એવં સંસેવ્યમાનૌ તુ સ્થિતૌ રાજ્ઞો ગૃહે કિલ । વેદાધ્યયનસંશીલાવાવાં વેદવ્રતે રતૌ
આ રીતે અમારી સેવા થતી, અમે રાજાના ઘરમાં રહીને વેદના અભ્યાસ અને વ્રતપાલનમાં તત્પર રહ્યા.
અહં વીણાં કરે કૃત્વા સાધયિત્વા સ્વરોત્તમમ્ । ગાયત્રં સામ સુસ્વાદમગાં કર્ણરસાયનમ્
હું વીણા હાથમાં લઈ, તેને સરસ રીતે સરગમમાં સરખી કરી, મીઠા અને કાનને ગમતા સામગાન ગાવા લાગ્યો.
રાજપુત્રી તુ તચ્છ્રુત્વા સામગાનં મનોહરમ્ । બભૂવ મયિ રાગાઢ્યા પ્રીતિયુક્તા વિશારદા
એ મનોહર સામગાન સાંભળીને રાજકન્યા મારી તરફ ખૂબ જ લાગણીથી અને પ્રેમથી આકર્ષાય ગઈ.
દિને દિનેઽનુરાગોઽસ્યા મયિ વૃદ્ધિં ગતઃ પરઃ । મમાપિ પ્રીતિયુક્તાયાં મનો જાતં સ્પૃહાપરમ્
દરેક દિવસે એનો પ્રેમ મારી તરફ વધતો ગયો; અને એની લાગણી જોઈને મારા મનમાં પણ ઊંડો સ્પર્શ અને ઈચ્છા જાગી.
મમ તસ્ય ચ સા કન્યા ભોજનાદિષુ કર્હિચિત્ । અકરોદન્તરં કિઞ્ચિત્સેવાભેદં રસાન્વિતા
એ કન્યાએ ભોજન વગેરે સેવાઓમાં ક્યારેય મારા અને પર્વત વચ્ચે કોઈ ફરક ન કર્યો, હંમેશા લાગણીપૂર્વક સેવા કરી.
સ્નાનાયોષ્ણજલં મહ્યં પર્વતાય ચ શીતલમ્ । દધિ મહ્યં તથા તક્રં પર્વતાયાપ્યકલ્પયત્
મારા માટે સ્નાન માટે ગરમ પાણી અને પર્વત માટે ઠંડું પાણી, મને દહીં અને પર્વતને છાસ એ ગોઠવી આપતી.
શયનાસ્તરણં શુભ્રં મદર્થે પર્યકલ્પયત્ । પ્રીત્યા પરમયા યદ્વત્પર્વતાય ન તાદૃશમ્
મારા માટે એણે ખૂબ પ્રેમથી સફેદ અને સુંદર પથારી ગોઠવી, પણ પર્વત માટે એવી જ પથારી નહોતી.
વિલોકયતિ માં પ્રેમ્ણા સુન્દરી ન ચ પર્વતમ્ । તતોઽસ્યાસ્તાદૃશં દૃષ્ટ્વા પર્વતઃ પ્રેમકારણમ્
એ સુંદર કન્યા પ્રેમથી મારી તરફ જુએ, પણ પર્વત તરફ નહિ; આ જોઈને પર્વતને એની લાગણીનું કારણ સમજાયું.
મનસા ચિન્તયામાસ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ । પપ્રચ્છ માં રહઃ સમ્યગ્બ્રૂહિ નારદ સર્વથા
આ જોઈ પર્વત આશ્ચર્યમાં પડી મનમાં વિચારવા લાગ્યો કે આ શું છે? અને પછી એકાંતમાં મને પૂછ્યું: 'નારદ, બધું સાચું કહો.'
રાજપુત્રી ત્વયિ પ્રેમ કરોતિ મુદિતા ભૃશમ્ । દદાતિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ સ્નેહયુક્તા સમન્તતઃ
રાજકન્યા તારી પર ખૂબ ખુશીથી પ્રેમ કરે છે અને તને સર્વ પ્રકારના ખોરાક-પાન પ્રેમથી આપે છે.
ન તથા મયિ ભેદોઽત્ર સન્દેહં જનયત્યસૌ । મન્યતે ત્વાં પતિં કર્તું સર્વથા સઞ્જયાત્મજા
એ મારી સાથે એવો વ્યવહાર કરતી નથી, એટલે મને શંકા થાય છે; સંજયની દીકરી ચોક્કસ તને પતિ બનાવવાનો વિચાર કરે છે.
તવાપિ તાદૃશં ભાવં જાનામિ લક્ષણૈરહમ્ । નેત્રવક્ત્રવિકારૈશ્ચ જ્ઞાયતે પ્રીતિકારણમ્
મને પણ ખબર છે કે તારા મનમાં પણ એ જ ભાવના છે; તારા આંખો, ચહેરા અને હાવભાવથી એ પ્રેમનું કારણ સ્પષ્ટ થાય છે.
સત્યં વદ ન તે મિથ્યા વક્તવ્યં વચનં મુને । સ્વર્ગતઃ સમયં કૃત્વા ચલિતૌ સંસ્મરાધુના
સત્ય બોલ, અયોગ્ય કે ખોટું કશું બોલવું નહીં, મુનિ. સ્વર્ગમાં વચન આપીને હવે તું એ તોડી નાખ્યું છે—આ વાત તારે હવે યાદ કરવી જોઈએ.
નારદ ઉવાચ પૃષ્ટોઽહં પર્વતેનેદં કારણં તુ હઠાદ્યદા । તદાહં હ્રીસમાક્રાન્તઃ સઞ્જાતશ્ચાબ્રુવં પુનઃ
નારદે કહ્યું: જ્યારે પર્વતએ આ વિષયમાં મને જોરપૂર્વક પૂછ્યું, ત્યારે હું ખૂબ શરમાઈ ગયો અને પછી ફરી બોલ્યો.
પર્વતૈષા વિશાલાક્ષી પતિં માં કર્તુમુદ્યતા । મમાપિ માનસો ભાવો વર્તતેઽસ્યાં વિશેષતઃ
આ વિશાળ આંખોવાળી પર્વતી મને પતિ બનાવવા ઉત્સુક છે; અને મારા મનમાં પણ એની માટે ખાસ લાગણી છે.
તચ્છ્રુત્વા વચનં સત્યં પર્વતઃ કોપસંયુતઃ । મામુવાચ મુનિર્વાક્યં ધિગ્ધિગિતિ પુનઃ પુનઃ
મારા સત્ય વચન સાંભળીને પર્વત ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો અને વારંવાર મને 'શરમ, શરમ' કહીને બોલ્યો.
પ્રથમં શપથાન્કૃત્વા વઞ્ચિતોઽહં ત્વયા યતઃ । ભવ વાનરવક્ત્રસ્ત્વં શાપાચ્ચ મમ મિત્રધુક્
તમે પહેલા શપથ કરીને મને છેતરી દીધો, તેથી, મીત્રદ્રોહી, મારા શાપથી હવે તું વાનરમુખ વાળો થઈ જા.
ઇતિ શપ્તસ્તુ તેનાહં કુપિતેન મહાત્મના । સહસા હ્યભવં ક્રૂરઃ શાખામૃગમુખસ્તદા
એ મહાન આત્માએ ગુસ્સામાં આવીને મને શાપ આપ્યો, અને તરત જ હું ક્રૂર વાનરમુખ વાળો બની ગયો.
મયાપિ ન કૃતા તસ્મિન્ક્ષમા તુ ભગિનીસુતે । સોઽપિ શપ્તોઽતિકોપાદ્વૈ મા સ્વર્ગે તે ગતિઃ કિલ
પર્વતની બહેનની દીકરીના વિષયમાં મેં પણ એને માફ કર્યું નહીં; ભારે ગુસ્સાથી મેં પણ એને શાપ આપ્યો: 'તને સ્વર્ગમાં જવાની જગ્યા ન મળે.'
સ્વલ્પેઽપરાધે યસ્માન્માં શપ્તવાનસિ પર્વત । તસ્માત્તવાપિ મન્દાત્મન્ મૃત્યુલોકે સ્થિતિઃ કિલ
પર્વત, તું મને નાનકડી ભૂલ માટે શાપ આપ્યો, એટલે, મંદબુદ્ધિ, તારે પણ મૃત્યુલોકમાં જ રહેવું પડશે.
પર્વતસ્તુ ગતસ્તસ્માન્નગરાદ્વિમના ભૃશમ્ । અહં વાનરવક્ત્રસ્તુ સઞ્જાતસ્તત્ક્ષણાદપિ
પર્વત ખૂબ દુઃખી થઈને એ શહેરમાંથી ચાલ્યો ગયો; અને હું તો એ ક્ષણે જ વાનરમુખ વાળો બની ગયો.
દૃષ્ટ્વા માં વાનરં ક્રૂરં રાજપુત્રી વિલક્ષણા । વિમનાતીવ સઞ્જાતા વીણાશ્રવણલાલસા
મને ક્રૂર વાનર રૂપે જોઈને રાજકન્યા ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ અને વીણા સાંભળવાની ઇચ્છા કરતી રહી.
વ્યાસ ઉવાચ તતઃ કિમભવદ્બ્રહ્મન્ કથં શાપાન્નિવર્તિતઃ । માનુષાસ્યઃ પુનર્જાતો ભવાન્બ્રૂહિ યથાવિધિ
વ્યાસે પૂછ્યું: પછી શું થયું, બ્રાહ્મણ? એ શાપ કેવી રીતે દૂર થયો? તમે માનવમુખ ફરીથી કેવી રીતે મેળવ્યું, એ બધું યોગ્ય રીતે કહો.
પર્વતઃ ક્વ ગતો ભૂયઃ સઙ્ગમો યુવયોરભૂત્ । કદા કુત્ર કથં સર્વં વિસ્તરેણ વદસ્વ હ
પર્વત પછી ક્યાં ગયો? તમે બંને ફરી મળ્યા કે કેમ? ક્યારે, ક્યાં અને કેવી રીતે? બધું વિગતે કહો.
નારદ ઉવાચ કિં બ્રવીમિ મહાભાગ માયાયાશ્ચરિતં મહત્ । દુઃખિતોઽહં ભૃશં તત્ર પર્વતે રુષિતે ગતે
નારદે કહ્યું: હે ભાગ્યશાળી, માયાના મહાન ચરિત્ર વિશે હું શું કહું? પર્વત ગુસ્સામાં જઈને હું ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગયો હતો.
પુનઃ સેવાપરાત્યર્થં રાજપુત્રી મમાભવત્ । ગતેઽથ પર્વતે કામં સ્થિતસ્તત્રૈવ સદ્મનિ
પછી રાજકન્યા મારી સેવા માટે ખૂબ જ તત્પર બની ગઈ; પર્વત ચાલ્યા ગયા પછી હું પણ એ ઘરમા રહીને એને ઈચ્છતો રહ્યો.
અહં દુઃખાન્વિતો દીનસ્તથા વાનરવન્મુખઃ । વિશેષેણ તુ ચિન્તાર્તઃ કિં મે સ્યાદિતિ ચિન્તયન્
હું દુઃખ અને દયનિય સ્થિતિમાં, વાનરમુખ વાળો રહીને, ખાસ કરીને ચિંતામાં પડેલો—'હવે મારું શું થશે?' એમ વિચારી રહ્યો હતો.
સઞ્જયોઽથ સુતાં દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિત્પ્રકટયૌવનામ્ । વિવાહાર્થે રાજસુતામપૃચ્છત્સચિવં તદા
પછી સંજયએ પોતાની દીકરીને કાંઈક યુવાની દેખાઈ, ત્યારે એણે પોતાના મંત્રીને પુછ્યું: 'રાજકન્યાના લગ્ન માટે શું કરવું?'
વિવાહકાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ સુતાયા મમ સામ્પ્રતમ્ । યોગ્યં વરં મમ બ્રૂહિ રાજપુત્રં સુસમ્મતમ્
હવે મારી દીકરીના લગ્નનો સમય આવી ગયો છે; મને યોગ્ય અને સૌને પસંદ એવો રાજકુમાર કહો.
રૂપૌદાર્યગુણૈર્યુક્તં શૂરં સુકુલસમ્ભવમ્ । વિવાહં વિધિવત્પુત્ર્યાઃ કરોમિ કિલ સામ્પ્રતમ્
જે સુંદર, ઉદાર, ગુણવાન, શૂરવીર અને સારા કુળમાં જન્મેલો હોય—એવો વર શોધી, હું મારી દીકરીના લગ્ન યોગ્ય રીતે કરાવીશ.