એકવીરાખ્યાનવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ સંશયોઽયં મહાનત્ર જાતમાત્રઃ શિશુસ્તથા । મુક્તઃ કેન ગૃહીતોઽસાવેકાકી વિજને વને
એકવીરાની કથા
કા ગતિસ્તસ્ય બાલસ્ય જાતા સત્યવતીસુત । વ્યાઘ્રસિંહાદિભિર્હિંસ્રૈર્ગૃહીતો નાતિબાલકઃ
જનમેજયે પૂછ્યું: મને અહીં એક મોટો સંશય થાય છે—આ નવજાત બાળક, જંગલમાં એકલો છોડાયો, એને કોણ લઈ ગયું?
વ્યાસ ઉવાચ લક્ષ્મીનારાયણૌ તસ્માત્સ્થાનાચ્ચ ચલિતૌ યદા । તદૈવ તત્ર ચમ્પાખ્યઃ પ્રાપ્તો વિદ્યાધરઃ કિલ
હે સત્યવતીપુત્ર, એ બાળકનું શું થયું? એ તો બહુ નાનકડો હતો, તો વાઘ, સિંહ કે બીજાં જંગલી પ્રાણીઓએ એને પકડી ન લીધો?
વિમાનવરમારૂઢઃ કામિન્યા સહિતો નૃપ । મદનાલસયા કામં ક્રીડમાનો યદૃચ્છયા
વ્યાસજી કહે છે: જયારે લક્ષ્મી અને નારાયણ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા, એ જ સમયે ચંપક નામનો વિદ્યા ધરાવનાર ત્યાં આવ્યો.
વિલોક્ય તં શિશું ભૂમાવેકાકિનમનુત્તમમ્ । દેવપુત્રપ્રતીકાશં રમમાણં યથાસુખમ્
રાજા પોતાની પ્રિય સાથે સુંદર વિમાનમાં બેઠા હતા, મનમાં કામથી મસ્ત અને રમતાં રમતાં અચાનક ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
વિમાનાત્તરસોત્તીર્ય ચમ્પકસ્તં શિશુ જવાત્ । જગ્રાહ ચ મુદં પ્રાપ નિધિં પ્રાપ્ય યથાધનઃ
ચંપકે વિમાનમાંથી ઉતરી ઝડપથી એ બાળકને ઉઠાવ્યું અને જાણે કોઈને ખજાનો મળ્યો હોય એ રીતે આનંદ અનુભવ્યો.
ગૃહીત્વા ચમ્પકઃ પ્રાદાદ્દેવ્યૈ તં મદનોપમમ્ । મદનાલસાયૈ તં બાલં જાતમાત્રં મનોહરમ્
ચંપકએ એ બાળકને, જે કામદેવ જેટલો મનમોહક હતો, દેવીને આપ્યો, જે પ્રેમથી થાકી ગઈ હતી; એ નવજાત બાળક ખૂબ જ સુંદર હતો.
સા ગૃહીત્વા શિશું પ્રેમ્ણા સરોમાઞ્ચા સવિસ્મયા । મુખં ચુચુમ્બ બાલસ્ય કૃત્વા તુ હૃદયે ભૃશમ્
દેવી એ બાળકને પ્રેમપૂર્વક ઉછાળી, આનંદથી રોમાંચિત અને આશ્ચર્યચકિત થઈ; તેણે બાળકના મુખ પર ચુંબન કર્યું અને તેને પોતાના હૃદયથી લગાડી દીધો.
આલિઙ્ગિતશ્ચુમ્બિતશ્ચ તયાસૌ પ્રીતિપૂર્વકમ્ । ઉત્સઙ્ગે ચ કૃતસ્તન્વ્યા પુત્રભાવેન ભારત
તે સુકુમારી સ્ત્રીએ પ્રેમથી બાળકને ચુંબન કર્યું, તેને ગળે લગાવ્યો અને પોતાના પુત્ર સમજીને કોળમાં બેસાડ્યો.
કૃત્વાઙ્કે તૌ સમારૂઢૌ વિમાનં દમ્પતી મુદા । પતિં પપ્રચ્છ ચાર્વઙ્ગી પ્રહસ્ય મદનાલસા
બન્નેને કોળમાં બેસાડીને, આનંદિત dampatī vimāna પર ચઢ્યા; સુંદર અંગવાળી, પ્રેમમાં મગ્ન સ્ત્રીએ હસીને પતિને પ્રશ્ન કર્યો.
કસ્યાયં બાલકઃ કાન્ત ત્યક્તઃ કેન ચ કાનને । પુત્રોઽયં મમ દેવેન દત્તસ્ત્ર્યમ્બકપાણિના
પ્રિય, આ બાળક કોનું છે? અને કોણે તેને જંગલમાં મૂકી દીધો? શું દેવે, ત્ર્યંબકના હાથથી, મને પુત્ર આપ્યો છે?
ચમ્પક ઉવાચ પ્રિયે ગત્વાદ્ય પૃચ્છેયં શક્રં સર્વજ્ઞમાશુ વૈ । દેવો વા દાનવો વાપિ ગન્ધર્વો વા શિશુઃ કિલ
ચંપકે કહ્યું: પ્રिये, આજે હું ઝડપથી સર્વજ્ઞ ઇન્દ્ર પાસે જઈશ અને પૂછીશ કે આ બાળક દેવ છે, દાનવ છે કે ગંધર્વ છે.
તેનાજ્ઞપ્તઃ કરિષ્યામિ પુત્રં પ્રાપ્તં વનાદમુમ્ । અપૃષ્ટ્વા નૈવ કર્તવ્યં કાર્યં કિઞ્ચિન્મયા ધ્રુવમ્
તેની આજ્ઞા મળ્યા પછી જ હું આ જંગલમાં મળેલા બાળક વિશે કંઈક કરીશ; પૂછ્યા વિના હું કશુ પણ કરવું યોગ્ય નથી.
ઇત્યુક્ત્વા તાં ગૃહીત્વા તં વિમાનેનાથ ચમ્પકઃ । યયૌ શક્રપુરં તૂર્ણં હર્ષેણોત્ફુલ્લલોચનઃ
આ રીતે કહી, ચંપકે તેને અને બાળકને vimāna માં બેસાડી, આનંદથી ભરેલા નેત્રો સાથે ઝડપથી ઇન્દ્રના શહેરમાં ગયો.
પ્રણમ્ય પાદયોઃ પ્રીત્યા ચમ્પકસ્તુ શચીપતિમ્ । નિવેદ્ય બાલકં પ્રાહ કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ
ચંપકે શ્રદ્ધાપૂર્વક ઇન્દ્રના પગે વંદન કર્યું, હાથ જોડી બાળક રજૂ કર્યો અને નમ્રતાથી બોલ્યો.
દેવદેવ મયા લબ્ધસ્તીર્થે પરમપાવને । કાલિન્દીતમસાસઙ્ગે બાલકોઽયં સ્મરપ્રભઃ
દેવોના દેવ, મને આ તેજસ્વી બાળક કાલિન્દી અને તમસા નદીઓના પવિત્ર સંગમ પર મળ્યો છે.
કસ્યાયં બાલકઃ કાન્તઃ કથં ત્યક્તઃ શચીપતે । આજ્ઞા ચેત્તવ દેવેશ કુર્વેઽહં બાલકં સુતમ્
શચીપતિ, આ સુંદર બાળક કોનું છે અને કેમ તેને છોડવામાં આવ્યો? જો આપની આજ્ઞા હોય, તો હું આ બાળકને પોતાનો પુત્ર બનાવું.
અતીવ સુન્દરો બાલઃ પ્રિયાયા વલ્લભઃ સુતઃ । કૃત્રિમસ્તુ સુતઃ પ્રોક્તો ધર્મશાસ્ત્રેષુ સર્વથા
આ બાળક ખૂબ જ સુંદર છે, મારી પ્રિય પત્ની માટે લાડકવાયો પુત્ર છે; પણ ધર્મશાસ્ત્રો અનુસાર આવું મળેલું બાળક દત્તક પુત્ર કહેવાય છે.
ઇન્દ્ર ઉવાચ પુત્રોઽયં વાસુદેવસ્ય વાજિરૂપધરસ્ય હ । હૈહયોઽયં મહાભાગ લક્ષ્મ્યાં જાતઃ પરન્તપઃ
ઇન્દ્રે કહ્યું: આ વાસુદેવનો પુત્ર છે, જે ઘોડાના રૂપમાં આવ્યા હતા; આ મહાન હૈહય છે, જે લક્ષ્મીમાંથી જન્મ્યો છે, હે પરાક્રમી.
ઉત્પાદિતો ભગવતા કાર્યાર્થં કિલ બાલકઃ । દાતું નૃપતયે નૂનં યયાતિતનયાય ચ
ભગવાને આ બાળકને વિશેષ કાર્ય માટે ઉત્પન્ન કર્યો છે; તેને રાજાને, એટલે કે યયાતિના પુત્રને, આપવાનો છે.
હરિણા પ્રેરિતઃ સોઽદ્ય રાજા પરમધાર્મિકઃ । આગમિષ્યતિ પુત્રાર્થં તીર્થે તસ્મિન્મનોરમે
હરિના પ્રેરિત તે પરમ ધર્મી રાજા આજે પુત્રની ઇચ્છાથી એ પવિત્ર અને મનોહર તીર્થસ્થાને આવશે.
તાવત્ત્વં ગચ્છ તત્રૈવ ગૃહીત્વા બાલકં શુભમ્ । યાવન્ન યાતિ નૃપતિર્ગ્રહીતું હરિણેરિતઃ
તેથી, તું તરત જ એ શુભ બાળકને લઈને ત્યાં જા, રાજા, હરિના સંકેતથી, તેને લેવા આવે એ પહેલાં.
ગત્વા તત્ર વિમુઞ્ચૈનં વિલમ્બં મા કૃથા વર । અદૃષ્ટ્વા બાલકં રાજા દુઃખિતશ્ચ ભવિષ્યતિ
ત્યાં જઈને બાળકને મુકી દે, વિલંબ ન કર, હે શ્રેષ્ઠ; જો રાજાને બાળક ન મળે તો તે દુઃખી થશે.
તસ્માચ્ચમ્પક મુઞ્ચૈનં રાજા પ્રાપ્નોતુ પુત્રકમ્ । એકવીરેતિ નામ્નાયં ખ્યાતઃ સ્યાત્ પૃથિવીતલે
આથી, ચંપક, બાળકને મુકી દે જેથી રાજાને પુત્ર મળે; પૃથ્વી પર એનું નામ એકવીર તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ચમ્પકસ્ત્વરયાન્વિતઃ । જગામ પુત્રમાદાય સ્થલે તસ્મિન્મહીપતે
વ્યાસજી બોલ્યા: રાજન, તે વચન સાંભળીને ચંપક તાત્કાલિક ઉત્સુકતાથી પોતાના પુત્રને લઈને તે સ્થળે ગયો.
મુમોચ બાલકં તત્ર યત્ર પૂર્વં સ્થિતો હ્યભૂત્ । આરુહ્ય સ્વવિમાનં તુ યયૌ સ્વાશ્રમમણ્ડલમ્
ત્યાં તેણે બાળકને એ જ જગ્યાએ મૂકી દીધો જ્યાં પહેલા રાખ્યો હતો, અને પછી પોતાના વિમાનમાં બેસી પોતાના આશ્રમ તરફ પાછો ફર્યો.
તદૈવ કમલાકાન્તો લક્ષ્મ્યા સહ જગદ્ગુરુઃ । વિમાનવરમારૂઢો જગામ નૃપતિં પ્રતિ
એ જ સમયે કમલાની પ્રિય, જગતના ગુરુ શ્રીહરિ લક્ષ્મીજી સાથે સુંદર વિમાને ચડીને રાજાની તરફ ગયા.
દૃષ્ટસ્તદા તેન નૃપેણ વિષ્ણુઃ સમુત્તરંસ્તત્ર વિમાનમુખ્યાત્ । જહર્ષ રાજા હરિદર્શનેન પપાત ભૂમૌ ખલુ દણ્ડવચ્ચ
પછી રાજાએ ઉપર આકાશમાં શ્રેષ્ઠ વિમાને વિષ્ણુજીને જોયા; હરિદેવના દર્શને રાજા આનંદિત થયો અને જમીન પર દંડવત્ પડ્યો.
ઉત્તિષ્ઠ વત્સેતિ હરિઃ પતન્ત- માશ્વાસયદ્ભૂમિગતં સ્વભક્તમ્ । સોઽપ્યુત્સુકો વાસુદેવં પુરઃસ્થં તુષ્ટાવ ભક્ત્યા મુખરીકૃતોઽથ
હરિદેવએ જમીન પર પડેલા પોતાના ભક્તને કહ્યું: 'ઉઠ બાલક!' રાજા ઉત્સુક અને ભક્તિથી ભરેલો વાસુદેવજી સામે ઊભો રહીને હૃદયપૂર્વક સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.
દેવાધિદેવાખિલલોકનાથ કૃપાનિધે લોકગુરો રમેશ । મન્દસ્ય મે તે કિલ દર્શનં ય- ત્સુદુર્લભં યોગિજનૈરલભ્યમ્
દેવોના દેવ, સર્વલોકના સ્વામી, દયાના સાગર, જગતના ગુરુ, લક્ષ્મીપતિ! હું તો અયોગ્ય છું, છતાં તારી કૃપાથી તારો દર્શન થયો છે, જે મહાન યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.