અમૃતાદપિ મિષ્ટા તે વાણી સૂત રસાત્મિકા । ન તૃપ્યામો વયં સર્વે સુધયા ચ યથામરાઃ
સૂત, તમારી વાણી અમૃતથી પણ મીઠી છે, રસથી ભરપૂર છે; અમે બધા એ સાંભળીને ક્યારેય થાકતા નથી, જેમ દેવતાઓ અમૃતથી ક્યારેય થાકતા નથી.
સૂત ઉવાચ શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વે કથાં દિવ્યાં મનોરમામ્ । વક્ષ્યામ્યહં યથાબુદ્ધ્યા શ્રુતાં વ્યાસવરોત્તમાત્
સૂત બોલ્યા: મુનિઓ, તમે બધા આ દિવ્ય અને મનોહર વાર્તા સાંભળો; હું એ એવી રીતે કહું છું, જેમ મહાન વ્યાસ પાસેથી સાંભળ્યું છે.
ગુરોસ્તુ દયિતા ભાર્યા તારા નામેતિ વિશ્રુતા । રૂપયૌવનયુક્તા સા ચાર્વઙ્ગી મદવિહ્વલા
ગુરુની પ્રિય પત્ની, જે તારા નામે પ્રસિદ્ધ હતી, એ સુંદરતા અને યુવાનપણાથી ભરપૂર હતી, સુંદર અંગવાળી અને કામથી મસ્ત હતી.
ગતૈકદા વિધોર્ધામ યજમાનસ્ય ભામિની । દૃષ્ટા ચ શશિનાત્યર્થં રૂપયૌવનશાલિની
એક વખત એ તેજસ્વી સ્ત્રી ચંદ્રના ઘરમાં ગઈ, જે યજમાન હતો; ચંદ્રએ એને જોયી, જે સુંદરતા અને યુવાનપણાથી ઝળહળતી હતી.
કામાતુરસ્તદા જાતઃ શશી શશિમુખીં પ્રતિ । સાપિ વીક્ષ્ય વિધું કામં જાતા મદનપીડિતા
પછી ચંદ્ર એ ચંદ્રમુખી સ્ત્રી માટે કામથી ઘેરાઈ ગયો; અને એ સ્ત્રી પણ, ચંદ્રને જોઈને, પ્રેમથી પીડાઈ ગઈ.
તાવન્યોન્યં પ્રેમયુક્તૌ સ્મરાર્તૌ ચ બભૂવતુઃ । તારા શશી મદોન્મત્તૌ કામબાણપ્રપીડિતૌ
એ બંને એકબીજામાં પ્રેમથી ભરાઈ ગયા, અને કામથી પીડાઈ ગયા; તારા અને ચંદ્ર, બંને કામના બાણથી ઘેરાઈને મસ્ત થઈ ગયા.
રેમાતે મદમત્તૌ તૌ પરસ્પરસ્પૃહાન્વિતૌ । દિનાનિ કતિચિત્તત્ર જાતાનિ રમમાણયોઃ
એ બંને, પ્રેમમાં મસ્ત અને એકબીજાની ઇચ્છા રાખતાં, ત્યાં ઘણા દિવસો આનંદથી એકબીજાની સાથે વિતાવ્યા.
બૃહસ્પતિસ્તુ દુઃખાર્તસ્તારામાનયિતું ગૃહમ્ । પ્રેષયામાસ શિષ્યં તુ નાયાતા સા વશીકૃતા
બૃહસ્પતિ દુઃખથી ભરાઈને તારા ને ઘરે લાવવા માટે પોતાનો શિષ્ય મોકલ્યો, પણ તે તો મોહમાં પડી ગઈ હતી, એટલે પાછી આવી નહીં.
પુનઃ પુનર્યદા શિષ્યં પરાવર્તત ચન્દ્રમાઃ । બૃહસ્પતિસ્તદા ક્રુદ્ધો જગામ સ્વયમેવ હિ
જ્યારે શિષ્ય વારંવાર ખાલી હાથ પાછો ફરતો, ત્યારે બૃહસ્પતિ ગુસ્સે થઈને પોતે જ ગયો.
ગત્વા સોમગૃહં તત્ર વાચસ્પતિરુદારધીઃ । ઉવાચ શશિનં ક્રુદ્ધઃ સ્મયમાનં મદાન્વિતમ્
સોમના ઘરમાં પહોંચી, ઉદારમન બૃહસ્પતિ ગુસ્સે થઈને હસતા અને મદમાં ચૂર ચંદ્રને બોલ્યો.
કિં કૃતં કિલ શીતાંશો કર્મ ધર્મવિગર્હિતમ્ । રક્ષિતા મમ ભાર્યેયં સુન્દરી કેન હેતુના
'ચંદ્ર, તું આ શું કર્યું? એ તો ધર્મથી નિંદનીય કામ છે. હું જે પત્નીનું રક્ષણ કરતો હતો, તેને તું કયા કારણથી લઈ ગયો?'
તવ દેવ ગુરુશ્ચાહં યજમાનોઽસિ સર્વથા । ગુરુભાર્યા કથં મૂઢ ભુક્તા કિં રક્ષિતાથવા
'હું તારો ગુરુ છું અને તું હંમેશા યજમાન છે; પાગલ, ગુરુપત્નીનો તું કેવી રીતે ભોગ લીધો? કે પછી તું તેનું રક્ષણ કરતો હતો?'
બ્રહ્મહા હેમહારી ચ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ । મહાપાતકિનો હ્યેતે તત્સંસર્ગી ચ પઞ્ચમઃ
'બ્રાહ્મણહત્યાર, સોનાનો ચોર, દારૂ પીવનારો, ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર – એ બધા મહાપાપી છે અને જે એમના સંપર્કમાં આવે તે પાંચમો છે.'
મહાપાતકયુક્તસ્ત્વં દુરાચારોઽતિગર્હિતઃ । ન દેવસદનાર્હોઽસિ યદિ ભુક્તેયમઙ્ગના
'તારે મોટું પાપ કર્યું છે, તારો વર્તન પણ ખરાબ છે અને તું સર્વે રીતે નિંદનીય છે; જો તું આ સ્ત્રીનો ભોગ લીધો હોય તો દેવલોક માટે અયોગ્ય છે.'
મુઞ્ચેમામસિતાપાઙ્ગીં નયામિ સદનં મમ । નોચેદ્વક્ષ્યામિ દુષ્ટાત્મન્ ગુરુદારાપહારિણમ્
'આ કાળી આંખોવાળી સ્ત્રીને છોડ, મને તેને મારા ઘરે લઈ જવા દે; નહિ તો, દુષ્ટ મનવાળા, હું બધાને કહી દઈશ કે તું ગુરુપત્નીનો ચોર છે.'
ઇત્યેવં ભાષમાણં તમુવાચ રોહિણીપતિઃ । ગુરું ક્રોધસમાયુક્તં કાન્તાવિરહદુઃખિતમ્
આ રીતે બોલતા ગુરુને, જે ગુસ્સે અને પ્રિયાની વિયોગથી દુઃખી હતો, ત્યારે રોહિણીપતિએ જવાબ આપ્યો.
ઇન્દુરુવાચ ક્રોધાત્તે તુ દુરારાધ્યા બ્રાહ્મણાઃ ક્રોધવર્જિતાઃ । પૂજાર્હા ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞા વર્જનીયાસ્તતોઽન્યથા
ચંદ્રે કહ્યું: 'તારા ગુસ્સાથી બ્રાહ્મણો દુર્લભ થાય છે; તેઓ પૂજનીય છે, ધર્મ જાણે છે અને જેમને ગુસ્સો હોય તેમને ટાળવા યોગ્ય છે.'
આગમિષ્યતિ સા કામં ગૃહં તે વરવર્ણિની । અત્રૈવ સંસ્થિતા બાલા કા તે હાનિરિહાનઘ
'એ સુંદર સ્ત્રી તારી ઈચ્છાએ તારા ઘરે આવી જશે; એ તો અહીં થોડા દિવસ રોકાઈ છે, હજુ બાળા છે – તને અહીં શું નુકસાન છે, પાપરહિત?'
ઇચ્છયા સંસ્થિતા ચાત્ર સુખકામાર્થિની હિ સા । દિનાનિ કતિચિત્સ્થિત્વા સ્વેચ્છયા ચાગમિષ્યતિ
'એ પોતે જ અહીં રહી છે, સુખની ઈચ્છાવાળી છે; થોડા દિવસ રહીને પોતાની ઈચ્છાએ પાછી આવી જશે.'
ત્વયૈવોદાહૃતં પૂર્વં ધર્મશાસ્ત્રમતં તથા । ન સ્ત્રી દુષ્યતિ ચારેણ ન વિપ્રો વેદકર્મણા
'તમે જ પહેલાં કહ્યું છે કે ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે, સ્ત્રી ફરવાથી દુષિત થતી નથી અને બ્રાહ્મણ વેદકર્મથી.'
ઇત્યુક્તઃ શશિના તત્ર ગુરુરત્યન્તદુઃખિતઃ । જગામ સ્વગૃહં તૂર્ણં ચિન્તાવિષ્ટઃ સ્મરાતુરઃ
ચંદ્રે આવું કહ્યુ ત્યારે ગુરુ ખૂબ દુઃખી થઈને, ચિંતામાં અને પ્રેમમાં પીડાતો, ઝડપથી પોતાના ઘરે ગયો.
દિનાનિ કતિચિત્તત્ર સ્થિત્વા ચિન્તાતુરો ગુરુઃ । યયાવથ ગૃહં તસ્ય ત્વરિતશ્ચૌષધીપતેઃ
ત્યાં થોડા દિવસ રહી ગુરુ ચિંતાથી પીડાઈને, ઔષધીના સ્વામીના ઘરે ઝડપથી ગયો.
સ્થિતઃ ક્ષત્રા નિષિદ્ધોઽસૌ દ્વારદેશે રુષાન્વિતઃ । નાજગામ શશી તત્ર ચુકોપાતિ બૃહસ્પતિઃ
ત્યાં ક્ષત્રિયોએ તેને દરવાજા પર રોકી દીધો, ગુસ્સાથી ભરેલો હતો; ચંદ્ર બહાર આવ્યો નહીં, અને બૃહસ્પતિનો ગુસ્સો વધુ વધી ગયો.
અયં મે શિષ્યતાં યાતો ગુરુપત્નીં તુ માતરમ્ । જગ્રાહ બલતોઽધર્મી શિક્ષણીયો મયાધુના
'આ મારો શિષ્ય બનીને, ગુરુપત્ની જે મારી માતા સમાન છે, તેને બળજબરીથી લઈ ગયો છે; હવે આ અધર્મીને હું શીખ આપવી જ જોઈએ.'
ઉવાચ વાચં કોપાત્તુ દ્વારદેશસ્થિતો બહિઃ । કિં શેષે ભવને મન્દ પાપાચાર સુરાધમ
દ્વાર પાસે બહાર ઊભા રહીને, ગુસ્સામાં તેણે કહ્યું: 'તું ઘરમાં કેમ પડ્યો છે, મૂર્ખ, પાપી, દેવોમાં સૌથી નીચો!'
દેહિ મે કામિનીં શીઘ્રં નોચેચ્છાપં દદામ્યહમ્ । કરોમિ ભસ્મસાન્નૂનં ન દદાસિ પ્રિયાં મમ
મારી પ્રિય સ્ત્રીને તરત આપી દે, નહીં તો હું તને શાપ આપીશ; જો તું મારી પ્રિયાને નહીં આપે, તો હું તને રાખ પણ કરી નાખીશ.
સૂત ઉવાચ ક્રૂરાણિ ચૈવમાદીનિ ભાષણાનિ બૃહસ્પતેઃ । શ્રુત્વા દ્વિજપતિઃ શીઘ્રં નિર્ગતઃ સદનાદ્બહિઃ
સૂતે કહ્યું: બૃહસ્પતિના આવા કઠોર શબ્દો સાંભળી, દ્વિજપતિ ઝડપથી ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
તમુવાચ હસન્સોમઃ કિમિદં બહુ ભાષસે । ન તે યોગ્યાસિતાપાઙ્ગી સર્વલક્ષણસંયુતા
સોમએ હસતાં કહ્યું: 'આટલું બધું કેમ બોલે છે? એ કાળી આંખોવાળી, સર્વ ગુણવંતી સ્ત્રી તારી લાયક નથી.'
કુરૂપાં ચ સ્વસદૃશીં ગૃહાણાન્યાં સ્ત્રિયં દ્વિજ । ભિક્ષુકસ્ય ગૃહે યોગ્યા નેદૃશી વરવર્ણિની
એ દ્વિજ, તારી જેવી રૂપહીન બીજી કોઈ સ્ત્રી લઈ જા; આવી સુંદર સ્ત્રી ભીખારીના ઘરમાં યોગ્ય નથી.
રતિઃ સ્વસદૃશે કાન્તે નાર્યાઃ કિલ નિગદ્યતે । ત્વં ન જાનાસિ મન્દાત્મન્ કામશાસ્ત્રવિનિર્ણયમ્
કહે છે કે, પ્રેમમાં આનંદ તો પોતાના જેવાં પ્રિયજનમાં જ મળે છે; અરે મૂર્ખ, તને તો કામશાસ્ત્રનું જ્ઞાન જ નથી.