યદાઽઽગચ્છદ્રાજસુતા સેવાર્થં મમ સન્નિધૌ । અભવં દુઃખસન્તપ્તસ્તદાહં વાનરાનનઃ
જ્યારે પણ રાજકન્યા મારી સેવા માટે મારી પાસે આવતી, ત્યારે હું વાનરમુખવાળો ખૂબ જ દુઃખી થતો.
દમયન્તી તુ માં વીક્ષ્ય પ્રફુલ્લવદનામ્બુજા । શોકં વાનરવક્ત્રત્વાન્ન ચકાર કદાચન
પણ દમયંતી જ્યારે મને જોઈ, ત્યારે એનું ચહેરું હંમેશાં કમળ જેવું ખીલેલું રહેતું અને મારા વાનરમુખને લીધે એ કદી દુઃખ વ્યક્ત કરતી નહોતી.
એવં ગચ્છતિ કાલે તુ સહસા પર્વતો મુનિઃ । કુર્વંસ્તીર્થાન્યનેકાનિ દ્રષ્ટું માં સમુપાગતઃ
આ રીતે સમય પસાર થતો ગયો. અચાનક પર્વત મુનિ અનેક તીર્થો કરતા મને મળવા ત્યાં આવ્યા.
મયાતિમાનિતઃ પ્રેમ્ણા પૂજિતશ્ચ યથાવિધિ । આસીન આસને દિવ્યે વીક્ષ્ય માં દુઃખિતો હ્યભૂત્
હું એમનું પ્રેમથી અને યોગ્ય રીતે સન્માન અને પૂજન કર્યું. તેઓ સુંદર આસન પર બેઠા અને મને જોઈને દુઃખી થયા.
કૃતદારં વાનરાસ્યં દીનં ચિન્તાતુરં ભૃશમ્ । દયાવાન્મામુવાચેદં પર્વતો માતુલં કૃશમ્
મારે લગ્ન કર્યા, વાનરમુખ છે, દુઃખી અને ચિંતામાં ગરકાવ છું, એવું જોઈને દયાળુ પર્વતએ પોતાના દુબળા ભાણેજને કહ્યું.
મયા નારદ કોપાત્ત્વં શપ્તોઽસિ મુનિસત્તમ । નિષ્કૃતિં તસ્ય શાપસ્ય કરોમ્યદ્ય નિશામય
નારદ, ગુસ્સામાં મેં તને શાપ આપ્યો હતો. હવે એ શાપ માટે હું આજે પ્રાયશ્ચિત કરું છું, એ જો.
ભવ ત્વં ચારુવદનો મમ પુણ્યેન નારદ । દૃષ્ટ્વા રાજસુતાં ચિત્તે કૃપા જાતા મમાધુના
નારદ, મારા પુણ્યથી તું સુંદર ચહેરાવાળો થા. રાજકન્યાને જોઈને હવે મારા મનમાં દયા જાગી છે.
નારદ ઉવાચ મયાપિ પ્રવણં ચિત્તં કૃત્વા શ્રુત્વાસ્ય ભાષિતમ્ । અનુગ્રહઃ કૃતઃ સદ્યસ્તસ્ય શાપસ્ય તત્ક્ષણાત્
નારદે કહ્યું: મેં મનથી વિનમ્રતા રાખી અને એમના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે એ શાપથી હું તરત જ મુક્ત થયો.
ભાગિનેય તવાપ્યસ્તુ ગમનં સુરસદ્મનિ । શાપસ્યાનુગ્રહઃ કામં કૃતોઽયં પર્વતાધુના
હવે તું પણ, ભાણેજ, દેવલોક જા. પર્વતએ હવે તારા શાપ માટે કૃપા કરી છે.
નારદ ઉવાચ જાતોઽહં ચારુવદનો વચનાત્તસ્ય પશ્યતઃ । રાજપુત્રી તુ સન્તુષ્ટા માતરં પ્રાહ સત્વરમ્
નારદે કહ્યું: એમના વચનથી હું સૌના દર્શનથી સુંદર ચહેરાવાળો થયો. રાજકન્યા ખુશ થઈને તરત જ પોતાની માતાને કહ્યું.
માતસ્તે સુમુખો જાતો જામાતા ચ મહાદ્યુતિઃ । વચનાત્પર્વતસ્યાદ્ય મુક્તશાપો મુનેરભૂત્
માતા, તમારો જમાઈ હવે સુંદર ચહેરાવાળો અને તેજસ્વી થયો છે. પર્વતના વચનથી મુનિ આજે શાપમુક્ત થયા છે.
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞ્યા કથિતં તત્તુ રાજનિ । યયૌ દ્રષ્ટું મુનિં તત્ર સઞ્જયઃ પ્રીતિમાંસ્તદા
આ વાત સાંભળીને રાણીએ રાજાને કહી. પછી સંજય આનંદથી મુનિને જોવા ત્યાં ગયા.
ધનં સમર્પિતં રાજ્ઞા સન્તુષ્ટેન તદા મહત્ । મહ્યં ચ ભાગિનેયાય પારિબર્હં મહાત્મના
ત્યારે ખુશ રાજાએ ઘણું ધન અર્પણ કર્યું અને પોતાના ભાણેજ માટે પણ ઉદાર હૃદયથી ઘણાં ઉપહાર આપ્યા.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વર્તનં યત્પુરાતનમ્ । માયાયા બલમાહાત્મ્યં હ્યનુભૂતં યથા મયા
હું તને એ જૂની ઘટનાઓ બધું કહી દીધું, અને કેવી રીતે મેં માયાની શક્તિ અને મહિમા અનુભવ્યા, એ પણ જણાવી દીધું.
સંસારેઽસ્મિન્મહાભાગ માયાગુણકૃતેઽનૃતે । તનુભૃત્તુ સુખી નાસ્તિ ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
હે મહાભાગ્યશાળી, આ સંસાર માયાના ગુણોથી રચાયેલો છે અને અસત્યથી ભરેલો છે. અહીં કોઈપણ શરીરધારી જીવને કદી સાચું સુખ મળ્યું નથી, ન મળ્યું છે, અને ન મળશે.
કામક્રોધૌ તથા લોભો મત્સરો મમતા તથા । અહઙ્કારો મદઃ કેન જિતાઃ સર્વે મહાબલાઃ
ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, ઈર્ષ્યા, મમતા, અહંકાર અને ઘમંડ—આ બધા બહુ જ શક્તિશાળી છે. આ બધાને કોણે કદી જીત્યા છે?
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ગુણાસ્ત્રય ઇમે કિલ । કારણં પ્રાણિનાં દેહસમ્ભવે સર્વથા મુને
હે મુનિ, સત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણો દરેક જીવના શરીર પ્રાપ્ત થવાનો કારણ છે.
કસ્મિંશ્ચિત્સમયે વ્યાસ વનેઽહં વિષ્ણુના સહ । ગચ્છન્હાસ્યવિનોદેન સ્ત્રીભાવં ગમિતઃ ક્ષણાત્
કોઈક સમયે, હે વ્યાસ, હું વિષ્ણુજી સાથે વનમાં ફરતો હતો. તેમની રમતમાં, એક ક્ષણે મને સ્ત્રીભાવ પ્રાપ્ત થયો.
રાજપત્નીત્વમાપન્નો માયાબલવિમોહિતઃ । પુત્રાઃ પ્રસૂતા બહવો ગેહે તસ્ય નૃપસ્ય હ
માયાની શક્તિથી મોહિત થઈ, હું એક રાજાની પત્ની બન્યો અને તેના ઘરે ઘણા પુત્રો જન્મ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ સંશયોઽયં મહાન્સાધો શ્રુત્વા તે વચનં કિલ । કથં નારીત્વમાપન્નસ્ત્વં મુને જ્ઞાનવાન્ભૃશમ્
વ્યાસે કહ્યું: હે મહાન, તારી વાત સાંભળીને મને મોટો સંશય થયો છે—તુ જ્ઞાનવાન મુનિ હોવા છતાં સ્ત્રીરૂપે કેમ થયો?
કથં ચ પુરુષો જાતો બ્રૂહિ સર્વમશેષતઃ । કથં પુત્રાસ્ત્વયા જાતાઃ કસ્ય રાજ્ઞો ગૃહેઽઞ્જસા
અને પછી તું ફરી પુરુષ કેવી રીતે થયો? મને બધું વિગતે કહેજે—તારા પુત્રો કેમ થયા અને કયા રાજાના ઘરે આ બન્યું?
એતદાખ્યાહિ ચરિતં માયાયા મહદદ્ભુતમ્ । મોહિતં ચ યયા સર્વમિદં સ્થાવરજઙ્ગમમ્
માયાની એ અદ્ભુત લીલા કહેજે, જેના પ્રભાવે આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—મોહિત થાય છે.
ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ શૃણ્વંસ્તવ કથામૃતમ્ । સર્વગ્રન્થાર્થતત્ત્વં ચ સર્વસંશયનાશનમ્
તારી અમૃત જેવી વાર્તા સાંભળીને મને તૃપ્તિ થતી નથી. એમાં બધા ગ્રંથોના તત્વ અને સર્વ સંશયોનો નાશ છે.
; નારદેન સ્વસ્ત્રીત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ નિશામય મુનિશ્રેષ્ઠ ગદતો મમ સત્કથામ્ । માયાબલં સુદુર્જ્ઞેયં મુનિભિર્યોગવિત્તમૈઃ
નારદે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, મારી સાચી વાર્તા સાંભળજે. માયાની શક્તિ તો મહાન યોગી મુનિઓને પણ સમજાતી નથી.
માયયા મોહિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તમજયા દુર્વિભાવ્યયા
માયાથી આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ, બ્રહ્માથી માંડીને ઘાસના તણાં સુધી—મોહિત થાય છે. એ અજેય અને સમજવી અઘરી છે.
કદાચિત્સત્યલોકાદ્વૈ શ્વેતદ્વીપે મનોહરે । ગતોઽહં દર્શનાકાઙ્ક્ષી હરેરદ્ભુતકર્મણઃ
કોઈ વખત, હું હરિના અદ્ભુત લિલા જોવા માટે સત્યલોકમાંથી મનોહર શ્વેતદ્વીપે ગયો.
વાદયન્મહતીં વીણાં સ્વરતાનવિભૂષિતામ્ । ગાયત્રં ગાયમાનસ્તુ સામ સપ્તસ્વરાન્વિતમ્
મોટી વીણા વગાડતો, જેમાં સુરીલા સ્વર હતા, અને સાત સ્વરવાળી સામવેદની સ્તુતિ ગાતો હતો.
દૃષ્ટો મયા દેવદેવશ્ચક્રપાણિર્ગદાધરઃ । કૌસ્તુભોદ્ભાસિતોરસ્કો મેઘશ્યામશ્ચતુર્ભુજઃ
મારે દેવોમાં દેવ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, કૌસ્તુભ રત્નથી ઝગમગાતું વક્ષ, મેઘ જેવા શ્યામ અને ચારે હાથવાળો ભગવાન દર્શન આપ્યા.
પીતામ્બરપરીધાનો મુકુટાઙ્ગદરાજિતઃ । લક્ષ્મ્યા સહ વિલાસિન્યા ક્રીડમાનો મુદા યુતઃ
પીતાંબર પહેરેલા, મકૂટ અને આભૂષણોથી શોભતા, લક્ષ્મીજી સાથે આનંદથી રમતા હતા.
વીક્ષ્ય માં કમલા દેવી ગતાન્તર્ધાનમન્તિકાત્ । સર્વલક્ષણસમ્પન્ના સર્વભૂષણભૂષિતા
મને જોઈને, કમલા દેવી, સર્વલક્ષણયુક્ત અને સર્વ આભૂષણોથી શોભાયમાન, વિષ્ણુજીની બાજુએથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.