કિન્તુ ભાનુપ્રભાચન્દ્રવિદ્યુદ્વહ્નિપ્રભાદયઃ । તસ્માન્માયેશ્વરીમમ્બાં સ્વપ્રકાશાં તુ સંવિદમ્
જેમ સૂર્ય, ચંદ્ર, વીજળી અને અગ્નિનું પ્રકાશ થાય છે, તેમ માયાની સ્વામિની, સ્વયં પ્રકાશમાન માતાનું પૂજન કરવું જોઈએ.
આરાધયેદતિપ્રીત્યા માયાગુણનિવૃત્તયે । ઇતિ સમ્યઙ્મયાખ્યાતં વૃત્રાસુરવધાદિકમ્
માયાના ગુણો દૂર થાય એ માટે અત્યંત ભક્તિથી માતાનું આરાધન કરવું જોઈએ; આ રીતે મેં વૃત્રાસુરના વધ અને સંબંધિત કથાઓ સમજાવી છે.
યત્પૃષ્ટં રાજશાર્દૂલ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ । પૂર્વાર્ધોઽયં પુરાણસ્ય કથિતસ્તવ સુવ્રત
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હવે તું શું વધુ સાંભળવા ઇચ્છે છે? તને પુરાણનો પહેલો ભાગ કહ્યો છે, હે ધર્મનિષ્ઠ.
યત્ર દેવ્યાસ્તુ મહિમા વિસ્તરેણોપપાદિતઃ । એતદ્રહસ્યં શ્રીમાતુર્ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્
જેમાં દેવીનું મહાત્મ્ય વિગતે સમજાવ્યું છે, એ શ્રીમાતાનું રહસ્ય દરેકને આપવું યોગ્ય નથી.
દેયં ભક્તાય શાન્તાય દેવીભક્તિરતાય ચ । શિષ્યાય જ્યેષ્ઠપુત્રાય ગુરુભક્તિયુતાય ચ
આ રહસ્ય શાંત, દેવીભક્ત, શિષ્ય, મોટાભાઈ અથવા ગુરુભક્ત વ્યક્તિને જ આપવું યોગ્ય છે.
ઇદમખિલકથાનાં સારભૂતં પુરાણં નિખિલનિગમતુલ્યં સપ્રમાણાનુવિદ્ધમ્ । પઠતિ પરમભાવાદ્યઃ શૃણોતીહ ભક્ત્યા સ ભવતિ ધનવાન્વૈ જ્ઞાનવાન્માનવોઽત્ર
આ પુરાણ સર્વ કથાઓનું સાર છે, બધા વેદો જેટલું મહાન છે અને પ્રમાણપૂર્વક છે. જે કોઈ શ્રદ્ધાથી વાંચે કે ભક્તિથી સાંભળે, તે ધનવાન, જ્ઞાની અને મહાન બને છે.
દક્ષપ્રજાપતિવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ - શ્રુત્વૈતાં તાપસાદ્દિવ્યાં કથાં રાજા મુદાન્વિતઃ । વ્યાસં પપ્રચ્છ ધર્માત્મા પરીક્ષિતસુતઃ પુનઃ
સૂતાએ કહ્યું: આ દિવ્ય કથા સાંભળીને રાજા આનંદિત થયા અને ધર્મમય પરિક્ષિતપુત્રે ફરી વ્યાસજીને પ્રશ્ન કર્યો.
જનમેજય ઉવાચ - સ્વામિન્ સૂર્યાન્વયાનાં ચ રાજ્ઞાં વંશસ્ય વિસ્તરમ્ । તથા સોમાન્વયાનાં ચ શ્રોતુકામોઽસ્મિ સર્વથા
જનમેજયે કહ્યું: સ્વામી, હું સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશના રાજાઓની વંશાવળી વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
કથયાનઘ સર્વજ્ઞ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ । ચરિતં ભૂપતીનાં ચ વિસ્તરાદ્વંશયોર્દ્વયોઃ
હે નિર્દોષ અને સર્વજ્ઞાની, પાપનો નાશ કરતી કથા અને બંને વંશના રાજાઓના ચરિત્રો વિગતે કહો.
તે હિ સર્વે પરાશક્તિભક્તા ઇતિ મયા શ્રુતમ્ । દેવીભક્તસ્ય ચરિતં શૃણ્વન્કોઽસ્તિ વિરક્તિભાક્
કારણ કે મેં સાંભળ્યું છે કે એ બધા પરાશક્તિના ભક્ત હતા; દેવીભક્તના ચરિત્રો સાંભળીને કોણ વૈરાગી ન બને?
ઇતિ રાજર્ષિણા પૃષ્ટો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ । તમુવાચ મુનિશ્રેષ્ઠઃ પ્રસન્નવદનો મુનિઃ
આ રીતે રાજર્ષિએ પૂછતાં સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજી, જે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પ્રસન્નમુખ હતા, તેમણે ઉત્તર આપ્યો.
વ્યાસ ઉવાચ - નિશામય મહારાજ વિસ્તરાદ્ગદતો મમ । સોમસૂર્યાન્વયાનાં ચ તથાન્યેષાં સમુદ્ભવમ્
વ્યાસજી બોલ્યા: મહારાજ, હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું સૂર્યવંશ, ચંદ્રવંશ અને અન્ય વંશોની ઉત્પત્તિ વિગતે કહું છું.
વિષ્ણોર્નાભિસરોજાદ્વૈ બ્રહ્માભૂચ્ચતુરાનનઃ । તપસ્તપ્ત્વા સમારાધ્ય મહાદેવીં સુદુર્ગમામ્
વિષ્ણુની નાભિમાંથી નીકળેલા કમળમાંથી ચતુરાનન બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા; તેમણે મહાદેવીની કઠિન તપસ્યા કરીને આરાધના કરી.
તયા દત્તવરો ધાતા જગત્કર્તું સમુદ્યતઃ । નાશકન્માનુષીં સૃષ્ટિં કર્તું લોકપિતામહઃ
માતાએ તેમને વરદાન આપ્યું, પછી ધાતાએ જગતની રચના શરૂ કરી; છતાં લોકપિતા માનવસૃષ્ટિ કરી શક્યા નહીં.
વિચિન્ત્ય બહુધા ચિત્તે સૃષ્ટ્યર્થં ચતુરાનનઃ । ન વિસ્તારં જગામાશુ રચિતાપિ મહાત્મના
ચતુરાનને મનમાં અનેક રીતે વિચાર કર્યો, પણ મહાત્મા હોવા છતાં વિશાળ સૃષ્ટિ ઝડપથી સર્જી શક્યા નહીં.
(સસર્જ માનસાન્પુત્રાન્સપ્તસંખ્યાન્પ્રજાપતિઃ) મરીચિરઙ્ગિરાત્રિશ્ચ વસિષ્ઠઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પુલસ્ત્યશ્ચેતિ વિખ્યાતાઃ સપ્તૈતે માનસાઃ સુતાઃ
પછી પ્રજાપતિએ મનથી સાત પુત્રો સર્જ્યા: મરીચિ, અંગિરા, અત્રી, વસિષ્ઠ, પુલહ, ક્રતુ અને પુલસ્ત્ય—આ સાતે મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
રુદ્રો રોષાત્સમુત્પન્નોઽપ્યુત્સઙ્ગાન્નારદોઽભવત્ । દક્ષોઽઙ્ગુષ્ઠાત્તથાન્યેઽપિ માનસાઃ સનકાદયઃ
રુદ્ર તો ક્રોધથી જન્મ્યા હતા, પણ તેમના ગોદમાંથી નારદ જન્મ્યા; અને દક્ષના અંગૂઠા તથા મનમાંથી પણ સનકાદિ ઋષિઓ જન્મ્યા.
વામાઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષપત્ની જાતા સર્વાઙ્ગસુન્દરી । વીરિણી નામ વિખ્યાતા પુરાણેષુ મહીપતે
દક્ષના ડાબા અંગૂઠામાંથી તેમની પત્ની જન્મી, જે સર્વાંગે સુંદર હતી; પુરાણોમાં તે વિરીણી નામે પ્રસિદ્ધ છે, રાજા.
અસિક્નીતિ ચ નામ્ના સા યસ્યાં જાતોઽથ નારદઃ । દેવર્ષિપ્રવરઃ કામં બ્રહ્મણો માનસઃ સુતઃ
તેને અસિની નામ પણ હતું, અને તેમાં નારદ જન્મ્યા, જે દેવર્ષિમાં શ્રેષ્ઠ છે અને બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્ર છે.
જનમેજય ઉવાચ - અત્ર મે સંશયો બ્રહ્મન્ યદુક્તં ભવતા વચઃ । વીરિણ્યાં નારદો જાતો દક્ષાદિતિ મહાતપાઃ
જનમેજયે પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, મને તમારા કહેલા વાતમાં સંશય છે—કે નારદ વિરીણી, દક્ષની પત્નીમાંથી જન્મ્યા, જ્યારે તે મહાતપસ્વી છે.
કથં દક્ષસ્ય પત્ન્યાં તુ વીરિણ્યાં નારદો મુનિઃ । જાતો હિ બ્રહ્મણઃ પુત્રો ધર્મજ્ઞસ્તાપસોત્તમઃ
કેવી રીતે નારદ મુનિ, જે ધર્મજ્ઞ અને શ્રેષ્ઠ તપસ્વી છે, વિરીણી દક્ષની પત્નીમાંથી જન્મ્યા, જ્યારે તેઓ બ્રહ્માના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે?
વિચિત્રમિદમાખ્યાતં ભવતા નારદસ્ય ચ । દક્ષાજ્જન્માસ્ય ભાર્યાયાં તદ્વદસ્વ સવિસ્તરમ્
તમે જે નારદના જન્મ વિશે દક્ષની પત્નીમાંથી કહ્યું તે અદભુત છે; કૃપા કરીને મને એ વિગતે સમજાવો.
પૂર્વદેહઃ કથં મુક્તઃ શાપાત્કસ્ય મહામના । નારદેન બહુજ્ઞેન કસ્માજ્જન્મ કૃતં મુને
તે મહામનાવાળા, નારદે શાપથી પોતાનું પહેલું શરીર કેવી રીતે છોડ્યું? અને એ જ્ઞાની નારદે ફરી જન્મ કેમ લીધો, મુનિ?
વ્યાસ ઉવાચ - બ્રહ્મણાસૌ સમાદિષ્ટો દક્ષઃ સૃષ્ટ્યર્થમાદિતઃ । પ્રજાઃ સૃજેતિ સુભૃશં વૃદ્ધિહેતોઃ સ્વયમ્ભુવા
વ્યાસે કહ્યું: શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ દક્ષને સર્જન માટે આદેશ આપ્યો હતો—'પોતાની પ્રજાઓનું સર્જન કરો, વૃદ્ધિ માટે, સ્વયંભૂ.'
તતઃ પઞ્ચસહસ્રાંશ્ચ જનયામાસ વીર્યવાન્ । દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ પુત્રાન્ વીરિણ્યાં બલવત્તરાન્
પછી દક્ષ પ્રજાપતિએ, જે શક્તિથી ભરપૂર હતા, વિરીણીમાંથી પાંચ હજાર શક્તિશાળી પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
દૃષ્ટ્વા તાન્નારદઃ પુત્રાન્સર્વાન્વર્ધયિષૂન્પ્રજાઃ । ઉવાચ પ્રહસન્વાચં દેવર્ષિઃ કાલનોદિતઃ
દક્ષના એ બધા પુત્રો પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે ઉત્સુક હતા, ત્યારે નારદે, સમયની પ્રેરણા થી, હસીને એમ કહ્યું.
ભુવઃ પ્રમાણમજ્ઞાત્વા સ્રષ્ટુકામાઃ પ્રજાઃ કથમ્ । લોકાનાં હાસ્યતાં યૂયં ગમિષ્યથ ન સંશયઃ
પૃથ્વીનું માપ જાણ્યા વિના, તમે કેવી રીતે પ્રજાનું સર્જન કરવા ઇચ્છો છો? નિશ્ચયથી, તમે લોકોમાં હાસ્યપાત્ર બનશો.
પૃથિવ્યા વૈ પ્રમાણં તુ જ્ઞાત્વા કાર્યઃ સમુદ્યમઃ । કૃત્તોઽસૌ સિદ્ધિમાયાતિ નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ
પૃથ્વીનું માપ જાણી પછી જ કાર્ય શરૂ કરવું જોઈએ; ત્યારે જ સફળતા મળે છે—આ નિશ્ચિત છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.
બાલિશા બત યૂયં વૈ યદજ્ઞાત્વા ભુવસ્તલમ્ । સમુદ્યતાઃ પ્રજાઃ કર્તું કથં સિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ
અરે, તમે તો બાળસ્વરૂપ છો, કારણ કે પૃથ્વીનું સપાટ જાણ્યા વિના પ્રજાનું સર્જન કરવા ઉત્સુક છો; સફળતા કેવી રીતે મળશે?
વ્યાસ ઉવાચ - નારદેનૈવમુક્તાસ્તે હર્યશ્વા દૈવયોગતઃ । અન્યોન્યમૂચુઃ સહસા સમ્યગાહ મુનિઃ કિલ
વ્યાસે કહ્યું: નારદે એમ કહ્યું ત્યારે, હર્યશ્વાઓએ દેવની ઇચ્છાથી, એકબીજાને તત્કાળ કહ્યું—'મુનિએ સાચું કહ્યું છે.'