દેવીભાગવતપુરાણમ્

વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા નારદો રાજન્ ગતો માં પ્રતિબોધ્ય ચ । અહં તચ્ચિન્તયન્વાક્યં યદુક્તં મુનિના તદા

વ્યાસે કહ્યું: આમ કહીને, નારદે મને જાગૃત કરીને વિદાય લીધી; પછી હું ઋષિએ કહેલા વચનો પર વિચાર કરતો રહ્યો.

સ્થિતઃ સરસ્વતીતીરે કલ્પે સારસ્વતે વરે । કાલાતિવાહનાયૈતત્કૃતં ભાગવતં મયા

હું સરસ્વતીના કાંઠે, શ્રેષ્ઠ સારસ્વત યુગમાં રહ્યો; સમય પસાર કરવા માટે મેં આ ભાગવત રચ્યું.

પુરાણમુત્તમં ભૂપ સર્વસંશયનાશનમ્ । નાનાખ્યાનસમાયુક્તં વેદપ્રામાણ્યસંશ્રિતમ્

હે રાજા, આ સર્વશ્રેષ્ઠ પુરાણ છે, જે બધા સંશયો દૂર કરે છે, અનેક કથાઓથી ભરેલું છે અને વેદોના આધાર પર છે.

સન્દેહોઽત્ર ન કર્તવ્યઃ સર્વથા નૃપસત્તમ । યથેન્દ્રજાલિકઃ કશ્ચિત્પાઞ્ચાલીં દારવીં કરે

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, અહીં કોઈ સંશય રાખવો નહીં; જેમ જાદૂગર પોતાના હાથમાં દ્રૌપદીની લાકડાની ગૂડીને નચાવે છે—

કૃત્વા નર્તયતે કામં સ્વેચ્છયા વશવર્તિનીમ્ । તથા નર્તયતે માયા જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

એવી રીતે, પોતાની ઈચ્છાથી, માયા આખા જગતના જડ અને ચેતન જીવોને નચાવે છે.

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં સદેવાસુરમાનુષમ્ । પઞ્ચેન્દ્રિયસમાયુક્તં મનશ્ચિત્તાનુવર્તનમ્

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, દેવ, દાનવ અને મનુષ્યો, બધા પાંચ ઇન્દ્રિયો અને મન-ચિત્ત સાથે ચાલે છે.

ગુણાસ્તુ કારણં રાજન્ સર્વેષાં સર્વથા ત્રયઃ । કાર્યં કારણસંયુક્તં ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ

હે રાજા, ત્રણ ગુણો દરેક વસ્તુનું કારણ છે; કારણ સાથે જ ફળ થાય છે—આ નિશ્ચિત છે.

ભિન્નભિન્નસ્વભાવાસ્તે ગુણા માયાસમુદ્‌ભવાઃ । શાન્તો ઘોરસ્તથા મૂઢસ્ત્રયસ્તુ વિવિધા યતઃ

આ ગુણો માયામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને દરેકની સ્વભાવ અલગ છે: શાંત, ઉગ્ર અને મૂઢ—એ રીતે અનેક પ્રકારના છે.

તત્સમેતઃ પુમાન્નિત્યં તદ્વિહીનઃ કથં ભવેત્ । ન ભવત્યેવ સંસારે રહિતસ્તન્તુભિઃ પટઃ

માણસ હંમેશા એ ગુણો સાથે જોડાયેલો છે; એમ વિના કેવી રીતે રહી શકે? જેમ તાંતણા વિના વસ્ત્ર બની શકે નહીં.

તથા ગુણૈસ્ત્રિભિર્હીનો ન દેહીતિ વિનિશ્ચયઃ । દેવદેહો મનુષ્યો વા તિરશ્ચો વા નરાધિપ

આ રીતે, ત્રણ ગુણ વિના કોઈ પણ શરીર નથી—દેવ, માનવ, પ્રાણી કે રાજા, બધાંમાં ગુણો જરૂરી છે.

ગુણૈર્વિરહિતો ન સ્યાન્મૃદ્‌વિહીનો ઘટો યથા । બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રસ્ત્રયશ્ચામી ગુણાશ્રયાઃ

જેમ માટી વિના ઘડો બની શકે નહીં, એમ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર પણ ગુણોથી જ ચાલે છે.

કદાચિત્પ્રીતિયુક્તાસ્તે તથાપ્રીતિયુતાઃ પુનઃ । તથા વિષાદયુક્તાસ્તે ભવન્તિ ગુણયોગતઃ

ક્યારેક તેઓ આનંદથી ભરેલા હોય છે, ક્યારેક અસંતોષથી, અને ક્યારેક દુઃખથી—આ બધું ગુણોના પ્રભાવથી થાય છે.

બ્રહ્મા કદાચિત્સત્ત્વસ્થસ્તદા શાન્તઃ સમાધિમાન્ । પ્રીતિયુક્તો ભવેત્સર્વભૂતેષુ જ્ઞાનસંયુતઃ

જ્યારે બ્રહ્મા સત્ત્વગુણમાં સ્થિત હોય છે, ત્યારે તે શાંત, સ્થિર, સર્વે જીવોમાં આનંદ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર રહે છે.

પુનઃ સત્ત્વવિહીનસ્તુ રજોગુણસમાવૃતઃ । તદા ભવેદ્‌ ઘોરરૂપઃ સર્વત્રાપ્રીતિસંયુતઃ

પછી જ્યારે સત્ત્વગુણ ઓછો અને રજોગુણ વધુ હોય, ત્યારે તે ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને સર્વત્ર આનંદથી વિહોણો બને છે.

યદા તમોગુણાવિષ્ટો બાહુલ્યેન ભવેદ્વિધિઃ । તદા વિષાદસમ્પન્નો મૂઢો ભવતિ નાન્યથા

જ્યારે વિધાતા પર તમોગુણનો પ્રભાવ વધારે થાય છે, ત્યારે તે દુઃખી અને મૂર્ખ બની જાય છે—બીજું કશું શક્ય નથી.

માધવોઽપિ સદા સત્ત્વસંશ્રિતઃ સર્વથા ભવેત્ । યદા શાન્તઃ પ્રીતિયુક્તો ભવેજ્જ્ઞાનસમન્વિતઃ

માધવ પણ હંમેશાં સર્વ રીતે સત્ત્વગુણથી જોડાયેલા રહે છે; જ્યારે તેઓ શાંત, આનંદિત અને જ્ઞાનથી ભરપૂર હોય છે.

સ એવ રજઆધિક્યાદપ્રીતિસંયુતો ભવેત્ । ઘોરશ્ચ સર્વભૂતેષુ ગુણાધીનો રમાપતિઃ

પણ જ્યારે રજોગુણ વધુ હોય, ત્યારે તેઓ આનંદથી વિહોણા અને સર્વે જીવ પ્રત્યે ભયાનક બને છે—લક્ષ્મીપતિ પણ ગુણોના વશમાં છે.

રુદ્રોઽપિ સત્ત્વસંયુક્તઃ પ્રીતિમાઞ્છાન્તિમાન્ભવેત્ । રજોનિમીલિતઃ સોઽપિ ઘોરઃ પ્રીતિવિવર્જિતઃ

રુદ્ર પણ જ્યારે સત્ત્વગુણથી જોડાય છે ત્યારે આનંદી અને શાંત બને છે; પણ રજોગુણથી ઢંકાય ત્યારે ભયાનક અને આનંદવિહોણા બને છે.

તમોગુણયુતઃ સોઽપિ મૂઢો વિષાદયુગ્ભવેત્ । એતે યદિ ગુણાધીના બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ

જ્યારે તમોગુણ જોડાય છે ત્યારે તે પણ મૂર્ખ અને દુઃખી બને છે. જો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર પણ ગુણોના વશમાં હોય—

સૂર્યવંશોદ્‌ભવાસ્તદ્વત્સોમવંશભવા અપિ । મન્વાદયશ્ચ યે પ્રોક્તાશ્ચતુર્દશ યુગે યુગે

તો સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશમાં જન્મેલા, અને દરેક યુગમાં કહેલા મનુ અને બીજા બધા પણ એ જ રીતે ગુણોના વશમાં છે.

અન્યેષાં ચૈવ કા વાર્તા સંસારેઽસ્મિન્નૃપોત્તમ । માયાધીનં જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

પછી તો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બીજા બધાની તો વાત જ શું? આ આખું જગત—દેવ, દાનવ અને માનવ—માયાના વશમાં છે.

તસ્માદ્‌રાજન્ન કર્તવ્યઃ સન્દેહોઽત્ર કદાચન । દેહી માયાપરાધીનશ્ચેષ્ટતે તદ્વશાનુગઃ

એથી, રાજા, કદી પણ આ વિષયમાં શંકા રાખવી નહીં; શરીરધારી જીવ માયાના વશમાં રહીને જ બધું કરે છે.

સા ચ માયા પરે તત્ત્વે સંવિદ્‌રૂપેઽપિ સર્વદા । તદધીના પ્રેરિતા ચ તેન જીવેષુ સર્વદા

અને એ માયા, સર્વોચ્ચ સત્યમાં પણ, જે ચેતનાસ્વરૂપ છે, એ હંમેશાં એના દ્વારા જ ચલાવવામાં આવે છે અને જીવોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

તતો માયાવિશિષ્ટાં તાં સંવિદં પરમેશ્વરીમ્ । માયેશ્વરીં ભગવતીં સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્

એથી, માયાથી વિશિષ્ટ એવી ચેતનાસ્વરૂપ, પરમેશ્વરી, માયાની માલકીન, સચ્ચિદાનંદરૂપ ભગવાનીને ધ્યાનમાં ધરો.

ધ્યાયેત્તથારાધયેચ્ચ પ્રણમેચ્ચ જપેદપિ । તેન સા સદયા ભૂત્વા મોચયત્યેવ દેહિનમ્

એમના ધ્યાન કરો, પૂજા કરો, વંદન કરો અને નામ જપો; એથી, દયાળુ બની, તે અવશ્ય જ જીવને મુક્ત કરે છે.

સ્વમાયાં સંહરત્યેવ સ્વાનુભૂતિપ્રદાનતઃ । ભુવનં ખલુ માયા સ્યાદીશ્વરી તસ્ય નાયિકા

એ પોતાની માયાને, સ્વાનુભૂતિ આપીને, પાછી ખેંચી લે છે; ખરેખર, જગત તો માયા છે અને એ એની સ્વામિની છે.

ભુવનેશી તતઃ પ્રોક્તા દેવી ત્રૈલોક્યસુન્દરી । તદ્‌રૂપે યદિ સક્તં સ્યાચ્ચિત્તં ભૂમિપતે સદા

એથી, એને ભૂવનેશ્વરી, દેવી, ત્રિલોકસુંદરી કહેવામાં આવે છે; રાજા, જો મન હંમેશાં એમના રૂપમાં જોડાય—

માયયા કિં ભવેત્તત્ર સદસદ્‌ભૂતયા નૃપ । તસ્માન્માયાનિરાસાર્થં નાન્યદ્વૈ દેવતાન્તરમ્

રાજા, જ્યાં બધું માયા દ્વારા વ્યાપેલું છે, ત્યાં સાચું કે ખોટું શું રહી શકે? એટલે માયા દૂર કરવા માટે બીજું કોઈ દેવ નથી.

સમર્થં તુ વિના દેવીં સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્ । તમોરાશિં નાશયિતું શક્તં નૈવ તમો ભવેત્

સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ દેવી સિવાય બીજું કંઈ પણ અંધકારનો નાશ કરી શકતું નથી; અને જ્યાં દેવી છે, ત્યાં અંધકાર ટકી શકતો નથી.