ઇત્યાવાં સમયં કૃત્વા સ્વર્ગાદ્ભૂલોકમાગતૌ । એકચિત્તૌ મુનીભૂતૌ વિચરન્તૌ યથેચ્છયા
આવી રીતે અમે વચન કરીને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવ્યા, બંનેનું મન એક હતું, મુનિ બનીને મનગમતું ફરતા હતા.
એવં ભ્રમન્તૌ લોકેઽસ્મિન્ગ્રીષ્માન્તે સમુપાગતે । સઞ્જયસ્ય પુરં રમ્યં સમ્પ્રાપ્તૌ નૃપતે પુનઃ
આ રીતે દુનિયામાં ફરતા, જ્યારે ઉનાળાનો અંત આવ્યો, ત્યારે અમે ફરી રાજા સંજયના સુંદર શહેરમાં પહોંચ્યા.
તેન સમ્પૂજિતૌ ભક્ત્યા રાજ્ઞા સમ્માનિતૌ ભૃશમ્ । સ્થિતૌ તત્ર ગૃહે તસ્ય ચાતુર્માસ્યં મહાત્મનઃ
ત્યાં રાજાએ અમને ભક્તિપૂર્વક પૂજ્યા અને બહુ સન્માન આપ્યો, અને અમે એ મહાન આત્માના ઘરમાં ચોમાસાના ચાર મહિના રહ્યા.
વાર્ષિકાશ્ચતુરો માસા દુર્ગમાઃ પથિ સર્વદા । તસ્માદેકત્ર વિબુધૈઃ સ્થાતવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ
વર્ષા ઋતુના ચાર મહિના હંમેશા મુસાફરી માટે કઠિન હોય છે, તેથી વિદ્વાનો કહે છે કે એ સમયમાં એક જગ્યાએ રહેવું જોઈએ.
અષ્ટૌ માસાંસ્તુ પ્રવસેત્સદા કાર્યવશાદ્દ્વિજઃ । વર્ષાકાલે ન ગન્તવ્યં પ્રવાસે સુખમિચ્છતા
દ્વિજને ફરજ પડે ત્યારે આઠ મહિના ઘરથી દૂર રહેવું જોઈએ, પણ જેને આરામ જોઈએ તે વરસાદના સમયમાં પ્રવાસ ન કરવો.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા સઞ્જયસ્ય ગૃહે તદા । સંસ્થિતૌ માનિતૌ રાજ્ઞા કૃતાતિથ્યૌ મહાત્મના
આ રીતે વિચાર કરીને, અમે એ સમયે સંજયના ઘરમાં રાજાએ સન્માનપૂર્વક અને આત્મિયતાથી મહેમાન તરીકે રાખ્યા.
દમયન્તીતિ વિખ્યાતા તસ્ય પુત્રી મહીપતેઃ । આજ્ઞપ્તા પરિચર્યાર્થં સુદતી સુન્દરી ભૃશમ્
એ રાજાની પ્રસિદ્ધ પુત્રી દમયંતી, ખૂબ જ સુંદર અને મોહક હતી, અને રાજાએ અમને સેવા કરવા કહ્યું.
વિવેકજ્ઞા વિશાલાક્ષી રાજપુત્રી કૃતોદ્યમા । સેવનં સર્વકાલે ચ વ્યદધાદુભયોરપિ
વિવેકવંતી, વિશાળ નેત્રોવાળી એ રાજકન્યા, ઉત્સાહપૂર્વક, દરેક સમયે અમારે બંનેની સેવા કરતી.
સ્નાનાર્થમુદકં કાલે ભોજનં મૃષ્ટમાયતમ્ । મુખવાસં તથા ચાન્યં યદિષ્ટં તદ્દદાતિ સા
સ્નાન માટે યોગ્ય સમયે પાણી, સ્વાદિષ્ટ અને સારી રીતે બનાવેલું ભોજન, સુગંધિત મુખવાસ અને અમને જે પણ જોઈએ તે બધું એ આપતી.
મનોઽભિલષિતાન્કામાનુભયોરપિ કન્યકા । વ્યજનાસનશય્યાદીન્વાઞ્છિતાનપ્યકલ્પયત્
એ કન્યાએ અમારે બંનેની મનગમતી દરેક ઈચ્છા પૂરી કરી, પંખા, બેઠકો, પથારી અને જે કંઈ જોઈએ તે બધું ગોઠવી આપ્યું.
એવં સંસેવ્યમાનૌ તુ સ્થિતૌ રાજ્ઞો ગૃહે કિલ । વેદાધ્યયનસંશીલાવાવાં વેદવ્રતે રતૌ
આ રીતે અમારી સેવા થતી, અમે રાજાના ઘરમાં રહીને વેદના અભ્યાસ અને વ્રતપાલનમાં તત્પર રહ્યા.
અહં વીણાં કરે કૃત્વા સાધયિત્વા સ્વરોત્તમમ્ । ગાયત્રં સામ સુસ્વાદમગાં કર્ણરસાયનમ્
હું વીણા હાથમાં લઈ, તેને સરસ રીતે સરગમમાં સરખી કરી, મીઠા અને કાનને ગમતા સામગાન ગાવા લાગ્યો.
રાજપુત્રી તુ તચ્છ્રુત્વા સામગાનં મનોહરમ્ । બભૂવ મયિ રાગાઢ્યા પ્રીતિયુક્તા વિશારદા
એ મનોહર સામગાન સાંભળીને રાજકન્યા મારી તરફ ખૂબ જ લાગણીથી અને પ્રેમથી આકર્ષાય ગઈ.
દિને દિનેઽનુરાગોઽસ્યા મયિ વૃદ્ધિં ગતઃ પરઃ । મમાપિ પ્રીતિયુક્તાયાં મનો જાતં સ્પૃહાપરમ્
દરેક દિવસે એનો પ્રેમ મારી તરફ વધતો ગયો; અને એની લાગણી જોઈને મારા મનમાં પણ ઊંડો સ્પર્શ અને ઈચ્છા જાગી.
મમ તસ્ય ચ સા કન્યા ભોજનાદિષુ કર્હિચિત્ । અકરોદન્તરં કિઞ્ચિત્સેવાભેદં રસાન્વિતા
એ કન્યાએ ભોજન વગેરે સેવાઓમાં ક્યારેય મારા અને પર્વત વચ્ચે કોઈ ફરક ન કર્યો, હંમેશા લાગણીપૂર્વક સેવા કરી.
સ્નાનાયોષ્ણજલં મહ્યં પર્વતાય ચ શીતલમ્ । દધિ મહ્યં તથા તક્રં પર્વતાયાપ્યકલ્પયત્
મારા માટે સ્નાન માટે ગરમ પાણી અને પર્વત માટે ઠંડું પાણી, મને દહીં અને પર્વતને છાસ એ ગોઠવી આપતી.
શયનાસ્તરણં શુભ્રં મદર્થે પર્યકલ્પયત્ । પ્રીત્યા પરમયા યદ્વત્પર્વતાય ન તાદૃશમ્
મારા માટે એણે ખૂબ પ્રેમથી સફેદ અને સુંદર પથારી ગોઠવી, પણ પર્વત માટે એવી જ પથારી નહોતી.
વિલોકયતિ માં પ્રેમ્ણા સુન્દરી ન ચ પર્વતમ્ । તતોઽસ્યાસ્તાદૃશં દૃષ્ટ્વા પર્વતઃ પ્રેમકારણમ્
એ સુંદર કન્યા પ્રેમથી મારી તરફ જુએ, પણ પર્વત તરફ નહિ; આ જોઈને પર્વતને એની લાગણીનું કારણ સમજાયું.
મનસા ચિન્તયામાસ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ । પપ્રચ્છ માં રહઃ સમ્યગ્બ્રૂહિ નારદ સર્વથા
આ જોઈ પર્વત આશ્ચર્યમાં પડી મનમાં વિચારવા લાગ્યો કે આ શું છે? અને પછી એકાંતમાં મને પૂછ્યું: 'નારદ, બધું સાચું કહો.'
રાજપુત્રી ત્વયિ પ્રેમ કરોતિ મુદિતા ભૃશમ્ । દદાતિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ સ્નેહયુક્તા સમન્તતઃ
રાજકન્યા તારી પર ખૂબ ખુશીથી પ્રેમ કરે છે અને તને સર્વ પ્રકારના ખોરાક-પાન પ્રેમથી આપે છે.
ન તથા મયિ ભેદોઽત્ર સન્દેહં જનયત્યસૌ । મન્યતે ત્વાં પતિં કર્તું સર્વથા સઞ્જયાત્મજા
એ મારી સાથે એવો વ્યવહાર કરતી નથી, એટલે મને શંકા થાય છે; સંજયની દીકરી ચોક્કસ તને પતિ બનાવવાનો વિચાર કરે છે.
તવાપિ તાદૃશં ભાવં જાનામિ લક્ષણૈરહમ્ । નેત્રવક્ત્રવિકારૈશ્ચ જ્ઞાયતે પ્રીતિકારણમ્
મને પણ ખબર છે કે તારા મનમાં પણ એ જ ભાવના છે; તારા આંખો, ચહેરા અને હાવભાવથી એ પ્રેમનું કારણ સ્પષ્ટ થાય છે.
સત્યં વદ ન તે મિથ્યા વક્તવ્યં વચનં મુને । સ્વર્ગતઃ સમયં કૃત્વા ચલિતૌ સંસ્મરાધુના
સત્ય બોલ, અયોગ્ય કે ખોટું કશું બોલવું નહીં, મુનિ. સ્વર્ગમાં વચન આપીને હવે તું એ તોડી નાખ્યું છે—આ વાત તારે હવે યાદ કરવી જોઈએ.
નારદ ઉવાચ પૃષ્ટોઽહં પર્વતેનેદં કારણં તુ હઠાદ્યદા । તદાહં હ્રીસમાક્રાન્તઃ સઞ્જાતશ્ચાબ્રુવં પુનઃ
નારદે કહ્યું: જ્યારે પર્વતએ આ વિષયમાં મને જોરપૂર્વક પૂછ્યું, ત્યારે હું ખૂબ શરમાઈ ગયો અને પછી ફરી બોલ્યો.
પર્વતૈષા વિશાલાક્ષી પતિં માં કર્તુમુદ્યતા । મમાપિ માનસો ભાવો વર્તતેઽસ્યાં વિશેષતઃ
આ વિશાળ આંખોવાળી પર્વતી મને પતિ બનાવવા ઉત્સુક છે; અને મારા મનમાં પણ એની માટે ખાસ લાગણી છે.
તચ્છ્રુત્વા વચનં સત્યં પર્વતઃ કોપસંયુતઃ । મામુવાચ મુનિર્વાક્યં ધિગ્ધિગિતિ પુનઃ પુનઃ
મારા સત્ય વચન સાંભળીને પર્વત ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો અને વારંવાર મને 'શરમ, શરમ' કહીને બોલ્યો.
પ્રથમં શપથાન્કૃત્વા વઞ્ચિતોઽહં ત્વયા યતઃ । ભવ વાનરવક્ત્રસ્ત્વં શાપાચ્ચ મમ મિત્રધુક્
તમે પહેલા શપથ કરીને મને છેતરી દીધો, તેથી, મીત્રદ્રોહી, મારા શાપથી હવે તું વાનરમુખ વાળો થઈ જા.
ઇતિ શપ્તસ્તુ તેનાહં કુપિતેન મહાત્મના । સહસા હ્યભવં ક્રૂરઃ શાખામૃગમુખસ્તદા
એ મહાન આત્માએ ગુસ્સામાં આવીને મને શાપ આપ્યો, અને તરત જ હું ક્રૂર વાનરમુખ વાળો બની ગયો.
મયાપિ ન કૃતા તસ્મિન્ક્ષમા તુ ભગિનીસુતે । સોઽપિ શપ્તોઽતિકોપાદ્વૈ મા સ્વર્ગે તે ગતિઃ કિલ
પર્વતની બહેનની દીકરીના વિષયમાં મેં પણ એને માફ કર્યું નહીં; ભારે ગુસ્સાથી મેં પણ એને શાપ આપ્યો: 'તને સ્વર્ગમાં જવાની જગ્યા ન મળે.'
સ્વલ્પેઽપરાધે યસ્માન્માં શપ્તવાનસિ પર્વત । તસ્માત્તવાપિ મન્દાત્મન્ મૃત્યુલોકે સ્થિતિઃ કિલ
પર્વત, તું મને નાનકડી ભૂલ માટે શાપ આપ્યો, એટલે, મંદબુદ્ધિ, તારે પણ મૃત્યુલોકમાં જ રહેવું પડશે.