સંગ્રામસ્તુમુલસ્તત્ર કૃતસ્તૈસ્તેન પુત્રકૈઃ । હતા રણે સુતાઃ સર્વે વૈરિણા કાલયોગતઃ
એ પુત્રોએ ત્યાં ભયાનક યુદ્ધ કર્યું; દુશ્મનના હાથથી બધા મારા પુત્રો યુદ્ધમાં મરી ગયા, એ પણ સમય પ્રમાણે.
રાજા ભગ્નસ્તુ સંગ્રામાદાગતઃ સ્વગૃહં પુનઃ । શ્રુતં મયા મૃતાઃ પુત્રાઃ સંગ્રામે ભૃશદારુણે
રાજા યુદ્ધમાં હારીને પાછો ઘેર આવ્યો; મને ખબર પડી કે મારા પુત્રો એ ભયાનક યુદ્ધમાં મરી ગયા.
સ હત્વા મે સુતાન્પૌત્રાન્ગતો રાજા બલાન્વિતઃ । ક્રન્દમાના હ્યહં તત્ર ગતા સમરમણ્ડલે
મારા દીકરાઓ અને પૌત્રોને મારીને, તે રાજા પોતાની શક્તિ સાથે આવ્યો; હું રડતી રડતી ત્યાં યુદ્ધના મેદાનમાં પહોંચી.
દૃષ્ટ્વા તાન્પતિતાન્પુત્રાન્પૌત્રાંશ્ચદુઃખપીડિતા । વિલલાપાહમાયુષ્મઞ્છોકસાગરસંપ્લવે
મારા દીકરા અને પૌત્રો પડી ગયા છે એ જોઈને, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, હે દીર્ઘાયુ, હું દુઃખના દરિયામાં ગરકાવ થઈને રડવા લાગી.
હા પુત્રાઃ ક્વ ગતા મેઽદ્ય હા હતાસ્મિ દુરાત્મના । દૈવેનાતિબલિષ્ઠેન દુર્વારેણાતિપાપિના
હાય મારા દીકરાઓ, આજે તમે ક્યાં ગયા? હાય, હું તો દુષ્ટના હાથો મારાઈ ગઈ—આ અપરમિત, અપરાધી અને અપરાજય કિસ્મતથી.
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર ભગવાન્મધુસૂદનઃ । કૃત્વા રૂપં દ્વિજસ્યાગાદ્વૃદ્ધઃ પરમશોભનઃ
એ જ સમયે ત્યાં ભગવાન મધુસૂદન, બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, ખૂબ જ તેજસ્વી વૃદ્ધ રૂપે પ્રગટ થયા.
સુવાસા વેદવિત્કામં મત્સમીપં સમાગતઃ । મામુવાચાતિદીનાં સ ક્રન્દમાનાં રણાજિરે
સુંદર વસ્ત્ર પહેરીને, વેદજ્ઞાની અને મનથી તૈયાર થઈ, તે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ મારી પાસે આવ્યો, ત્યારે હું યુદ્ધના મેદાનમાં ખૂબ જ દુઃખી અને રડતી હતી.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ કિં વિષીદસિ તન્વઙ્ગિ ભ્રમોઽયં પ્રકટીકૃતઃ । મોહેન કોકિલાલાપે પતિપુત્રગૃહાત્મકે
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તનુવાળી, તું કેમ આટલી દુઃખી છે? આ ભ્રમ તો સ્પષ્ટ થયો છે—પતિ, દીકરા અને ઘર પ્રત્યેના મોહથી આવતી મીઠી વાણીમાં.'
કા ત્વં કસ્યાઃ સુતાઃ કેઽમી ચિન્તયાત્મગતિં પરામ્ । ઉત્તિષ્ઠ રોદનં ત્યક્ત્વા સ્વસ્થા ભવ સુલોચને
'તું કોણ છે? કોની દીકરી છે? આ કોણ છે? તું તારી સાચી સ્થિતિ પર વિચાર કર. રડવાનું છોડ અને, સુંદર આંખવાળી, મનથી સ્થિર થા.'
સ્નાનં ચ તિલદાનં ચ પુત્રાણાં કુરુ કામિનિ । પરલોકગતાનાં ચ મર્યાદારક્ષણાય વૈ
'હે સુન્દરી, તારા પુત્રો માટે સ્નાન અને તિલનું દાન કર, કારણ કે પરલોક ગયેલા માટે એ વિધિ રાખવી જરૂરી છે.'
કર્તવ્યં સર્વથા તીર્થે સ્નાનં તુ ન ગૃહે ક્વચિત્ । મૃતાનાં કિલ બન્ધૂનાં ધર્મશાસ્ત્રવિનિર્ણયઃ
'હંમેશા તીર્થમાં જ સ્નાન કરવું, ક્યારેય ઘરમાં નહિ—મૃતક સંબંધીઓ માટે શાસ્ત્રોનો એ નિર્ણય છે.'
નારદ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા તેન વિપ્રેણ વૃદ્ધેન પ્રતિબોધિતા । ઉત્થિતાહં નૃપેણાથ યુક્તા બન્ધુભિરાવૃતા
નારદે કહ્યું: એ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે આમ કહીને મને સમજાવ્યું; પછી હું રાજા અને સંબંધીઓ સાથે ઊભી થઈ.
અગ્રતો દ્વિજરૂપેણ ભગવાન્ભૂતભાવનઃ । ચલિતાહં તતસ્તૂર્ણં તીર્થં પરમપાવનમ્
પ્રાણીઓના સર્જનહાર ભગવાન બ્રાહ્મણરૂપે આગળ ચાલતા, હું ઝડપથી એ પવિત્ર તીર્થ તરફ ગઇ.
હરિર્માં કૃપયા તત્ર પુંતીર્થે સરસિ પ્રભુઃ । નીત્વાહ ભગવાન્વિષ્ણુર્દ્વિજરૂપી જનાર્દનઃ
ત્યાં ભગવાન હરિ, જનાર્દન, બ્રાહ્મણરૂપે કૃપાથી મને પુમ નામના પવિત્ર સરોવર પાસે લઇ ગયા.
સ્નાનં કુરુ તડાગેઽસ્મિન્પાવને ગજગામિનિ । ત્યજ શોકં ક્રિયાકાલઃ પુત્રાણાં ચ નિરર્થકમ્
'હે ગજગામિની, આ પવિત્ર તળાવમાં સ્નાન કર. તારો શોક છોડ, હવે પુત્રોની વિધિનો સમય વ્યર્થ થયો છે.'
કોટિશસ્તે મૃતાઃ પુત્રા જન્મજન્મસમુદ્ભવાઃ । પિતરઃ પતયશ્ચૈવ ભ્રાતરો જામયસ્તથા
અગણિત જન્મોમાંથી કરોડો દીકરા તારા માટે મૃત્યુ પામ્યા છે; એ જ રીતે પિતા, પતિ, ભાઈ અને જમાઈઓ પણ.
કેષાં દુઃખં ત્વયા કાર્યં ભ્રમેઽસ્મિન્માનસોદ્ભવે । વિતથે સ્વપ્નસદૃશે તાપદે દેહિનામિહ
'આ મનના ભ્રમમાં, આ વ્યર્થ અને સપના જેવું દુઃખદ જીવનમાં, તારે કોના માટે દુઃખ કરવું?'
નારદ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તીર્થે પુરુષસંજ્ઞકે । પ્રવિષ્ટા સ્નાતુકામાહં પ્રેરિતા તત્ર વિષ્ણુના
નારદે કહ્યું: ભગવાનના શબ્દો સાંભળી, હું પુરુષ નામના તીર્થમાં સ્નાન કરવા માટે, વિષ્ણુની પ્રેરણાથી પ્રવેશી.
મજ્જનાદેવ તીર્થેષુ પુમાઞ્જાતઃ ક્ષણાદપિ । હરિર્વીણાં કરે કૃત્વા સ્થિતસ્તીરે સ્વદેહવાન્
માત્ર તીર્થમાં ડૂબકી લગાવતા જ મનુષ્ય ક્ષણમાં પવિત્ર થઈ જાય છે; હરિ પોતાના સ્વરૂપે, હાથમાં વીણા લઈને તળાવના કિનારે ઉભા હતા.
ઉન્મજ્જ્ય ચ મયા તીરે દૃષ્ટઃ કમલલોચનઃ । પ્રત્યભિજ્ઞા તદા જાતા મમ ચિત્તે દ્વિજોત્તમ
પાણીમાંથી બહાર આવી, મેં કિનારે કમળનયન ભગવાનને જોયા; ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મારા મનમાં ઓળખાણ આવી.
સઞ્ચિન્તિતં મયા તત્ર નારદોઽહમિહાગતઃ । હરિણા સહ સ્ત્રીભાવં પ્રાપ્તો માયાવિમોહિતઃ
ત્યાં હું વિચારતો હતો ત્યારે, હું નારદ અહીં આવ્યો; હરિ સાથે, માયાના ભ્રમમાં, હું સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું.
ઇતિ ચિન્તાપરશ્ચાહં યદા જાતસ્તદા હરિઃ । મામાહ નારદાગચ્છ કિં કરોષિ જલે સ્થિતઃ
આવી રીતે વિચારોમાં ગરકાવ, જ્યારે હું એ રીતે બદલાઈ ગયો, ત્યારે હરિએ મને કહ્યું: 'નારદ, આવો! પાણીમાં કેમ ઊભા છો?'
વિસ્મિતોઽહં તદા સ્મૃત્વા સ્ત્રીભાવં દારુણં ભૃશમ્ । પુનઃ પુરુષભાવશ્ચ સમ્પન્નઃ કેન હેતુના
હું ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈ, અને એ ભયાનક સ્ત્રીભાવ યાદ આવ્યો; પછી ફરીથી હું પુરુષ થયો—આ બધું કેમ થયું, એ સમજાતું નહોતું.
; માયાપ્રાબલ્યવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ માં દૃષ્ટ્વા નારદં વિપ્રં વિસ્મિતોઽસૌ મહીપતિઃ । ક્વ ગતા મમ ભાર્યા સા કુતોઽયં મુનિસત્તમઃ
નારદે કહ્યું: જ્યારે રાજાએ મને, નારદ મુનિને જોયો, ત્યારે તે આશ્ચર્યમાં પડી ગયો; 'મારી પત્ની ક્યાં ગઈ? આ મહાન મુની કોણ છે?' એમ વિચાર્યો.
વિલલાપ નૃપસ્તત્ર હા પ્રિયેતિ મુહુર્મુહુઃ । ક્વ ગતા માં પરિત્યજ્ય વિલપન્તં વિયોગિનમ્
ત્યાં રાજા વારંવાર 'હાય પ્રિય!' કહીને વિલાપ કરવા લાગ્યો; 'મને દુઃખમાં મૂકી, મારી પ્રિય ક્યાં ગઈ?' એમ વિયોગમાં રડતો રહ્યો.
વિના ત્વાં વિપુલશ્રોણિ વૃથા મે જીવિતં ગૃહમ્ । રાજ્યં કમલપત્રાક્ષિ કિં કરોમિ શુચિસ્મિતે
'હે વિશાળ કટિવાળી, તારા વિના મારું જીવન અને ઘર બેકાર છે; હે કમળની આંખોવાળી, હે મધુર સ્મિતવાળી, રાજ્યનો શું ઉપયોગ?'
ન પ્રાણા મે બહિર્યાન્તિ વિરહેણ તવાધુના । ગતો વૈ પ્રીતિધર્મસ્તુ ત્વામૃતે પ્રાણધારણાત્
'હવે તારા વિયોગમાં મારું પ્રાણ બહાર નથી જતું; પ્રેમનું બંધન તૂટ્યું છે, છતાં પણ તારા વિના હું જીવતો રહ્યો છું.'
વિલપામિ વિશાલાક્ષિ દેહિ પ્રત્યુત્તરં પ્રિયમ્ । ક્વ ગતા સા મયિ પ્રીતિર્યાભૂત્પ્રથમસઙ્ગમે
'હે વિશાળ નેત્રવાળી, હું રડું છું—મને પ્રેમભર્યું ઉત્તર આપ; આપણાં પ્રથમ મળ્યા ત્યારે જે સ્નેહ હતો, તે ક્યાં ગયો?'
નિમગ્ના કિં જલે સુભ્રૂર્ભક્ષિતા મત્સ્યકચ્છપૈઃ । ગૃહીતા વરુણેનાશુ મમ દૌર્ભાગ્યયોગતઃ
'સુંદર ભ્રૂવાળી, શું તે પાણીમાં ડૂબી ગઈ છે? કે માછલીઓ-કાચબાઓએ ખાઈ નાખી? કે મારા દુર્ભાગ્યે વરુણે ઝડપીને લઈ ગઈ?'
ધન્યા સુચારુસર્વાઙ્ગિ યા ત્વં પુત્રૈઃ સમાગતા । અકૃત્રિમસ્તુ પુત્રેષુ સ્નેહસ્તેઽમૃતભાષિણિ
'હે સૌંદર્યથી ભરપૂર, તું પુત્રો સાથે મળી ધન્ય થઈ; હે અમૃત જેવી વાણીવાળી, તારો પુત્રપ્રેમ સાચો હતો.'