પર્વતસ્તુ ગતસ્તસ્માન્નગરાદ્વિમના ભૃશમ્ । અહં વાનરવક્ત્રસ્તુ સઞ્જાતસ્તત્ક્ષણાદપિ
પર્વત ખૂબ દુઃખી થઈને એ શહેરમાંથી ચાલ્યો ગયો; અને હું તો એ ક્ષણે જ વાનરમુખ વાળો બની ગયો.
દૃષ્ટ્વા માં વાનરં ક્રૂરં રાજપુત્રી વિલક્ષણા । વિમનાતીવ સઞ્જાતા વીણાશ્રવણલાલસા
મને ક્રૂર વાનર રૂપે જોઈને રાજકન્યા ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ અને વીણા સાંભળવાની ઇચ્છા કરતી રહી.
વ્યાસ ઉવાચ તતઃ કિમભવદ્બ્રહ્મન્ કથં શાપાન્નિવર્તિતઃ । માનુષાસ્યઃ પુનર્જાતો ભવાન્બ્રૂહિ યથાવિધિ
વ્યાસે પૂછ્યું: પછી શું થયું, બ્રાહ્મણ? એ શાપ કેવી રીતે દૂર થયો? તમે માનવમુખ ફરીથી કેવી રીતે મેળવ્યું, એ બધું યોગ્ય રીતે કહો.
પર્વતઃ ક્વ ગતો ભૂયઃ સઙ્ગમો યુવયોરભૂત્ । કદા કુત્ર કથં સર્વં વિસ્તરેણ વદસ્વ હ
પર્વત પછી ક્યાં ગયો? તમે બંને ફરી મળ્યા કે કેમ? ક્યારે, ક્યાં અને કેવી રીતે? બધું વિગતે કહો.
નારદ ઉવાચ કિં બ્રવીમિ મહાભાગ માયાયાશ્ચરિતં મહત્ । દુઃખિતોઽહં ભૃશં તત્ર પર્વતે રુષિતે ગતે
નારદે કહ્યું: હે ભાગ્યશાળી, માયાના મહાન ચરિત્ર વિશે હું શું કહું? પર્વત ગુસ્સામાં જઈને હું ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગયો હતો.
પુનઃ સેવાપરાત્યર્થં રાજપુત્રી મમાભવત્ । ગતેઽથ પર્વતે કામં સ્થિતસ્તત્રૈવ સદ્મનિ
પછી રાજકન્યા મારી સેવા માટે ખૂબ જ તત્પર બની ગઈ; પર્વત ચાલ્યા ગયા પછી હું પણ એ ઘરમા રહીને એને ઈચ્છતો રહ્યો.
અહં દુઃખાન્વિતો દીનસ્તથા વાનરવન્મુખઃ । વિશેષેણ તુ ચિન્તાર્તઃ કિં મે સ્યાદિતિ ચિન્તયન્
હું દુઃખ અને દયનિય સ્થિતિમાં, વાનરમુખ વાળો રહીને, ખાસ કરીને ચિંતામાં પડેલો—'હવે મારું શું થશે?' એમ વિચારી રહ્યો હતો.
સઞ્જયોઽથ સુતાં દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિત્પ્રકટયૌવનામ્ । વિવાહાર્થે રાજસુતામપૃચ્છત્સચિવં તદા
પછી સંજયએ પોતાની દીકરીને કાંઈક યુવાની દેખાઈ, ત્યારે એણે પોતાના મંત્રીને પુછ્યું: 'રાજકન્યાના લગ્ન માટે શું કરવું?'
વિવાહકાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ સુતાયા મમ સામ્પ્રતમ્ । યોગ્યં વરં મમ બ્રૂહિ રાજપુત્રં સુસમ્મતમ્
હવે મારી દીકરીના લગ્નનો સમય આવી ગયો છે; મને યોગ્ય અને સૌને પસંદ એવો રાજકુમાર કહો.
રૂપૌદાર્યગુણૈર્યુક્તં શૂરં સુકુલસમ્ભવમ્ । વિવાહં વિધિવત્પુત્ર્યાઃ કરોમિ કિલ સામ્પ્રતમ્
જે સુંદર, ઉદાર, ગુણવાન, શૂરવીર અને સારા કુળમાં જન્મેલો હોય—એવો વર શોધી, હું મારી દીકરીના લગ્ન યોગ્ય રીતે કરાવીશ.
પ્રધાનસ્ત્વબ્રવીદ્રાજન્ રાજપુત્રા હ્યનેકશઃ । વર્તન્તે ભુવિ પુત્ર્યાસ્તે યોગ્યાઃ સર્વગુણાન્વિતાઃ
પ્રધાનએ કહ્યું, રાજન, ધરતી પર ઘણા રાજકુમારો છે, બધા ગુણોથી ભરપૂર અને તમારી દીકરી માટે યોગ્ય છે.
યસ્મિન્ રુચિસ્તે રાજેન્દ્ર તમાહૂય નૃપાત્મજમ્ । દેહિ કન્યાં ધનં ભૂરિ હસ્ત્યશ્વરથસંયુતમ્
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારી દીકરીને જેમને પસંદ હોય એ રાજકુમારને બોલાવો અને તેની સાથે ઘણું ધન, હાથી, ઘોડા અને રથ આપી દીકરીનું લગ્ન કરો.
નારદ ઉવાચ પિતુશ્ચિકીર્ષિતં જ્ઞાત્વા દમયન્તી તદા નૃપમ્ । ધાત્ર્યા મુખેન વાક્યજ્ઞા તમુવાચ રહઃ સ્થિતમ્
નારદે કહ્યું: પિતાની ઈચ્છા જાણી દમયંતીએ ધાયીને કહી રાજાને એકાંતમાં સંભળાવ્યું.
ધાત્ર્યુવાચ દમયન્તી મહારાજ પુત્રી તે મામથાબ્રવીત્ । પિતરં બ્રૂહિ ધાત્રેયિ વચનાન્મે સુખાન્વિતમ્
ધાયીએ કહ્યું: મહારાજ, તમારી પુત્રી દમયંતીએ મને ખુશીથી કહ્યું છે—'મારા પપાને મારા આ શબ્દો કહેજે'.
મયા વૃતોઽથ મેધાવી નારદો મહતીયુતઃ । નાદમોહિતયા કામં નાન્યઃ કોઽપિ પ્રિયો મમ
'મેં મહાન ગુણોવાળા વિદ્વાન નારદને પસંદ કર્યો છે; મને કોઈ કામવાસનાથી ભ્રમ નથી અને બીજા કોઈ મને પ્રિય નથી.'
કુરુ મે વાઞ્છિતં તાત વિવાહં મુનિના સહ । નાન્યં વરિષ્યે ધર્મજ્ઞ નારદં તુ પતિં વિના
'પપા, મારી ઈચ્છા પૂરી કરો—મારે મુનિ સાથે લગ્ન કરવા છે; નારદ સિવાય બીજાને હું પતિ તરીકે પસંદ નહીં કરું.'
મગ્નાહં નાદસિન્ધૌ વૈ નક્રહીને રસાત્મકે । અક્ષારે સુખસમ્પૂર્ણે તિમિઙ્ગિલવિવર્જિતે
'હું તો નારદના સાગરમાં ડૂબી ગઈ છું, જ્યાં કોઈ મગર નથી, જે સુખથી ભરપૂર, અમર અને દુઃખથી રહિત છે.'
; નારદસ્ય માયાદમયન્ત્યા સહ વિવાહવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ તત્પુત્ર્યા વચનં શ્રુત્વા રાજા ધાત્રીમુખાત્તતઃ । ભાર્યાં પ્રોવાચ કૈકેયીં સમીપસ્થાં સુલોચનામ્
નારદે કહ્યું: ધાયીના મોઢેથી દીકરીના શબ્દો સાંભળી રાજાએ પાસે બેઠેલી સુંદર આંખવાળી કૈકેયીને કહ્યું.
રાજોવાચ યદુક્તં વચનં કાન્તે ધાત્ર્યા તત્તુ ત્વયા શ્રુતમ્ । વૃતોઽયં નારદઃ કામં મુનિર્વાનરવક્ત્રભાક્
રાજાએ કહ્યું: પ્રિયે, ધાયીએ જે કહ્યું એ તું સાંભળ્યું જ છે; દમયંતીએ પોતાની ઈચ્છાથી વાનરમુખવાળા મુનિ નારદને પસંદ કર્યો છે.
કિમિદં ચિન્તિતં પુત્ર્યા બુદ્ધિહીનં વિચેષ્ટિતમ્ । કથમસ્મૈ મયા દેયા કન્યા હરિમુખાય સા
આ શું વિચારી વિના લીધેલું મૂર્ખતાપૂર્ણ કામ છે? હું મારી દીકરીને વાનરમુખવાળાને કેવી રીતે આપી શકું?
ક્વાસૌ ભિક્ષુઃ કુરૂપઃ ક્વ દમયન્તી મમાત્મજા । વિપરીતમિદં કાર્યં ન વિધેયં કદાચન
એ કુરુપ ભિક્ષુક ક્યાં અને મારી દમયંતી ક્યાં? આવું ઉલટું કામ કદી કરવું જ નહીં.
તામેકાન્તે સુકેશાન્તે નિવારય હઠાત્સુતામ્ । યુક્ત્યા મુનિરતાં મુગ્ધાં શાસ્ત્રવૃદ્ધાનુસારયા
એકાંતમાં, મીઠા શબ્દોથી, સમજાવીને, શાસ્ત્ર અને વડીલોની રીત પ્રમાણે મુનિપ્રેમી નિર્દોષ દીકરીને અટકાવ.
ઇતિ ભર્તૃવચઃ શ્રુત્વા જનની તામથાબ્રવીત્ । ચ તે રૂપં મુનિઃ ક્વાસૌ વાનરાસ્યોઽધનઃ પુનઃ
પતિના શબ્દો સાંભળી માતાએ કહ્યું: એ મુનિ ક્યાં છે અને તેનું રૂપ કેવું છે? એ વાનરમુખવાળો અને ગરીબ છે.
કથં મોહમવાપ્તાસિ ભિક્ષુકે ચતુરા પુનઃ । લતાકોમલદેહા ત્વં ભસ્મરૂક્ષતનુસ્ત્વયમ્
તું તો બુદ્ધિશાળી છે, છતાં ભિક્ષુક માટે કેમ મોહમાં પડી ગઈ? તું લતાની જેમ કોમળ છે અને એ તો ભસ્મથી ઢંકાયેલો કઠણ તનવાળો છે.
વાર્તા વાનરવક્ત્રેણ કથં યુક્તા તવાનઘે । કા પ્રીતિઃ કુત્સિતે પુંસિ ભવિષ્યતિ શુચિસ્મિતે
અનઘે, વાનરમુખવાળા સાથે તારો સંબંધ કેમ યોગ્ય ગણાય? શુચિસ્મિતે, આવા નિકૃષ્ટ પુરુષ માટે તને શું પ્રેમ થઈ શકે?
વરસ્તે રાજપુત્રોઽસ્તુ મા કુરુ ત્વં વૃથા હઠમ્ । પિતા તે દુઃખમાપ્નોતિ શ્રુત્વા ધાત્રીમુખાદ્વચઃ
તારો વર રાજકુમાર જ હોવો જોઈએ; ખોટી જિદ્દ ન કર. ધાયી પાસેથી આવું સાંભળીને તારા પપાને દુઃખ થશે.
લગ્નાં બુબૂલવૃક્ષેણ કોમલાં માલતીલતામ્ । દૃષ્ટ્વા કસ્ય મનઃ ખેદં ચતુરસ્ય ન ગચ્છતિ
કોઈ બુદ્ધિશાળી માણસ પણ જો કોમળ માળતી લતા ઝેરી દુધીના વૃક્ષે વળાયેલી જુએ, તો તેના મનને દુઃખ કેમ ન થાય?
દાસેરકાય તામ્બૂલીદલાનિ કોમલાનિ કઃ । દદાતિ ભક્ષણાર્થાય મૂર્ખોઽપિ ધરણીતલે
પૃથ્વી પર કોઈ મૂર્ખ પણ નિકૃષ્ટ દાસને કોમળ પાન ચાવવા માટે આપતો નથી.
વીક્ષ્ય ત્વાં કરસંલગ્નાં નારદસ્ય સમીપતઃ । વિવાહે વર્તમાને તુ કસ્ય ચેતો ન દહ્યતિ
તમને નારદજીના હાથમાં હાથ આપીને, લગ્ન સમયે એમની બાજુમાં જોઈને, કોનું હૃદય દુઃખથી બળે નહીં?
કુમુખેન સમં વાર્તા ન રુચિં જનયત્યતઃ । આમૃતેસ્તુ કથં કાલઃ ક્ષપિતવ્યસ્ત્વયામુના
જેનું ચહેરું મનગમતું ન હોય, એ સાથે વાતચીતમાં આનંદ ક્યાંથી આવે? તમે તો અમૃત જેવી છો, તો ઝેર જેવા માણસ સાથે સમય કેવી રીતે પસાર કરો?