યે નિઃસ્પૃહાસ્તે વિષયૈરપેતા- સ્તેષાં ત્વદીયં ખલુ દર્શનં સ્યાત્ । આશાપરોઽહં ભગવન્નનન્ત યોગ્યો ન તે દર્શને દેવદેવ
જે લોકો વિષયવાસનાઓથી રહિત અને નિર્લિપ્ત છે, તેઓને જ તારો સાચો દર્શન થાય છે; પણ હું તો આશાથી ભરેલો છું, અનંત ભગવાન, હું તો તારા દર્શન માટે યોગ્ય નથી, દેવાધિદેવ.
ઇતિ સ્તુતસ્તેન નૃપેણ વિષ્ણુ- સ્તમાહ વાક્યેન સુધામયેન । વૃણીષ્વ રાજન્ મનસેપ્સિતં તે દદામિ તુષ્ટસ્તપસા તવેતિ
રાજાએ આવી રીતે સ્તુતિ કરી ત્યારે વિષ્ણુદેવએ અમૃત જેવી મીઠી વાણીથી કહ્યું: 'રાજા, તારા મનમાં જે ઇચ્છા હોય તે માગ, હું તારી તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને તે પૂરું કરીશ.'
તતો નૃપસ્તં પ્રણિપત્ય પાદયોઃ પ્રોવાચ વિષ્ણું પુરતઃ સ્થિતં ચ । તપસ્તુ તપ્તં હિ મયા સુતાર્થે પુત્રં દદસ્વાત્મસમં મુરારે
પછી રાજાએ તેમના ચરણોમાં વંદન કરીને સામે ઊભેલા વિષ્ણુદેવને કહ્યું: 'હું પુત્ર માટે તપ કર્યો છે; મુરારિ, મને તારા સમાન પુત્ર આપ.'
શ્રુત્વા નૃપપ્રાર્થિતમાદિદેવ- સ્તમાહ રાજાનમમોઘવાક્યમ્ । યયાતિસૂનો વ્રજ તત્ર તીર્થે કલિન્દકન્યાતમસાપ્રસઙ્ગે
રાજાની પ્રાર્થના સાંભળીને આદિદેવે નિશ્ચિત વચન કહ્યું: 'યયાતિના પુત્ર, તું ત્યાં જા જ્યાં યમુના અને તમસા નદીનું સંગમ છે.'
મયાદ્ય પુત્રસ્તુ યથેપ્સિતસ્તે તત્રૈવ મુક્તોઽસ્ત્યમિતપ્રભાવઃ । લક્ષ્મ્યાઃ પ્રસૂતો મમ વીર્યજશ્ચ કૃતસ્તવાર્થેઽથ ગૃહાણ રાજન્
'આજે તારો ઇચ્છિત પુત્ર, અમાપ શક્તિથી યુક્ત, ત્યાં જ છે, મેં તેને મુક્ત કર્યો છે. લક્ષ્મીજીમાંથી જન્મેલો અને મારી શક્તિથી ઉત્પન્ન, તે તારા માટે બનાવાયો છે; રાજા, તું તેને સ્વીકાર.'
શ્રુત્વા હરેર્વાક્યમતીવ મૃષ્ટં સન્તુષ્ટચિત્તઃ પ્રબભૂવ રાજા । હરિસ્તુ દત્ત્વેતિ વરં જગામ વૈકુણ્ઠલોકં રમયા યુતશ્ચ
હરિદેવના અત્યંત મીઠા વચન સાંભળીને રાજાનું મન આનંદથી ભરાઈ ગયું. હરિદેવે વરદાન આપીને રમા સાથે વૈકુંઠલોકે ગયા.
ગતે હરૌ સોઽથ યયાતિસૂનુ- ર્યયાવનુદ્ધાતરથેન રાજા । પ્રેમાન્વિતસ્તત્ર સુતોઽસ્તિ યત્ર વચો નિશમ્યેતિ જનાર્દનસ્ય
હરિદેવના વિદાય પછી યયાતિના પુત્ર રાજા આનંદથી ઝડપભર્યા રથમાં બેસીને ત્યાં ગયો, જ્યાં જનાર્દનના વચન પ્રમાણે તેનો પુત્ર હતો.
સ તત્ર ગત્વાતિમનોહરં તં દદર્શ બાલં ભુવિ ખેલમાનમ્ । મુખે નિવેશ્યૈકકરેણ કૃત્વા શ્લક્ષ્ણં પદાઙ્ગુષ્ઠમનન્યસત્ત્વઃ
ત્યાં પહોંચી રાજાએ અત્યંત સુંદર બાળકને જમીન પર રમતો જોયો, એક હાથથી પોતાનો નાજુક અંગૂઠો મોઢામાં રાખીને, પોતામાં તલિન હતો.
તં વીક્ષ્ય પુત્રં મદનસ્વરૂપં નારાયણાંશં કમલાપ્રસૂતમ્ । હરિપ્રભાવં હરિવર્મનામા હર્ષપ્રફુલ્લાનનપઙ્કજોઽભૂત્
પુત્રને જોઈને, જે પ્રેમમય સ્વરૂપ, નારાયણનો અંશ અને કમલાજીમાંથી જન્મેલો હતો, હરિદેવની તેજસ્વિતાથી ચમકતો હતો, રાજાનું મુખકમળ આનંદથી ખીલી ઉઠ્યું; તેણે તેનું નામ હરિવર્મા રાખ્યું.
ગૃહ્ણન્ સુવેગાત્ કરપઙ્કજાભ્યાં બભૂવ પ્રેમાર્ણવમગ્નદેહઃ । મૂર્ધન્યુપાઘ્રાય મુદાન્વિતોઽસૌ નનન્દ રાજા સુતમાલિલિઙ્ગ
રાજાએ પુત્રને ઝડપથી પોતાના કમલ જેવા હાથમાં લઈ લીધો, પ્રેમના સાગરમાં ડૂબી ગયો. આનંદથી પુત્રના માથાને સુઘી, તેને હૃદયથી લગાડી આનંદ કર્યો.
મુખં સમીક્ષ્યાતિમનોહરં ત- મુવાચ નેત્રામ્બુનિરુદ્ધકણ્ઠઃ । દત્તોઽસિ દેવેન જનાર્દનેન માત્રા હિ પુત્રાવમદુઃખભીતેઃ
પુત્રનું અત્યંત મનોહર મુખ જોઈને, આંખોમાંથી આંસુ આવી ગળો બંધાઈ ગયો, ત્યારે તેણે કહ્યું: 'પુત્ર, તને ભગવાન જનાર્દને આપ્યા છે, જેથી તારી માતા અને હું સંતાનના દુઃખથી મુક્ત થઈએ.'
તપ્તં મયા પુત્ર તપસ્તવાર્થે સુદુષ્કરં વર્ષશતં ચ પૂર્ણમ્ । તેનૈવ તુષ્ટેન રમાપ્રિયેણ દત્તોઽસિ સંસારસુખોદયાય
'પુત્ર, તારા માટે મેં સો વર્ષનું કઠિન તપ કર્યું છે. રમા પ્રિય ભગવાને પ્રસન્ન થઈને તને આપ્યો છે, જેથી આ સંસારમાં આનંદ અને સુખ મળે.'
માતા રમા ત્વાં તનુજં મદર્થે ત્યક્ત્વા ગતા સા હરિણા સમેતા । ધન્યા તુ સા યા પ્રહસન્તમઙ્કે કૃત્વા સુતં ત્વાં મુદિતાનના સ્યાત્
માતા લક્ષ્મીએ તને, પોતાના દીકરાને, મારા માટે છોડી દીધો અને હરિ સાથે મળી ગઈ. પણ એ ધન્ય છે, જે ખુશમિજાજે, હસતો તને પોતાના ખોળામાં બેસાડે.
ત્વમેવ સંસારસમુદ્રનૌકા- રૂપઃ કૃતઃ પુત્ર લક્ષ્મીધરેણ । ઇત્યેવમુક્ત્વા નૃપતિઃ સુતં તં મુદા સમાદાય યયૌ ગૃહાય
લક્ષ્મીએ તને, દીકરા, સંસારના દરિયાને પાર કરવા માટે નૌકા સમાન બનાવ્યો છે. આવું કહીને રાજાએ આનંદથી પોતાના દીકરાને લઈને ઘર તરફ રવાના થયો.
પુરીસમીપે નૃપમાગતં ત- માકર્ણ્ય સર્વે સચિવાસ્તુ રાજ્ઞઃ । યયુઃ સમીપં નૃપતેશ્ચ લોકાઃ સોપાયનાસ્તે સપુરોહિતાશ્ચ
રાજા શહેર પાસે આવ્યો છે એ સાંભળતાં જ બધા મંત્રીઓ અને લોકો, મુખ્ય પુજારી સાથે, ભેટો લઈને રાજાને મળવા ગયા.
બન્દીજના ગાયનકાશ્ચ સૂતાઃ સમાયયુઃ સમ્મુખમાશુ રાજ્ઞઃ । નૃપઃ પુરં પ્રાપ્ય પુરઃ સમાગતં જનં સમાશ્વાસ્ય વાક્યૈશ્ચ દૃષ્ટ્યા
ગાયક, ભાટો અને રથચાલકો ઝડપથી રાજાના સામે એકઠા થયા. રાજા શહેરમાં પહોંચ્યા પછી, એકઠા થયેલા લોકોને મીઠા શબ્દો અને દયાળુ નજરથી આશ્વાસન આપ્યું.
સમ્પૂજિતઃ પૌરજનેન રાજા વિવેશ પુત્રેણ યુતો નગર્યામ્ । માર્ગેષુ લાજૈઃ કુસુમૈઃ સમન્તા- દ્વિકીર્યમાણો નૃપતિર્જગામ
નાગરિકોએ સન્માન આપતાં રાજા પોતાના દીકરા સાથે શહેરમાં પ્રવેશ્યા. રસ્તાઓ પર બધે લાજ અને ફૂલો છાંટવામાં આવ્યા.
ગૃહં સમૃદ્ધં સચિવૈઃ સમેતઃ સુતં સમાદાય મુદા કરાભ્યામ્ । રાજ્યે દદૌ ચાથ સુતં મનોજ્ઞં સદ્યઃપ્રસૂતં ચ મનોભવાભમ્
મંત્રીઓ સાથે રાજા પોતાના સમૃદ્ધ ઘરમાં ગયો અને ખુશીથી દીકરાને હાથમાં લઈને બેઠો. પછી એ મનમોહક, તાજા જન્મેલા, કામદેવ જેવો દીકરો રાજયનું સુકાન સોંપ્યું.
રાજ્ઞી ગૃહીત્વાભિનવં તનૂજં પપ્રચ્છ રાજાનમનિન્દિતા સા । રાજન્ કુતશ્ચૈવ સુતઃ સુજન્મા પ્રાપ્તસ્ત્વયા મન્મથતુલ્યરૂપઃ
રાણી એ નવજાત દીકરાને લઈ, નિર્દોષપણે રાજાને પૂછ્યું: 'રાજા, તને આ સુંદર અને મનમોહક દીકરો ક્યાંથી મળ્યો?'
કેનૈષ દત્તઃ કથયાશુ કાન્ત ચેતો મદીયં પ્રહૃતં સુતેન । નૃપસ્તદોવાચ મુદાન્વિતોઽસૌ પ્રિયે રમેશેન સુતો હિ મહ્યમ્
'આ દીકરો કોને આપ્યો? જલ્દી કહો પ્રિય, કારણ કે મારું મન તો આ દીકરાથી મોહિત થઈ ગયું છે.' રાજાએ આનંદથી ઉત્તર આપ્યો: 'પ્રિયે, આ દીકરો મને રામેશ્વરે આપ્યો છે.'
લોલાક્ષિ દત્તઃ કમલાસમુત્થો જનાર્દનાંશોઽયમહીનસત્ત્વઃ । સા તં ગૃહીત્વા મુદમાપ રાજ્ઞી રાજા ચકારોત્સવમદ્ભુતં ચ
'હલચલભરી આંખવાળી, આ દીકરો લક્ષ્મીમાંથી જન્મેલો છે અને જનાર્દનનો અંશ ધરાવે છે, એ ગુણવાન છે.' રાણીએ દીકરાને લઈને આનંદ અનુભવ્યો અને રાજાએ અદ્ભુત ઉત્સવ કર્યો.
દદૌ ચ દાનં કિલ યાચકેભ્યો ગીતાનિ વાદ્યાનિ બહૂનિ નેદુઃ । કૃત્વોત્સવં ભૂપતિરાત્મજસ્ય નામૈકવીરેતિ ચકાર વિશ્રુતમ્
રાજાએ ભીખારીઓને દાન આપ્યું અને અનેક ગીતો તથા વાદ્યો વાગ્યા. દીકરાના ઉત્સવે રાજાએ તેનું નામ 'એકવીર' રાખ્યું, જે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થયું.
સુખં ચ સમ્પ્રાપ્ય મુદાન્વિતોઽસૌ નનન્દ દેવાધિપતુલ્યવીર્યઃ । પુત્રં હરે રૂપગુણાનુરૂપં સમ્પ્રાપ્ય વંશસ્ય ઋણાચ્ચ મુક્તઃ
સુખ પામી, દેવોના રાજા જેટલી શક્તિ ધરાવતો રાજા આનંદમાં રહ્યો. હરિ જેવા રૂપ અને ગુણ ધરાવતો દીકરો મળતાં, વંશનો ઋણ પણ ઉતરી ગયો.
ઇતિ સકલસુરાણામીશ્વરેણાર્પિતં તં સકલગુણગણાઢ્યં પુત્રમાસાદ્ય રાજા । વિવિધસુખવિનોદૈર્ભાર્યયા સેવ્યમાનો વ્યહરત નિજગેહે શક્રતુલ્યપ્રતાપઃ
આ રીતે, સર્વગુણોથી યુક્ત અને સર્વદેવોના સ્વામી દ્વારા અપાયેલો દીકરો મળતાં, રાજા પત્ની દ્વારા અનેક સુખ-વિનોદમાં સેવા પામતો, પોતાના ઘરમાં ઈન્દ્ર જેવો પ્રભાવ પામતો રહ્યો.
રાજપુત્ર્યાઃ એકાવલ્યાઃ વર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ જાતકર્માદિસંસ્કારાંશ્ચકાર નૃપતિસ્તદા । દિને દિને જગામાશુ વૃદ્ધિં બાલઃ સુલાલિતઃ
વ્યાસ કહે છે: રાજાએ દીકરાનું જન્મકર્મ અને અન્ય સંસ્કાર કર્યા. દિવસે દિવસે એ લાડકવાયા બાળક ઝડપથી વધતો ગયો.
નૃપઃ સંસારજં પ્રાપ્ય સુખં પુત્રસભુદ્ભવમ્ । ઋણત્રયવિમોક્ષં ચ મેને તેન મહાત્મના
રાજાએ દીકરા દ્વારા મળેલું ઘરેલું સુખ પામી, એ મહાન આત્માથી પોતાને ત્રણ ઋણમાંથી મુક્ત માન્યો.
ષષ્ઠેઽન્નપ્રાશનં તસ્ય કૃત્વા માસિ યથાવિધિ । તૃતીયેઽથ તથા વર્ષે ચૂડાકરણમુત્તમમ્
છઠ્ઠા મહિને, નિયમ પ્રમાણે, દીકરાનું અન્નપ્રાશન કર્યું અને ત્રીજા વર્ષે શ્રેષ્ઠ ચૂડાકરણ સંસ્કાર કર્યો.
ચકાર બ્રાહ્મણાન્ દ્રવ્યૈઃ સમ્પૂજ્ય વિવિધૈર્ધનૈઃ । ગોભિશ્ચ વિવિધૈર્દાનૈર્યાચકાનિતરાનપિ
રાજાએ બ્રાહ્મણોને વિવિધ દ્રવ્ય અને ધનથી સન્માન આપ્યો અને ગાય તથા અન્ય દાન ભીખારીઓને આપ્યા.
વર્ષે ચૈકાદશે તસ્ય મૌઞ્જીબન્ધનકર્મ વૈ । કારયિત્વા ધનુર્વેદમધ્યાપયત પાર્થિવઃ
એના અગિયારમા વર્ષે, રાજાએ મુંજ બંધાવડાવ્યું અને પછી ધનુર્વેદ શીખવાડ્યો.
અધીતવેદં પુત્રં તં રાજધર્મવિશારદમ્ । દૃષ્ટ્વા તસ્યાભિષેકાય મતિં ચક્રે જનાધિપઃ
પુત્રને વેદોમાં પારંગત અને રાજધર્મમાં કુશળ જોઈ, રાજાએ એના અભિષેકનો સંકલ્પ કર્યો.