પરસ્પરં કદાચિત્તુ વિરોધોઽભૂત્સુદારુણઃ । પુત્રાણાં વા વધૂનાં ચ તેન સન્તાપસમ્ભવઃ
ક્યારેક પુત્રો કે પુત્રવધૂઓ વચ્ચે ભારે ઝઘડા થયા, જેના કારણે ઘરમાં ઘણું દુઃખ થયું.
સુખદુઃખાત્મકે ઘોરે મિથ્યાચારકરે ભૃશમ્ । સઙ્કલ્પજનિતે ક્ષુદ્રે મગ્નોઽહં મુનિસત્તમ
હું સુખ-દુઃખથી ભરેલા, ખોટા વર્તન અને નાનાં-મોટાં ઈચ્છાઓથી ઊપજેલા ભયાનક ચક્રમાં આખી રીતે ફસાઈ ગઈ, હે મહાન મુનિ.
વિસ્મૃતં પૂર્વવિજ્ઞાનં શાસ્ત્રજ્ઞાનં તથા ગતમ્ । યોષાભાવે વિલીનોઽહં ગૃહકાર્યેષુ સર્વથા
મારું પહેલાનું જ્ઞાન અને શાસ્ત્રવિદ્યા બધું ભૂલાઈ ગયું; સમજણ ન રહી, અને હું ઘરકામમાં આખી રીતે લીન થઈ ગઈ.
અહઙ્કારસ્તુ સઞ્જાતો ભૃશં મોહવિવર્ધકઃ । એતે મે બલિનઃ પુત્રાઃ સ્નુષાઃ સુકુલસમ્ભવાઃ
મારે અંદર ઘમંડ ઊગ્યો, જે મોહને વધારેતો ગયો—'આ મારા પુત્રો બળવાન છે, પુત્રવધૂઓ સારા કુટુંબની છે' એમ માનવા લાગી.
એતે પુત્રાઃ સુસન્નદ્ધાઃ ક્રીડન્તિ મમ વેશ્મસુ । ધન્યાહં ખલુ નારીણાં સંસારેઽસ્મિન્નહો ભૃશમ્
આ પુત્રો સજ્જ થઇને મારા ઘરમાં રમે છે; ખરેખર, આ સંસારમાં હું સ્ત્રીઓમાં સૌથી વધુ ધન્ય છું.
નારદોઽહં ભગવતા વઞ્ચિતો માયયા કિલ । ન કદાચિન્મયાપ્યેવં ચિન્તિતં મનસા કિલ
હું નારદ, ભગવાનની માયાથી ઠગાઈ ગઈ; આવાં વિચારો ક્યારેય મારા મનમાં આવ્યા નહોતા.
રાજપત્ની શુભાચારા બહુપુત્રા પતિવ્રતા । ધન્યાહં કિલ સંસારે કૃષ્ણૈવં મોહિતસ્ત્વહમ્
રાજપત્ની તરીકે સારા આચરણવાળી, બહુ પુત્રો અને પતિપ્રેમથી ભરપૂર રહી, હું આ સંસારમાં પોતાને ધન્ય માનતી હતી—એ રીતે, હે કૃષ્ણ, હું મોહમાં પડી ગઈ.
અથ કશ્ચિન્નૃપઃ કામં દૂરદેશાધિપો મહાન્ । અરાતિભાવમાપન્નઃ પતિના સહ માનદ
પછી કોઈ એક મહાન રાજા, જે દૂર દેશનો શાસક હતો, મારા પતિ સાથે દુશ્મની રાખી બેઠો, હે માનનીય.
કૃત્વા સૈન્યસમાયોગં રથૈશ્ચ વારણૈર્યુતમ્ । આજગામ કાન્યકુબ્જે પુરે યુદ્ધમચિન્તયત્
એ રાજાએ પોતાની સેના, રથ અને હાથીઓ સાથે ભેગી કરી, કાન્યકુબ્જ શહેરમાં આવી યુદ્ધ કરવા વિચાર્યું.
વેષ્ટિતં નગરં તેન રાજ્ઞા સૈન્યયુતેન ચ । મમ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ નિર્ગતા નગરાત્તદા
એ રાજાએ પોતાની સેના સાથે શહેરને ઘેરી લીધું; ત્યારે મારા પુત્રો અને પૌત્રો શહેરમાંથી બહાર ગયા.
સંગ્રામસ્તુમુલસ્તત્ર કૃતસ્તૈસ્તેન પુત્રકૈઃ । હતા રણે સુતાઃ સર્વે વૈરિણા કાલયોગતઃ
એ પુત્રોએ ત્યાં ભયાનક યુદ્ધ કર્યું; દુશ્મનના હાથથી બધા મારા પુત્રો યુદ્ધમાં મરી ગયા, એ પણ સમય પ્રમાણે.
રાજા ભગ્નસ્તુ સંગ્રામાદાગતઃ સ્વગૃહં પુનઃ । શ્રુતં મયા મૃતાઃ પુત્રાઃ સંગ્રામે ભૃશદારુણે
રાજા યુદ્ધમાં હારીને પાછો ઘેર આવ્યો; મને ખબર પડી કે મારા પુત્રો એ ભયાનક યુદ્ધમાં મરી ગયા.
સ હત્વા મે સુતાન્પૌત્રાન્ગતો રાજા બલાન્વિતઃ । ક્રન્દમાના હ્યહં તત્ર ગતા સમરમણ્ડલે
મારા દીકરાઓ અને પૌત્રોને મારીને, તે રાજા પોતાની શક્તિ સાથે આવ્યો; હું રડતી રડતી ત્યાં યુદ્ધના મેદાનમાં પહોંચી.
દૃષ્ટ્વા તાન્પતિતાન્પુત્રાન્પૌત્રાંશ્ચદુઃખપીડિતા । વિલલાપાહમાયુષ્મઞ્છોકસાગરસંપ્લવે
મારા દીકરા અને પૌત્રો પડી ગયા છે એ જોઈને, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, હે દીર્ઘાયુ, હું દુઃખના દરિયામાં ગરકાવ થઈને રડવા લાગી.
હા પુત્રાઃ ક્વ ગતા મેઽદ્ય હા હતાસ્મિ દુરાત્મના । દૈવેનાતિબલિષ્ઠેન દુર્વારેણાતિપાપિના
હાય મારા દીકરાઓ, આજે તમે ક્યાં ગયા? હાય, હું તો દુષ્ટના હાથો મારાઈ ગઈ—આ અપરમિત, અપરાધી અને અપરાજય કિસ્મતથી.
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર ભગવાન્મધુસૂદનઃ । કૃત્વા રૂપં દ્વિજસ્યાગાદ્વૃદ્ધઃ પરમશોભનઃ
એ જ સમયે ત્યાં ભગવાન મધુસૂદન, બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, ખૂબ જ તેજસ્વી વૃદ્ધ રૂપે પ્રગટ થયા.
સુવાસા વેદવિત્કામં મત્સમીપં સમાગતઃ । મામુવાચાતિદીનાં સ ક્રન્દમાનાં રણાજિરે
સુંદર વસ્ત્ર પહેરીને, વેદજ્ઞાની અને મનથી તૈયાર થઈ, તે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ મારી પાસે આવ્યો, ત્યારે હું યુદ્ધના મેદાનમાં ખૂબ જ દુઃખી અને રડતી હતી.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ કિં વિષીદસિ તન્વઙ્ગિ ભ્રમોઽયં પ્રકટીકૃતઃ । મોહેન કોકિલાલાપે પતિપુત્રગૃહાત્મકે
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તનુવાળી, તું કેમ આટલી દુઃખી છે? આ ભ્રમ તો સ્પષ્ટ થયો છે—પતિ, દીકરા અને ઘર પ્રત્યેના મોહથી આવતી મીઠી વાણીમાં.'
કા ત્વં કસ્યાઃ સુતાઃ કેઽમી ચિન્તયાત્મગતિં પરામ્ । ઉત્તિષ્ઠ રોદનં ત્યક્ત્વા સ્વસ્થા ભવ સુલોચને
'તું કોણ છે? કોની દીકરી છે? આ કોણ છે? તું તારી સાચી સ્થિતિ પર વિચાર કર. રડવાનું છોડ અને, સુંદર આંખવાળી, મનથી સ્થિર થા.'
સ્નાનં ચ તિલદાનં ચ પુત્રાણાં કુરુ કામિનિ । પરલોકગતાનાં ચ મર્યાદારક્ષણાય વૈ
'હે સુન્દરી, તારા પુત્રો માટે સ્નાન અને તિલનું દાન કર, કારણ કે પરલોક ગયેલા માટે એ વિધિ રાખવી જરૂરી છે.'
કર્તવ્યં સર્વથા તીર્થે સ્નાનં તુ ન ગૃહે ક્વચિત્ । મૃતાનાં કિલ બન્ધૂનાં ધર્મશાસ્ત્રવિનિર્ણયઃ
'હંમેશા તીર્થમાં જ સ્નાન કરવું, ક્યારેય ઘરમાં નહિ—મૃતક સંબંધીઓ માટે શાસ્ત્રોનો એ નિર્ણય છે.'
નારદ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા તેન વિપ્રેણ વૃદ્ધેન પ્રતિબોધિતા । ઉત્થિતાહં નૃપેણાથ યુક્તા બન્ધુભિરાવૃતા
નારદે કહ્યું: એ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે આમ કહીને મને સમજાવ્યું; પછી હું રાજા અને સંબંધીઓ સાથે ઊભી થઈ.
અગ્રતો દ્વિજરૂપેણ ભગવાન્ભૂતભાવનઃ । ચલિતાહં તતસ્તૂર્ણં તીર્થં પરમપાવનમ્
પ્રાણીઓના સર્જનહાર ભગવાન બ્રાહ્મણરૂપે આગળ ચાલતા, હું ઝડપથી એ પવિત્ર તીર્થ તરફ ગઇ.
હરિર્માં કૃપયા તત્ર પુંતીર્થે સરસિ પ્રભુઃ । નીત્વાહ ભગવાન્વિષ્ણુર્દ્વિજરૂપી જનાર્દનઃ
ત્યાં ભગવાન હરિ, જનાર્દન, બ્રાહ્મણરૂપે કૃપાથી મને પુમ નામના પવિત્ર સરોવર પાસે લઇ ગયા.
સ્નાનં કુરુ તડાગેઽસ્મિન્પાવને ગજગામિનિ । ત્યજ શોકં ક્રિયાકાલઃ પુત્રાણાં ચ નિરર્થકમ્
'હે ગજગામિની, આ પવિત્ર તળાવમાં સ્નાન કર. તારો શોક છોડ, હવે પુત્રોની વિધિનો સમય વ્યર્થ થયો છે.'
કોટિશસ્તે મૃતાઃ પુત્રા જન્મજન્મસમુદ્ભવાઃ । પિતરઃ પતયશ્ચૈવ ભ્રાતરો જામયસ્તથા
અગણિત જન્મોમાંથી કરોડો દીકરા તારા માટે મૃત્યુ પામ્યા છે; એ જ રીતે પિતા, પતિ, ભાઈ અને જમાઈઓ પણ.
કેષાં દુઃખં ત્વયા કાર્યં ભ્રમેઽસ્મિન્માનસોદ્ભવે । વિતથે સ્વપ્નસદૃશે તાપદે દેહિનામિહ
'આ મનના ભ્રમમાં, આ વ્યર્થ અને સપના જેવું દુઃખદ જીવનમાં, તારે કોના માટે દુઃખ કરવું?'
નારદ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તીર્થે પુરુષસંજ્ઞકે । પ્રવિષ્ટા સ્નાતુકામાહં પ્રેરિતા તત્ર વિષ્ણુના
નારદે કહ્યું: ભગવાનના શબ્દો સાંભળી, હું પુરુષ નામના તીર્થમાં સ્નાન કરવા માટે, વિષ્ણુની પ્રેરણાથી પ્રવેશી.
મજ્જનાદેવ તીર્થેષુ પુમાઞ્જાતઃ ક્ષણાદપિ । હરિર્વીણાં કરે કૃત્વા સ્થિતસ્તીરે સ્વદેહવાન્
માત્ર તીર્થમાં ડૂબકી લગાવતા જ મનુષ્ય ક્ષણમાં પવિત્ર થઈ જાય છે; હરિ પોતાના સ્વરૂપે, હાથમાં વીણા લઈને તળાવના કિનારે ઉભા હતા.
ઉન્મજ્જ્ય ચ મયા તીરે દૃષ્ટઃ કમલલોચનઃ । પ્રત્યભિજ્ઞા તદા જાતા મમ ચિત્તે દ્વિજોત્તમ
પાણીમાંથી બહાર આવી, મેં કિનારે કમળનયન ભગવાનને જોયા; ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મારા મનમાં ઓળખાણ આવી.