ન દૃષ્ટૌ પિતરાવસ્યાસ્ત્વયા પ્રાપ્તા સરોવરે । કાકતાલીપ્રસઙ્ગેન યદ્ભૂતં તત્તથા ગતમ્
તેણેના માતા-પિતા તને ક્યારેય દેખાયા નથી; તું એને સરોવર પાસે મળ્યો હતો. કાગ અને તાળની જેમ, જે બનવાનું હતું એ બની ગયું.
મા શોકં કુરુ રાજેન્દ્ર કાલો હિ દુરતિક્રમઃ । કાલયોગં સમાસાદ્ય ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાન્ ગૃહે યથા
રાજાધિરાજ, દુઃખ ન કર. સમયને કોઈ પાર પાડી શકતો નથી. જે સમય મળ્યો છે એ પ્રમાણે, હવે ઘરે રહીને જીવનના આનંદ માણ.
યથાગતા ગતા સા તુ તથૈવ વરવર્ણિની । યથા પૂર્વં તથા તત્ર ગચ્છ કાર્યં કુરુ પ્રભો
જે રીતે એ સુંદરવર્ણવાળી સ્ત્રી આવી હતી, એ જ રીતે ચાલી પણ ગઈ છે. જેમ પહેલાં હતું તેમ, હવે પાછા જઈને તારા કામ પૂરાં કર, પ્રભુ.
રુદિતેન તવાદ્યૈવ નાગમિષ્યતિ કામિની । વૃથા શોચસિ પૃધ્વીશ યોગયુક્તો ભવાધુના
રાજાધિપતિ, તારા રડવાથી તારી પ્રિય today પાછી આવવાની નથી. તું વ્યર્થ દુઃખી થાઈ રહ્યો છે, હવે મનને એકાગ્ર કરી જીવનમાં જોડાઈ જા.
ભોગઃ કાલવશાદેતિ તથૈવ પ્રતિયાતિ ચ । નાત્ર શોકસ્તુ કર્તવ્યો નિષ્ફલે ભવવર્ત્મનિ
આનંદ પણ સમય પ્રમાણે આવે છે અને જાય છે. આ સંસારના નિષ્ફળ માર્ગ પર દુઃખ કરવા જેવું કંઈ નથી.
નૈકત્ર સુખસંયોગો દુઃખયોગસ્તુ નૈકતઃ । ઘટિકાયન્ત્રવત્કામં ભ્રમણં સુખદુઃખયોઃ
એક જગ્યાએ હંમેશાં સુખ મળતું નથી, અને દુઃખ પણ એકઠું રહેતું નથી. પાણીના ઘડિયાળની જેમ સુખ અને દુઃખ જીવનમાં ફરતાં રહે છે.
મનઃ કૃત્વા સ્થિરં ભૂપ કુરુ રાજ્યં યથાસુખમ્ । અથવા ન્યસ્ય દાયાદે વનં સેવય સામ્પ્રતમ્
રાજા, મનને સ્થિર રાખી, રાજકાજ આનંદથી ચલાવ. અથવા તો, રાજ્ય વારસને સોંપી, હવે વનમાં જઈ સેવા કર.
દુર્લભો માનુષો દેહઃ પ્રાણિનાં ક્ષણભઙ્ગુરઃ । તસ્મિન્પ્રાપ્તે તુ કર્તવ્યં સર્વથૈવાત્મસાધનમ્
માણસનો શરીર દુર્લભ છે અને ક્ષણભંગુર છે. એ મળ્યા પછી, સર્વ રીતે આત્મસાધના કરવી જોઈએ.
જિહ્વોપસ્થરસો રાજન્ પશુયોનિષુ વર્તતે । જ્ઞાનં માનુષદેહે વૈ નાન્યાસુ ચ કુયોનિષુ
રાજન, જીભનો સ્વાદ અને ઇન્દ્રિયસુખ તો પશુજન્મમાં પણ મળે છે; પણ જ્ઞાન તો માત્ર માનવ શરીરમાં જ મળે છે, બીજાં નીચા જન્મોમાં નહિ.
તસ્માદ્ગચ્છ ગૃહં ત્યક્ત્વા શોકં કાન્તાસમુદ્ભવમ્ । માયેયં ભગવત્યાસ્તુ યયા સમ્મોહિતં જગત્
એટલે હવે ઘરે જા, પ્રિયજનથી થયેલા દુઃખને છોડ. આ બધું દેવીની માયા છે, જેના કારણે આખું જગત મોહિત થાય છે.
નારદ ઉવાચ ઇત્યુક્તો હરિણા રાજા પ્રણમ્ય કમલાપતિમ્ । કૃત્વા સ્નાનવિધિં સમ્યગ્જગામ નિજમન્દિરમ્
નારદે કહ્યું: હરીએ આમ કહ્યાના પછી, રાજાએ કમલનેત્ર ભગવાનને વંદન કર્યું, યોગ્ય રીતે સ્નાનવિધિ કરી અને પોતાના મહેલે ગયો.
દત્ત્વા રાજ્યં સ્વપૌત્રાય પ્રાપ્ય નિર્વેદમદ્ભુતમ્ । વનં જગામ ભૂપાલસ્તત્ત્વજ્ઞાનમવાપ ચ
પછી રાજાએ રાજ્ય પોતાના પૌત્રને આપી, અદ્ભુત વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને વનમાં જઈને તત્વજ્ઞાન મેળવ્યું.
ગતે રાજન્યહં વીક્ષ્ય ભગવન્તમધોક્ષજમ્ । તમબ્રવં જગન્નાથં હસન્તં માં પુનઃ પુનઃ
રાજા જતા રહ્યો ત્યારે મેં ભગવાન અધોક્ષજને જોયા. જગન્નાથ મને વારંવાર હસતા હતા, ત્યારે મેં એમને કહ્યું.
વઞ્ચિતોઽહં ત્વયા દેવ જ્ઞાતં માયાબલં મહત્ । સ્મરામિ ચરિતં સર્વં સ્ત્રીદેહે યત્કૃતં મયા
દેવ, તું મને વંચિત કર્યો. હવે તારી મહાન માયાની શક્તિ સમજાઈ ગઈ. સ્ત્રીના રૂપમાં મેં જે કર્યુ એ બધું મને યાદ છે.
બ્રૂહિ મે દેવદેવેશ પ્રવિષ્ટોઽહં સરોવરે । વિગતં પૂર્વવિજ્ઞાનં સ્નાનાદેવ કથં હરે
દેવદેવ, મને કહો, જ્યારે હું સરોવર માં પ્રવેશ્યો ત્યારે માત્ર સ્નાનથી મારું પહેલાનું જ્ઞાન કેમ ખોવાઈ ગયું, હરે?
યોષિદ્દેહં સમાસાદ્ય મોહિતોઽહં જગદ્ગુરો । પતિં પ્રાપ્ય નૃપશ્રેષ્ઠં પુલોમી વાસવં યથા
જગતગુરુ, સ્ત્રીનું શરીર મળતાં જ હું મોહિત થઈ ગયો. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પતિ મળ્યા, જેમ પુલોમીએ વાસવને પામ્યા હતા.
મનસ્તદેવ તચ્ચિત્તં દેહઃ સ ચ પુરાતનઃ । લિઙ્ગં તદેવ દેવેશ સ્મૃતેર્નાશઃ કથં હરે
હે દેવોના દેવ, એ મન, એ ચેતના અને એ જૂનો શરીર – બધું એ જ છે; તો હે હરિ, સ્મૃતિ કેવી રીતે નાશ પામે?
વિસ્મયોઽયં મહાન્મેઽત્ર જ્ઞાનનાશં પ્રતિ પ્રભો । કથયાદ્ય રમાકાન્ત કારણં પરમં ચ યત્
હે લક્ષ્મીપ્રિય, આ જ્ઞાનના નાશ વિષે મને બહુ આશ્ચર્ય થાય છે; આજે તમે એનું સાચું કારણ કહો.
નારીદેહં મયા પ્રાપ્ય ભુક્તા ભોગા હ્યનેકશઃ । સુરાપાનં કૃતં નિત્યં વિધિહીનં ચ ભોજનમ્
મારે સ્ત્રીનું શરીર મળ્યું અને અનેક પ્રકારના ભોગ ભોગવ્યા; રોજ દારૂ પીધું અને નિયમ વગર ખાવાનું ખાધું.
મયા તદેવ ન જ્ઞાતં નારદોઽહમિતિ સ્ફુટમ્ । જાનામ્યદ્ય યથા સર્વં વિવિક્તં ન તથા તદા
પણ ત્યારે મને સ્પષ્ટ ખબર નહોતી કે હું નારદ છું; આજે બધું સ્પષ્ટ જાણું છું, પણ ત્યારે એમ નહોતું.
વિષ્ણુરુવાચ પશ્ય નારદ માયાવી વિલાસોઽયં મહામતે । દેહેષુ સર્વજન્તૂનાં દશાભેદા હ્યનેકશઃ
વિષ્ણુ બોલ્યા: હે નારદ, આ માયાનો અદભુત ખેલ છે; દરેક જીવના શરીરમાં અનેક પ્રકારની સ્થિતિઓ હોય છે.
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિશ્ચ તુરીયા દેહિનાં દશા । તથા દેહાન્તરે પ્રાપ્તે સન્દેહઃ કીદૃશઃ પુનઃ
જાગૃતિ, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તુરીયા – આ ચાર અવસ્થાઓ દરેક શરીરધારીને હોય છે; એ જ રીતે બીજું શરીર મળે ત્યારે પણ અનેક શંકાઓ ઊભી થાય છે.
સુપ્તો નરો ન જાનાતિ ન શૃણોતિ વદત્યપિ । પુનઃ પ્રબુદ્ધો જાનાતિ સર્વં જ્ઞાતમશેષતઃ
માણસ સુતો હોય ત્યારે એને કશું ખબર પડતું નથી, સાંભળતું નથી કે બોલી શકે; પણ જ્યારે જાગે છે ત્યારે બધું યાદ આવે છે.
નિદ્રયા ચાલ્યતે ચિત્તં ભવન્તિ સ્વપ્નસમ્ભવાઃ । નાનાવિધા મનોભેદા મનોભાવા હ્યનેકશઃ
નિદ્રાથી મન ઉથલપાથલ થાય છે અને સ્વપ્નો આવે છે; મનમાં અનેક પ્રકારના ભેદ અને અનેક સ્થિતિઓ સર્જાય છે.
ગજો માં હન્તુમાયાતિ ન શક્તોઽસ્મિ પલાયને । કિં કરોમિ ન મે સ્થાનં યત્ર ગચ્છામિ સત્વરઃ
"હાથી મને મારવા આવે છે અને હું ભાગી શકતો નથી; હવે શું કરું? ક્યાંય જવાની જગ્યા નથી, ભલે હું જલ્દી ભાગું."
મૃતં પિતામહં સ્વપ્ને પશ્યતિ સ્વગૃહાગતમ્ । સંયોગસ્તેન વાર્તા ચ ભોજનં સહ મન્યતે
સ્વપ્નમાં માણસ મરેલા પિતામહને પોતાના ઘરે આવતાં જુએ છે, એમની સાથે વાત કરે છે અને સાથે ભોજન કરે છે એમ માને છે.
પ્રબુદ્ધઃ ખલુ જાનાતિ સ્વપ્ને દૃષ્ટં સુખાસુખમ્ । સ્મૃત્વા સર્વં જનેભ્યસ્તુ વિસ્તરાત્પ્રવદત્યપિ
પણ જ્યારે જાગે છે ત્યારે સ્વપ્નમાં જોયેલું સુખ-દુઃખ બધું જાણે છે, બધું યાદ કરે છે અને બીજાઓને વિગતે કહે છે.
સ્વપ્નેકોઽપિ ન જાનાતિ ભ્રમોઽયમિતિ નિશ્ચયઃ । તથા તથૈવ વિભવો માયાયા દુર્ગમઃ કિલ
સ્વપ્નમાં કોઈને ખબર પડતી નથી કે આ મિથ્યા છે – એ નિશ્ચિત છે; એ જ રીતે માયાની શક્તિ સમજવી બહુ મુશ્કેલ છે.
નાહં નારદ જાનામિ પારં પરમદુર્ઘટમ્ । ગુણાનાં કિલ માયાયા નૈવ શમ્ભુર્ન પદ્મજઃ
હે નારદ, હું પણ માયાના અત્યંત દુષ્કર ગુણોની પાર ખબર નથી રાખતો; શંભુ કે કમલજ પણ એ જાણતા નથી.
કોઽન્યો જ્ઞાતું સમર્થોઽભૂન્માનતો મન્દધીઃ પુનઃ । માયાગુણપરિજ્ઞાનં ન કસ્યાપિ ભવેદિહ
તો પછી બીજું કોણ છે, જે મંદમતિ કે અહંકારથી એ જાણે? આ દુનિયામાં કોઈ પણ માયાના ગુણોને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકે તેમ નથી.