વરં વિષધરઃ સર્પઃ શ્રુત્વા નાદં મનોહરમ્ । અશ્રોત્રોઽપિ મુદં યાતિ ધિક્સકર્ણાંશ્ચ માનવાન્
ઝેરી સાપ પણ મોહક અવાજ સાંભળી આનંદ અનુભવે છે, ભલે એને કાન ન હોય; પણ માણસ પાસે કાન હોવા છતાં જો આનંદ ન આવે, તો એમના પર શરમ આવે.
બાલોઽપિ સુસ્વરં ગેયં શ્રુત્વા મુદિતમાનસઃ । જાયતે કિન્તુ તે વૃદ્ધા ન જાનન્તિ ધિગસ્તુ તાન્
નાનકડું બાળક પણ મીઠો અને સુરસ્વર ગીત સાંભળી ખુશ થઈ જાય છે; પણ જે વૃદ્ધો એ સમજતા નથી, એમનું તો ધિક્કાર છે.
પિતા મે કિં ન જાનાતિ નારદસ્ય ગુણાન્ બત । દ્વિતીયઃ સામગો નાસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ તત્સમઃ
મારા પપ્પા નારદજીના ગુણો કેમ નથી જાણતા? ત્રણેય લોકમાં એમના જેવો બીજો સામગાયક નથી.
તસ્માદસૌ મયા નૂનં વૃતઃ પૂર્વં સમાગમાત્ । પશ્ચાચ્છાપવશાજ્જાતો વાનરાસ્યો ગુણાકરઃ
માટે, એ નિશ્ચિત છે કે મેં એમને પહેલેથી જ પસંદ કર્યા હતા; પછી શાપના પ્રભાવથી આ ગુણોના ખજાનાને વાનરનું ચહેરું મળ્યું.
કિન્નરા ન પ્રિયાઃ કસ્ય ભવન્તિ તુરગાનનાઃ । ગાનવિદ્યાસમાયુક્તાઃ કિં મુખેન વરેણ હ
કિનરાઓ ઘોડા જેવું ચહેરું ધરાવે છતાં પણ સંગીતજ્ઞાનથી ભરપૂર હોય, તો એમને કોણ પસંદ નહીં કરે? પતિનું સુંદર ચહેરું શું કામનું?
પિતરં બ્રૂહિ મે માતર્વૃતોઽયં મુનિસત્તમઃ । તસ્માત્ત્વમાગ્રહં ત્યક્ત્વા દેહિ તસ્મૈ ચ માં મુદા
માતા, પપ્પાને કહો કે મેં આ શ્રેષ્ઠ મુનિને પસંદ કર્યો છે; એટલે તમારો આગ્રહ છોડો અને આનંદથી મને એમને સોંપો.
નારદ ઉવાચ ઇતિ પુત્ર્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજ્ઞી રાજ્ઞે ન્યવેદયત્ । આગ્રહં સુન્દરી જ્ઞાત્વા સુતાયા નારદે મુનૌ
નારદે કહ્યું: દીકરીએ જે કહ્યું તે સાંભળીને રાણી એ વાત રાજાને કહી. દીકરીએ નારદ મુનિ માટે જે આગ્રહ કર્યો હતો તે જાણી રાણીએ રાજાને જાણ કરી.
વિવાહં કુરુ રાજેન્દ્ર દમયન્ત્યાઃ શુભે દિને । મુનિના સ ચ સર્વજ્ઞો વૃતોઽસૌ મનસાનયા
દમયંતી માટે શુભ દિવસે લગ્ન કરાવો, રાજા. કારણ કે એ મુનિ સર્વે જાણનારો છે અને દીકરીએ મનથી એને પસંદ કર્યો છે.
નારદ ઉવાચ ઇતિ સઞ્ચોદિતો રાજ્ઞ્યા સઞ્જયઃ પૃથિવીપતિઃ । ચકાર વિથિવત્સર્વં વિધિં વૈવાહિકં તતઃ
નારદે કહ્યું: રાણીએ એમ કહેતાં રાજા સંજયે લગ્નના બધા વિધિ પ્રમાણે વિધિપૂર્વક કરાવ્યા.
એવં દારગ્રહં કૃત્વા વાનરાસ્યઃ પરન્તપ । સ્થિતસ્તત્રૈવ મનસા દહ્યમાનેન ચાન્વહમ્
હું વાનરમુખવાળો, દુશ્મનોને હરાવનાર, પત્ની લઈને ત્યાં જ રહ્યો, પણ મનમાં રોજે રોજ દુઃખથી બળતો રહ્યો.
યદાઽઽગચ્છદ્રાજસુતા સેવાર્થં મમ સન્નિધૌ । અભવં દુઃખસન્તપ્તસ્તદાહં વાનરાનનઃ
જ્યારે પણ રાજકન્યા મારી સેવા માટે મારી પાસે આવતી, ત્યારે હું વાનરમુખવાળો ખૂબ જ દુઃખી થતો.
દમયન્તી તુ માં વીક્ષ્ય પ્રફુલ્લવદનામ્બુજા । શોકં વાનરવક્ત્રત્વાન્ન ચકાર કદાચન
પણ દમયંતી જ્યારે મને જોઈ, ત્યારે એનું ચહેરું હંમેશાં કમળ જેવું ખીલેલું રહેતું અને મારા વાનરમુખને લીધે એ કદી દુઃખ વ્યક્ત કરતી નહોતી.
એવં ગચ્છતિ કાલે તુ સહસા પર્વતો મુનિઃ । કુર્વંસ્તીર્થાન્યનેકાનિ દ્રષ્ટું માં સમુપાગતઃ
આ રીતે સમય પસાર થતો ગયો. અચાનક પર્વત મુનિ અનેક તીર્થો કરતા મને મળવા ત્યાં આવ્યા.
મયાતિમાનિતઃ પ્રેમ્ણા પૂજિતશ્ચ યથાવિધિ । આસીન આસને દિવ્યે વીક્ષ્ય માં દુઃખિતો હ્યભૂત્
હું એમનું પ્રેમથી અને યોગ્ય રીતે સન્માન અને પૂજન કર્યું. તેઓ સુંદર આસન પર બેઠા અને મને જોઈને દુઃખી થયા.
કૃતદારં વાનરાસ્યં દીનં ચિન્તાતુરં ભૃશમ્ । દયાવાન્મામુવાચેદં પર્વતો માતુલં કૃશમ્
મારે લગ્ન કર્યા, વાનરમુખ છે, દુઃખી અને ચિંતામાં ગરકાવ છું, એવું જોઈને દયાળુ પર્વતએ પોતાના દુબળા ભાણેજને કહ્યું.
મયા નારદ કોપાત્ત્વં શપ્તોઽસિ મુનિસત્તમ । નિષ્કૃતિં તસ્ય શાપસ્ય કરોમ્યદ્ય નિશામય
નારદ, ગુસ્સામાં મેં તને શાપ આપ્યો હતો. હવે એ શાપ માટે હું આજે પ્રાયશ્ચિત કરું છું, એ જો.
ભવ ત્વં ચારુવદનો મમ પુણ્યેન નારદ । દૃષ્ટ્વા રાજસુતાં ચિત્તે કૃપા જાતા મમાધુના
નારદ, મારા પુણ્યથી તું સુંદર ચહેરાવાળો થા. રાજકન્યાને જોઈને હવે મારા મનમાં દયા જાગી છે.
નારદ ઉવાચ મયાપિ પ્રવણં ચિત્તં કૃત્વા શ્રુત્વાસ્ય ભાષિતમ્ । અનુગ્રહઃ કૃતઃ સદ્યસ્તસ્ય શાપસ્ય તત્ક્ષણાત્
નારદે કહ્યું: મેં મનથી વિનમ્રતા રાખી અને એમના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે એ શાપથી હું તરત જ મુક્ત થયો.
ભાગિનેય તવાપ્યસ્તુ ગમનં સુરસદ્મનિ । શાપસ્યાનુગ્રહઃ કામં કૃતોઽયં પર્વતાધુના
હવે તું પણ, ભાણેજ, દેવલોક જા. પર્વતએ હવે તારા શાપ માટે કૃપા કરી છે.
નારદ ઉવાચ જાતોઽહં ચારુવદનો વચનાત્તસ્ય પશ્યતઃ । રાજપુત્રી તુ સન્તુષ્ટા માતરં પ્રાહ સત્વરમ્
નારદે કહ્યું: એમના વચનથી હું સૌના દર્શનથી સુંદર ચહેરાવાળો થયો. રાજકન્યા ખુશ થઈને તરત જ પોતાની માતાને કહ્યું.
માતસ્તે સુમુખો જાતો જામાતા ચ મહાદ્યુતિઃ । વચનાત્પર્વતસ્યાદ્ય મુક્તશાપો મુનેરભૂત્
માતા, તમારો જમાઈ હવે સુંદર ચહેરાવાળો અને તેજસ્વી થયો છે. પર્વતના વચનથી મુનિ આજે શાપમુક્ત થયા છે.
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞ્યા કથિતં તત્તુ રાજનિ । યયૌ દ્રષ્ટું મુનિં તત્ર સઞ્જયઃ પ્રીતિમાંસ્તદા
આ વાત સાંભળીને રાણીએ રાજાને કહી. પછી સંજય આનંદથી મુનિને જોવા ત્યાં ગયા.
ધનં સમર્પિતં રાજ્ઞા સન્તુષ્ટેન તદા મહત્ । મહ્યં ચ ભાગિનેયાય પારિબર્હં મહાત્મના
ત્યારે ખુશ રાજાએ ઘણું ધન અર્પણ કર્યું અને પોતાના ભાણેજ માટે પણ ઉદાર હૃદયથી ઘણાં ઉપહાર આપ્યા.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વર્તનં યત્પુરાતનમ્ । માયાયા બલમાહાત્મ્યં હ્યનુભૂતં યથા મયા
હું તને એ જૂની ઘટનાઓ બધું કહી દીધું, અને કેવી રીતે મેં માયાની શક્તિ અને મહિમા અનુભવ્યા, એ પણ જણાવી દીધું.
સંસારેઽસ્મિન્મહાભાગ માયાગુણકૃતેઽનૃતે । તનુભૃત્તુ સુખી નાસ્તિ ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
હે મહાભાગ્યશાળી, આ સંસાર માયાના ગુણોથી રચાયેલો છે અને અસત્યથી ભરેલો છે. અહીં કોઈપણ શરીરધારી જીવને કદી સાચું સુખ મળ્યું નથી, ન મળ્યું છે, અને ન મળશે.
કામક્રોધૌ તથા લોભો મત્સરો મમતા તથા । અહઙ્કારો મદઃ કેન જિતાઃ સર્વે મહાબલાઃ
ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, ઈર્ષ્યા, મમતા, અહંકાર અને ઘમંડ—આ બધા બહુ જ શક્તિશાળી છે. આ બધાને કોણે કદી જીત્યા છે?
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ગુણાસ્ત્રય ઇમે કિલ । કારણં પ્રાણિનાં દેહસમ્ભવે સર્વથા મુને
હે મુનિ, સત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણો દરેક જીવના શરીર પ્રાપ્ત થવાનો કારણ છે.
કસ્મિંશ્ચિત્સમયે વ્યાસ વનેઽહં વિષ્ણુના સહ । ગચ્છન્હાસ્યવિનોદેન સ્ત્રીભાવં ગમિતઃ ક્ષણાત્
કોઈક સમયે, હે વ્યાસ, હું વિષ્ણુજી સાથે વનમાં ફરતો હતો. તેમની રમતમાં, એક ક્ષણે મને સ્ત્રીભાવ પ્રાપ્ત થયો.
રાજપત્નીત્વમાપન્નો માયાબલવિમોહિતઃ । પુત્રાઃ પ્રસૂતા બહવો ગેહે તસ્ય નૃપસ્ય હ
માયાની શક્તિથી મોહિત થઈ, હું એક રાજાની પત્ની બન્યો અને તેના ઘરે ઘણા પુત્રો જન્મ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ સંશયોઽયં મહાન્સાધો શ્રુત્વા તે વચનં કિલ । કથં નારીત્વમાપન્નસ્ત્વં મુને જ્ઞાનવાન્ભૃશમ્
વ્યાસે કહ્યું: હે મહાન, તારી વાત સાંભળીને મને મોટો સંશય થયો છે—તુ જ્ઞાનવાન મુનિ હોવા છતાં સ્ત્રીરૂપે કેમ થયો?