સમેતઃ કામિનીભ્યાં તુ યયૌ તત્પિતુરાશ્રમમ્ । રાજપુત્રીં તથાયાતાં શ્રુત્વા પ્રેમસમન્વિતઃ
પોતાના પ્રિય સાથીઓ સાથે તે પિતાના આશ્રમ તરફ ગયો. રાજકુમારી આવી છે એ સાંભળીને, તે પ્રેમથી ભરાઈ ગયો.
પ્રયયૌ સમ્મુખસ્તૂર્ણં સચિવૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ । બહુભિર્દિવસૈર્દૃષ્ટા પુત્રી સા મલિનામ્બરા
મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો, તે ઝડપથી તેની સામે ગયો. ઘણા દિવસો પછી, તેણે પોતાની પુત્રીને મળીને, મલિન વસ્ત્રોમાં જોઈ.
યશોવત્યા તુ વૃત્તાન્તઃ કથિતો વિસ્તરાત્પુનઃ । એકવીરં મિલિત્વાસૌ ગૃહમાનીય ચાદરાત્
યશોવતીએ આખો પ્રસંગ વિગતે કહ્યો. પછી એકવીર સાથે મળી, તેને માનપૂર્વક ઘરે લઈ આવી.
પુણ્યેઽહ્નિ કારયામાસ વિવાહં વિધિપૂર્વકમ્ । પારિબર્હં તતો દત્ત્વા સમ્પૂજ્ય વિધિવત્તદા
શુભ દિવસે, વિધિપૂર્વક લગ્ન કરાવ્યા. પછી પરંપરાગત ભેટ આપી, યોગ્ય રીતે તેમનું સન્માન કર્યું.
પુત્રીં વિસર્જયામાસ યશોવત્યા સમન્વિતામ્ । એવં વિવાહે સંવૃત્તે રમાપુત્રો મુદાન્વિતઃ
પછી પુત્રીને યશોવતી સાથે વિદાય આપી. આમ લગ્ન પૂર્ણ થયા ત્યારે રમાપુત્ર આનંદથી ભરાઈ ગયો.
ગૃહં પ્રાપ્ય બહૂન્ભોગામ્બુભુજે પ્રિયયા સમમ્ । બભૂવ તસ્યાં પુત્રસ્તુ કૃતવીર્યાભિધઃ કિલ । તત્સુતઃ કાર્તવીર્યસ્તુ વંશોઽયં કથિતો મયા
પછી ઘરે પહોંચી, પ્રિય સાથે અનેક સુખો માણ્યા. તેને એક પુત્ર થયો, નામ કૃતવીર્ય. તેનો પુત્ર કાર્તવીર્ય થયો. આ વંશની વાત મેં કહી.
; અમ્બિકાયાઃ નિયોગાત્પુત્રોત્પાદનાય ગર્ભધારણવર્ણનમ્ રાજોવાચ ભગવંસ્ત્વન્મુખામ્ભોજાચ્ચ્યુતં દિવ્યકથારસમ્ । ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ પિબંસ્તુ સુધયા સમમ્
રાજાએ કહ્યું: ભગવન, તમારા કમળ જેવા મુખમાંથી નીકળતી દિવ્ય કથાઓનું અમૃત પીતા પણ મને ક્યારેય તૃપ્તિ થતી નથી.
વિચિત્રમિદમાખ્યાનં કથિતં ભવતા મમ । હૈહયાનાં સમુત્પત્તિર્વિસ્તરાદ્વિસ્મયપ્રદા
આ અદ્ભુત વાર્તા તમે મને કહી, હૈહય વંશની વિગતવાર ઉત્પત્તિ, ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે.
પરં કૌતૂહલં મેઽત્ર યદ્વિષ્ણુઃ કમલાપતિઃ । દેવદેવો જગન્નાથઃ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારકઃ
મને curiosity છે કે, લક્ષ્મીપતિ, દેવોના દેવ, જગન્નાથ, સર્વનું સર્જન, પાલન અને સંહાર કરનાર વિષ્ણુ—
સોઽપ્યશ્વભાવમાપન્નો ભગવાન્હરિરચ્યુતઃ । પરતન્ત્રઃ કથં જાતઃ સ્વતન્ત્રઃ પુરુષોત્તમઃ
—એ સ્વતંત્ર, અચલ હરિ, કેવી રીતે ઘોડાની યોનિમાં જન્મ્યા અને બીજા પર આધારિત બન્યા?
એતન્મે સંશયં બ્રહ્મઞ્છેત્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્ । સર્વજ્ઞસ્ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ વૃત્તાન્તમદ્ભુતમ્
હે બ્રહ્મન, કૃપા કરીને મારા આ સંશયને દૂર કરો. તમે સર્વજ્ઞ છો, મુનિશ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને આ અદ્ભુત વાર્તા કહો.
વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ સન્દેહસ્યાસ્ય નિર્ણયમ્ । યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં નારદાન્મુનિસત્તમાત્
વ્યાસે કહ્યું: રાજન, સાંભળો, હું આ સંશયનું નિવારણ કહું છું, જે મેં પહેલાં મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ પાસેથી સાંભળ્યું હતું.
બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રો નારદો નામ તાપસઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વગઃ શાન્તઃ સર્વલોકપ્રિયઃ કવિઃ
બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્ર નારદ, તે તપસ્વી, સર્વજ્ઞ, સર્વત્ર વિહરતા, શાંત, સર્વલોકપ્રિય અને કવિ છે.
સ ચૈકદા મુનિશ્રેષ્ઠો વિચરન્પૃથિવીમિમામ્ । વાદયન્મહતીં વીણાં સ્વરતાનસમન્વિતામ્
એક વખત એ મુનિશ્રેષ્ઠ પૃથ્વી પર ફરતા હતા, અને મધુર સ્વરોથી મહાન વીણા વગાડતા હતા.
બૃહદ્રથન્તરાદીનાં સામ્નાં ભેદાનનેકશઃ । ગાયન્ગાયત્રમમૃતં સમ્પ્રાપ્તોઽથ મમાશ્રમમ્
બૃહદ, રથંતર વગેરે સામગાનના અનેક પ્રકારો ગાતા, અમૃત જેવું ગીત ગાતા-ગાતા, પછી મારા આશ્રમમાં આવ્યા.
શમ્યાપ્રાસં મહાતીર્થં સરસ્વત્યાઃ સુપાવનમ્ । નિવાસં મુનિમુખ્યાનાં શર્મદં જ્ઞાનદં તથા
શમ્યાપ્રાસ એ મહાપવિત્ર તીર્થ, સરસ્વતીના કાંઠે, મહામુનિઓનું નિવાસસ્થાન, સુખ અને જ્ઞાન આપનાર છે.
તમાગતમહં પ્રેક્ષ્ય બ્રહ્મપુત્રં મહાદ્યુતિમ્ । અભ્યુત્થાનાદિકં સર્વં કૃતવાનર્ચનાદિકમ્
બ્રહ્મપુત્ર, તેજસ્વી નારદને આવતાં જોઈ, મેં તમામ આવકાર અને પૂજાની વિધિઓ કરી.
અર્ઘ્યપાદ્યવિધિં કૃત્વા તસ્યાસનસ્થિતસ્ય ચ । ઉપવિષ્ટઃ સમીપેઽહં મુનેરમિતતેજસઃ
પાણી, પાદ્ય વગેરે આપીને, તેમને આસન પર બેસાડ્યા. પછી હું પણ અમિત તેજવાળા મુનિની પાસે બેઠો.
દૃષ્ટ્વા વિશ્રમિણં શાન્તં નારદં જ્ઞાનપારદમ્ । તમપૃચ્છમહં રાજન્ યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાધુના
હું જ્યારે શાંત અને જ્ઞાનમાં પારંગત એવા નારદજીને આરામ કરતા જોયા, રાજા, ત્યારે મેં એમને એ જ વાત પુછી હતી, જે તું હમણાં મને પુછ્યો છે.
અસારેઽસ્મિંસ્તુ સંસારે પ્રાણિનાં કિં સુખં મુને । ન પશ્યામિ વિનિશ્ચિત્ય કદાચિત્કુત્રચિત્ક્વચિત્
મુને, આ નાશવંત દુનિયામાં જીવતો જીવ માટે સાચું સુખ ક્યાં છે? હું તો બધે, દરેક સમયે વિચારું છું, પણ ક્યાંયે સુખ દેખાતું નથી.
દ્વીપે જાતો જનન્યાહં સંત્યક્તસ્તત્ક્ષણાદપિ । અનાશ્રયો વને વૃદ્ધિં પ્રાપ્તઃ કર્માનુસારતઃ
મારો જન્મ એક ટાપુ પર થયો, ત્યારે જ મારી માતાએ મને છોડી દીધો. હું તો વનમાં આશ્રય વિના, કર્મ પ્રમાણે મોટો થયો.
તપસ્તપ્તં મયા ચોગ્રં પર્વતે બહુવાર્ષિકમ્ । પુત્રકામેન દેવર્ષે શઙ્કરઃ સમુપાસિતઃ
દેવમુની, પુત્રની ઈચ્છાથી મેં પર્વત પર ઘણાં વર્ષો સુધી કઠોર તપ કર્યું અને શંકર ભગવાનની ભક્તિ કરી.
તતો મયા શુકઃ પ્રાપ્તઃ પુત્રો જ્ઞાનવતાં વરઃ । પાઠિતસ્તુ મયા સમ્યગ્વેદાનાં સાર આદિતઃ
પછી મને જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવો પુત્ર શુક મળ્યો. મેં તેને વેદનો સાર આરંભથી જ સારી રીતે શીખવ્યો.
સ ત્યક્ત્વા માં ગતઃ ક્વાપિ રુદન્તં વિરહાતુરમ્ । લોકાલ્લોકાન્તરં સાધો વચનાત્તવ બોધિતઃ
પછી એ મને છોડી ક્યાંક ચાલ્યો ગયો. હું તો વિયોગમાં રડતો અને દુ:ખી હતો. તારા ઉપદેશથી એ લોકથી લોકમાં ફરતો જાગૃત થયો.
તતોઽહં પુત્રસન્તપ્તસ્ત્યક્ત્વા મેરું મહાગિરિમ્ । માતરં મનસા કૃત્વા સમ્પ્રાપ્તઃ કુરુજાઙ્ગલમ્
પછી પુત્રના શોકથી વ્યાકુળ થઈ, મેં મહાન મેરુ પર્વત છોડી દીધો અને મનમાં માતાને રાખી, હું કુરુજાંગલમાં આવ્યો.
પુત્રસ્નેહાદતિતરાં કૃશાઙ્ગઃ શોકસંયુતઃ । જાનન્મિથ્યેતિ સંસારં માયાપાશનિયન્ત્રિતઃ
પુત્રપ્રેમથી મારું શરીર બહુ દુર્બળ થઈ ગયું, મનમાં દુ:ખ ભરાઈ ગયું. આ સંસાર મિથ્યા છે એ જાણતો હતો, છતાં માયાના બંધનમાં બંધાયેલો રહ્યો.
તતો રાજ્ઞા વૃતાં જ્ઞાત્વા માતરં વાસવીં શુભામ્ । સ્થિતોઽત્રૈવાશ્રમં કૃત્વા સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે
પછી જાણ્યું કે મારી માતા વસવીને રાજાએ પસંદ કરી છે. હું અહીં સરસ્વતીના સુંદર કાંઠે આશ્રમ બનાવી સ્થિર થયો.
શન્તનુઃ સ્વર્ગતિં પ્રાપ્તો વિધુરા જનની સ્થિતા । પુત્રદ્વયયુતા સાધ્વી ભીષ્મેણ પ્રતિપાલિતા
શાંતનુ સ્વર્ગે ગયા; માતા વિધુરા પોતાના બે પુત્રો સાથે રહી, અને ભીષ્મે એ સતી સ્ત્રીની રક્ષા કરી.
ચિત્રાઙ્ગદઃ કૃતો રાજા ગઙ્ગાપુત્રેણ ધીમતા । કાલેન સોઽપિ મે ભ્રાતા મૃતઃ કામસમદ્યુતિઃ
ગંગાપુત્ર ભીષ્મે ચિત્રાંગદને રાજા બનાવ્યો. સમય જતાં એ મારા ભાઈ પણ, કામ અને તેજથી ભરપૂર, મૃત્યુ પામ્યા.
તતઃ સત્યવતી માતા નિમગ્ના શોકસાગરે । ચિત્રાઙ્ગદં મૃતં પુત્રં રુરોદ ભૃશમાતુરા
પછી માતા સત્યવતી દુ:ખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ; મરેલા પુત્ર ચિત્રાંગદ માટે એ બહુ રડી.