લોકોમાં હાસ્યપાત્ર બનશો.
પૃથિવ્યા વૈ પ્રમાણં તુ જ્ઞાત્વા કાર્યઃ સમુદ્યમઃ । કૃત્તોઽસૌ સિદ્ધિમાયાતિ નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ
પૃથ્વીનું માપ જાણી પછી જ કાર્ય શરૂ કરવું જોઈએ; ત્યારે જ સફળતા મળે છે—આ નિશ્ચિત છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.
બાલિશા બત યૂયં વૈ યદજ્ઞાત્વા ભુવસ્તલમ્ । સમુદ્યતાઃ પ્રજાઃ કર્તું કથં સિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ
અરે, તમે તો બાળસ્વરૂપ છો, કારણ કે પૃથ્વીનું સપાટ જાણ્યા વિના પ્રજાનું સર્જન કરવા ઉત્સુક છો; સફળતા કેવી રીતે મળશે?
વ્યાસ ઉવાચ - નારદેનૈવમુક્તાસ્તે હર્યશ્વા દૈવયોગતઃ । અન્યોન્યમૂચુઃ સહસા સમ્યગાહ મુનિઃ કિલ
વ્યાસે કહ્યું: નારદે એમ કહ્યું ત્યારે, હર્યશ્વાઓએ દેવની ઇચ્છાથી, એકબીજાને તત્કાળ કહ્યું—'મુનિએ સાચું કહ્યું છે.'
જ્ઞાત્વ પ્રમાણમુર્વ્યાસ્તુ સુખં સ્રક્ષ્યામહે પ્રજાઃ । ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તે સર્વે પ્રયાતાઃ પ્રેક્ષિતું ભુવઃ
પૃથ્વીનું માપ જાણી લીધા પછી, અમે સરળતાથી પ્રજાનું સર્જન કરી શકીશું; એમ વિચારી, તેઓ બધા પૃથ્વી જોવા નીકળી પડ્યા.
તલં સર્વં પરિજ્ઞાતું વચનાન્નારદસ્ય ચ । પ્રાચ્યાં કેચિદ્ગતાઃ કામં દક્ષિણસ્યાં તથાપરે
પૃથ્વીનું આખું સપાટ જાણવા માટે અને નારદના શબ્દો અનુસાર, કેટલાક પૂર્વ તરફ ગયા, અને બીજા દક્ષિણ તરફ.
પ્રતીચ્યામુત્તરસ્યાં તુ કૃતોત્સાહાઃ સમન્તતઃ । દક્ષઃ પુત્રાન્ગતાન્દૃષ્ટ્વા પીડિતસ્તુ શુચા ભૃશમ્
કેટલાક પશ્ચિમ અને ઉત્તર તરફ પણ ઉત્સાહથી ગયા; દક્ષે પોતાના પુત્રોને ગયા જોઈને ખૂબ દુ:ખ અનુભવ્યું.
અન્યાનુત્પાદયામાસ પ્રજાર્થં કૃતનિશ્ચયઃ । તેઽપિ તત્રોદ્યતાઃ કર્તું પ્રજાર્થમુદ્યમં સુતાઃ
પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે દક્ષે નક્કી કરીને બીજાં પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; એ પુત્રોએ પણ પ્રજાનું સર્જન કરવા પ્રયત્ન કર્યો.
નારદઃ પ્રાહ તાન્દૃષ્ટ્વા પૂર્વં યદ્વચનં મુનિઃ । બાલિશા બત યૂયં વૈ યદજ્ઞાત્વા ભુવઃ કિલ
નારદજી એ તેમને જોઈને પહેલાં જેવું જ કહ્યું: 'હાય, તમે કેટલા નિર્દોષ અને અજાણ છો, કે તમે દુનિયાની સાચી સમજ્યા વિના જ કામ કરો છો.'
પ્રમાણં તુ પ્રજાઃ કર્તું પ્રવૃત્તાઃ કેન હેતુના । શ્રુત્વા વાક્યં મુનેસ્તેઽપિ મત્વા સત્યં વિમોહિતાઃ
તમે સંતાન ઉત્પન્ન કરવાનો વિચાર શું કારણથી કર્યો? મુનિએ જે કહ્યું તે સાંભળીને તમે તેને સાચું માનીને ભ્રમમાં પડી ગયા.
જગ્મુઃ સર્વે યથાપૂર્વં ભ્રાતરશ્ચલિતાસ્તથા । તાન્સુતાન્પ્રસ્થિતાન્દૃષ્ટ્વા દક્ષઃ કોપસમવિતઃ
બધા પૂર્વવત્ ચાલ્યા ગયા, જેમ તેમના ભાઈઓ પણ ભટકી ગયા હતા. પોતાના પુત્રોને જતાં જોઈને દક્ષ ખૂબ ગુસ્સે થયા.
શશાપ નારદં કોપાત્ પુત્રશોકસમુદ્ભવાત્ । દક્ષ ઉવાચ - નાશિતા મે સુતા યસ્માત્ તસ્માન્નાશમવાપ્નુહિ
પુત્રશોકથી અને ગુસ્સાથી દક્ષે નારદને શાપ આપ્યો: 'તમે મારા પુત્રોનો નાશ કર્યો છે, તેથી તું પણ નાશ પામજે.'
પાપેનાનેન દુર્બુદ્ધે ગર્ભવાસં વ્રજેતિ ચ । પુત્રો મે ભવ કામં ત્વં યતો મે ભ્રંશિતાઃ સુતાઃ
'આ પાપી કાર્ય માટે, અવિચારી, તું ગર્ભમાં જન્મ લેશે; જો ઈચ્છા હોય તો તું મારા પુત્ર બની જા, કારણ કે મારા પુત્રો તારા કારણે ગુમાયા છે.'
ઇતિ શપ્તસ્તતો જાતો વીરિણ્યાં નારદો મુનિઃ । ષષ્ટિર્ભૂયોઽસૃજત્કન્યા વીરિણ્યામિતિ નઃ શ્રુતમ્
આ રીતે શાપ મળ્યા પછી મુનિ નારદ વીરિણીમાંથી જન્મ્યા; અને એમ કહેવાય છે કે વીરિણીમાંથી તેમણે ફરીથી સાઠ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી.