માતસ્તે સુમુખો જાતો જામાતા ચ મહાદ્યુતિઃ । વચનાત્પર્વતસ્યાદ્ય મુક્તશાપો મુનેરભૂત્
માતા, તમારો જમાઈ હવે સુંદર ચહેરાવાળો અને તેજસ્વી થયો છે. પર્વતના વચનથી મુનિ આજે શાપમુક્ત થયા છે.
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞ્યા કથિતં તત્તુ રાજનિ । યયૌ દ્રષ્ટું મુનિં તત્ર સઞ્જયઃ પ્રીતિમાંસ્તદા
આ વાત સાંભળીને રાણીએ રાજાને કહી. પછી સંજય આનંદથી મુનિને જોવા ત્યાં ગયા.
ધનં સમર્પિતં રાજ્ઞા સન્તુષ્ટેન તદા મહત્ । મહ્યં ચ ભાગિનેયાય પારિબર્હં મહાત્મના
ત્યારે ખુશ રાજાએ ઘણું ધન અર્પણ કર્યું અને પોતાના ભાણેજ માટે પણ ઉદાર હૃદયથી ઘણાં ઉપહાર આપ્યા.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વર્તનં યત્પુરાતનમ્ । માયાયા બલમાહાત્મ્યં હ્યનુભૂતં યથા મયા
હું તને એ જૂની ઘટનાઓ બધું કહી દીધું, અને કેવી રીતે મેં માયાની શક્તિ અને મહિમા અનુભવ્યા, એ પણ જણાવી દીધું.
સંસારેઽસ્મિન્મહાભાગ માયાગુણકૃતેઽનૃતે । તનુભૃત્તુ સુખી નાસ્તિ ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
હે મહાભાગ્યશાળી, આ સંસાર માયાના ગુણોથી રચાયેલો છે અને અસત્યથી ભરેલો છે. અહીં કોઈપણ શરીરધારી જીવને કદી સાચું સુખ મળ્યું નથી, ન મળ્યું છે, અને ન મળશે.
કામક્રોધૌ તથા લોભો મત્સરો મમતા તથા । અહઙ્કારો મદઃ કેન જિતાઃ સર્વે મહાબલાઃ
ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, ઈર્ષ્યા, મમતા, અહંકાર અને ઘમંડ—આ બધા બહુ જ શક્તિશાળી છે. આ બધાને કોણે કદી જીત્યા છે?
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ગુણાસ્ત્રય ઇમે કિલ । કારણં પ્રાણિનાં દેહસમ્ભવે સર્વથા મુને
હે મુનિ, સત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણો દરેક જીવના શરીર પ્રાપ્ત થવાનો કારણ છે.
કસ્મિંશ્ચિત્સમયે વ્યાસ વનેઽહં વિષ્ણુના સહ । ગચ્છન્હાસ્યવિનોદેન સ્ત્રીભાવં ગમિતઃ ક્ષણાત્
કોઈક સમયે, હે વ્યાસ, હું વિષ્ણુજી સાથે વનમાં ફરતો હતો. તેમની રમતમાં, એક ક્ષણે મને સ્ત્રીભાવ પ્રાપ્ત થયો.
રાજપત્નીત્વમાપન્નો માયાબલવિમોહિતઃ । પુત્રાઃ પ્રસૂતા બહવો ગેહે તસ્ય નૃપસ્ય હ
માયાની શક્તિથી મોહિત થઈ, હું એક રાજાની પત્ની બન્યો અને તેના ઘરે ઘણા પુત્રો જન્મ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ સંશયોઽયં મહાન્સાધો શ્રુત્વા તે વચનં કિલ । કથં નારીત્વમાપન્નસ્ત્વં મુને જ્ઞાનવાન્ભૃશમ્
વ્યાસે કહ્યું: હે મહાન, તારી વાત સાંભળીને મને મોટો સંશય થયો છે—તુ જ્ઞાનવાન મુનિ હોવા છતાં સ્ત્રીરૂપે કેમ થયો?
કથં ચ પુરુષો જાતો બ્રૂહિ સર્વમશેષતઃ । કથં પુત્રાસ્ત્વયા જાતાઃ કસ્ય રાજ્ઞો ગૃહેઽઞ્જસા
અને પછી તું ફરી પુરુષ કેવી રીતે થયો? મને બધું વિગતે કહેજે—તારા પુત્રો કેમ થયા અને કયા રાજાના ઘરે આ બન્યું?
એતદાખ્યાહિ ચરિતં માયાયા મહદદ્ભુતમ્ । મોહિતં ચ યયા સર્વમિદં સ્થાવરજઙ્ગમમ્
માયાની એ અદ્ભુત લીલા કહેજે, જેના પ્રભાવે આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—મોહિત થાય છે.
ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ શૃણ્વંસ્તવ કથામૃતમ્ । સર્વગ્રન્થાર્થતત્ત્વં ચ સર્વસંશયનાશનમ્
તારી અમૃત જેવી વાર્તા સાંભળીને મને તૃપ્તિ થતી નથી. એમાં બધા ગ્રંથોના તત્વ અને સર્વ સંશયોનો નાશ છે.
; નારદેન સ્વસ્ત્રીત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ નિશામય મુનિશ્રેષ્ઠ ગદતો મમ સત્કથામ્ । માયાબલં સુદુર્જ્ઞેયં મુનિભિર્યોગવિત્તમૈઃ
નારદે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, મારી સાચી વાર્તા સાંભળજે. માયાની શક્તિ તો મહાન યોગી મુનિઓને પણ સમજાતી નથી.
માયયા મોહિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તમજયા દુર્વિભાવ્યયા
માયાથી આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ, બ્રહ્માથી માંડીને ઘાસના તણાં સુધી—મોહિત થાય છે. એ અજેય અને સમજવી અઘરી છે.
કદાચિત્સત્યલોકાદ્વૈ શ્વેતદ્વીપે મનોહરે । ગતોઽહં દર્શનાકાઙ્ક્ષી હરેરદ્ભુતકર્મણઃ
કોઈ વખત, હું હરિના અદ્ભુત લિલા જોવા માટે સત્યલોકમાંથી મનોહર શ્વેતદ્વીપે ગયો.
વાદયન્મહતીં વીણાં સ્વરતાનવિભૂષિતામ્ । ગાયત્રં ગાયમાનસ્તુ સામ સપ્તસ્વરાન્વિતમ્
મોટી વીણા વગાડતો, જેમાં સુરીલા સ્વર હતા, અને સાત સ્વરવાળી સામવેદની સ્તુતિ ગાતો હતો.
દૃષ્ટો મયા દેવદેવશ્ચક્રપાણિર્ગદાધરઃ । કૌસ્તુભોદ્ભાસિતોરસ્કો મેઘશ્યામશ્ચતુર્ભુજઃ
મારે દેવોમાં દેવ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, કૌસ્તુભ રત્નથી ઝગમગાતું વક્ષ, મેઘ જેવા શ્યામ અને ચારે હાથવાળો ભગવાન દર્શન આપ્યા.
પીતામ્બરપરીધાનો મુકુટાઙ્ગદરાજિતઃ । લક્ષ્મ્યા સહ વિલાસિન્યા ક્રીડમાનો મુદા યુતઃ
પીતાંબર પહેરેલા, મકૂટ અને આભૂષણોથી શોભતા, લક્ષ્મીજી સાથે આનંદથી રમતા હતા.
વીક્ષ્ય માં કમલા દેવી ગતાન્તર્ધાનમન્તિકાત્ । સર્વલક્ષણસમ્પન્ના સર્વભૂષણભૂષિતા
મને જોઈને, કમલા દેવી, સર્વલક્ષણયુક્ત અને સર્વ આભૂષણોથી શોભાયમાન, વિષ્ણુજીની બાજુએથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
નારીણાં પ્રવરા કાન્તા રૂપયૌવનગર્વિતા । સુપ્રિયા વાસુદેવસ્ય વરચામીકરપ્રભા
સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, રૂપ અને યુવાનીથી ગર્વિત, વાસુદેવને પ્રિય અને ઉત્તમ સોનાની જેમ તેજસ્વી હતી.
અન્તર્ગૃહં ગતા દૃષ્ટ્વા સિન્ધુજાં વ્યઞ્જનાન્વિતામ્ । મયા પૃષ્ટો દેવદેવો વનમાલી જગત્પ્રભુઃ
અંતઃપુરમાં જઈ, તેણે આભૂષણોથી સજ્જ સિંધુજાને જોયા. ત્યારબાદ મેં જગતના સ્વામી વનમાલી ભગવાનને પ્રશ્ન કર્યો.
ભગવન્દેવદેવેશ પદ્મનાભ સુરારિહન્ । કથં ચ મા ગતા દૃષ્ટ્વા મામાગચ્છન્તમન્તિકાત્
હે ભગવાન, દેવોના દેવ, પદ્મનાભ, દૈત્યવિનાશક, જ્યારે મેં આવી રહી હતી ત્યારે એ મને જોઈને મારી પાસે કેમ આવી નહીં?
નાહં વિટો ન વા ધૂર્તઃ તાપસોઽહં જગદ્ગુરો । જિતેન્દ્રિયો જિતક્રોધો જિતમાયો જનાર્દન
હું કોઈ ઠગ કે દગાબાજ નથી; હું તો તપસ્વી છું, હે જગતગુરુ. હું ઇન્દ્રિયો અને ક્રોધને જીતેલો છું, માયાને પણ પાર કરી છે, હે જનાર્દન.
નારદ ઉવાચ નિશમ્ય વચનં કિઞ્ચિદ્ગર્વયુક્તં જનાર્દનઃ । ઉવાચ માં સ્મિતં કૃત્વા વીણાવન્મધુરાં ગિરમ્
નારદે કહ્યું: મારા થોડા અભિમાનભર્યા શબ્દો સાંભળી, જનાર્દને સ્મિત સાથે મને વીણા જેવી મધુર વાણીમાં કહ્યું.
વિષ્ણુરુવાચ નારદૈવંવિધા નીતિર્ન સ્થાતવ્યં કદાચન । પતિં વિનાન્યસાનિધ્યે કસ્યચિદ્યોષયા ક્વચિત્
વિષ્ણુએ કહ્યું: હે નારદ, આવી રીત ક્યારેય યોગ્ય નથી; પતિ વિના કોઈ સ્ત્રીએ બીજાના સાથમાં ક્યારેય રહેવું નહીં.
માયા સુદુર્જયા વિદ્વન્ યોગિભિર્જિતમારુતૈઃ । સાંખ્યવિદ્ભિર્નિરાહારૈસ્તાપસૈશ્ચ જિતેન્દ્રિયૈઃ
હે વિદ્વાન, માયા એટલી અતિ દુર્લઘ્ય છે કે યોગીઓ, સંખ્યશાસ્ત્રી, ઉપવાસી અને ઇન્દ્રિયજિત તપસ્વીઓ પણ તેને પાર કરી શકતા નથી.
દેવૈશ્ચ મુનિશાર્દૂલ યત્ત્વયોક્તં વચોઽધુના । જિતમાયોઽસ્મિ ગીતજ્ઞ નૈવં વાચ્યં કદાચન
હે મહાન ઋષિ, દેવો સુધી પણ, જે વાત તું હમણાં કહી કે હું સંગીત જાણું છું એટલે માયાને જીત્યો છું—એવું ક્યારેય કહેવું નહીં.
નાહં શિવો ન વા બ્રહ્મા જેતું તાં પ્રભવોઽપ્યજામ્ । મુનયઃ સનકાદ્યાશ્ચ કસ્ત્વં કેઽન્યે ક્ષમા જયે
હું શિવ નથી, ન બ્રહ્મા, કે એના પણ મૂળ જે અજ્ઞેય છે, એ પણ એને જીતવા સક્ષમ નથી; સંકાદિક વગેરે મુનિઓ પણ નહીં—તો તું કે બીજાઓ કેવી રીતે તેને જીતશે?
દેવદેહં નૃદેહં વા તિર્યગ્દેહમથાપિ વા । બિભૃયાદ્યઃ શરીરં ચ સ કથં તાં જયેદજામ્
દૈવી, માનવી કે પ્રાણીનું શરીર ધારણ કરનાર કોઈ પણ, જે રીતે પણ હોય, એ અજન્મા માયાને કેવી રીતે જીતે?