કથં કરોમ્યહં ચાત્ર દુર્ઘટં ચ ગૃહાશ્રમમ્ । એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય ઘૃતાચી દિવ્યરૂપિણી
હું આ ગૃહસ્થ જીવન જે અઘરું છે, કેવી રીતે કરું? એ રીતે વિચારતો હતો ત્યારે ઘૃતાચી, જે દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવતી હતી,
પ્રાપ્તા દૃષ્ટિપથં તત્ર સમીપે ગગને સ્થિતા । તાં દૃષ્ટ્વા ચઞ્ચલાપાઙ્ગીં સમીપસ્થાં વરાપ્સરામ્
એ ત્યાં નજીક આકાશમાં દેખાઈ, નજરના પથમાં આવી; એ ચંચળ આંખવાળી, નજીકમાં ઊભેલી શ્રેષ્ઠ અપ્સરાને જોઈ,
પઞ્ચબાણપરીતાઙ્ગસ્તૂર્ણમાસીદ્ધૃતવ્રતઃ । ચિન્તયામાસ ચ તદા કિં કરોમ્યદ્ય સંકટે
પાંચ બાણના પ્રભાવથી તેનો શરીર તરત જ કામથી ઘેરાઈ ગયો, છતાં તે પોતાના વ્રતમાં દૃઢ હતો; પછી તેણે વિચાર્યું, 'હવે આ મુશ્કેલીમાં શું કરું?'
ધર્મસ્ય પુરતઃ પ્રાપ્તે કામભાવે દુરાસદે । અઙ્ગીકરોમિ યદ્યેનાં વઞ્ચનાર્થમિહાગતામ્
ધર્મ સામે, જ્યારે કામની અવસ્થા—જે અઘરી છે—ઉપજતી હોય, જો હું એને સ્વીકારું, જે અહીં મને ભ્રમિત કરવા આવી છે,
હસિષ્યન્તિ મહાત્માનસ્તાપસા માં તુ વિહ્વલમ્ । તપસ્તપ્ત્વા મહાઘોરં પૂર્ણવર્ષશતં ત્વિહ
'મહાન આત્માઓ, તપસ્વીઓ, મને આ રીતે વિહ્વલ જોઈને હસશે, જ્યારે મેં અહીં પૂરા સો વર્ષનું ભયાનક તપ કર્યું છે.'
દૃષ્ટ્વાપ્સરાં ચ વિવશઃ કથં જાતો મહાતપાઃ । કામં નિન્દાપિ ભવતુ યદિ સ્યાદતુલં સુખમ્
'મહાન તપસ્વી અપ્સરાને જોઈને કેવી રીતે અશક્ત થઈ ગયો? નિંદા થાય તો પણ, જો અતુલ્ય સુખ મળે.'
ગૃહસ્થાશ્રમસમ્ભૂતં સુખદં પુત્રકામદમ્ । સ્વર્ગદં ચ તથા પ્રોક્તં જ્ઞાનિનાં મોક્ષદં તથા
'ગૃહસ્થ આશ્રમથી સુખ મળે છે, સંતાનની ઇચ્છા પૂરી થાય છે, સ્વર્ગ મળે છે અને જ્ઞાની માટે તો મોક્ષ પણ મળે છે.'
ન ભવિષ્યતિ તન્નૂમનયા દેવકન્યયા । નારદાચ્ચ મયા પૂર્વં શ્રુતમસ્તિ કથાનકમ્ । યથોર્વશીવશો રાજા પરાભૂતઃ પુરૂરવાઃ
'પણ આ દેવકન્યા સાથે એ શક્ય નથી; મેં પહેલેથી નારદ પાસેથી એ વાર્તા સાંભળી છે કે કેવી રીતે ઉર્વશીના વશમાં રહીને પુરુરવા રાજા પરાજિત થયો.'
બુધોત્પત્તિઃ ઋષય ઊચુઃ કોઽસૌ પુરૂરવા રાજા કોર્વશી દેવકન્યકા । કથં કષ્ટં ચ સમ્પ્રાપ્તં તેન રાજ્ઞા મહાત્મના
ઋષિઓએ પૂછ્યું: આ પુરુરવા રાજા કોણ છે? ઉર્વશી દેવકન્યા કોણ છે? એ મહાન આત્મા રાજાએ કઈ મુશ્કેલી ભોગવી?
સર્વં કથાનકં બ્રૂહિ લોમહર્ષણજાધુના । શ્રોતુકામા વયં સર્વે ત્વન્મુખાબ્જચ્યુતં રસમ્
લોભમહર્ષણના પુત્ર, આખી વાર્તા કહો; અમે બધા તમારી કમળ જેવી વાણીમાંથી વહેતા રસને સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.
અમૃતાદપિ મિષ્ટા તે વાણી સૂત રસાત્મિકા । ન તૃપ્યામો વયં સર્વે સુધયા ચ યથામરાઃ
સૂત, તમારી વાણી અમૃતથી પણ મીઠી છે, રસથી ભરપૂર છે; અમે બધા એ સાંભળીને ક્યારેય થાકતા નથી, જેમ દેવતાઓ અમૃતથી ક્યારેય થાકતા નથી.
સૂત ઉવાચ શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વે કથાં દિવ્યાં મનોરમામ્ । વક્ષ્યામ્યહં યથાબુદ્ધ્યા શ્રુતાં વ્યાસવરોત્તમાત્
સૂત બોલ્યા: મુનિઓ, તમે બધા આ દિવ્ય અને મનોહર વાર્તા સાંભળો; હું એ એવી રીતે કહું છું, જેમ મહાન વ્યાસ પાસેથી સાંભળ્યું છે.
ગુરોસ્તુ દયિતા ભાર્યા તારા નામેતિ વિશ્રુતા । રૂપયૌવનયુક્તા સા ચાર્વઙ્ગી મદવિહ્વલા
ગુરુની પ્રિય પત્ની, જે તારા નામે પ્રસિદ્ધ હતી, એ સુંદરતા અને યુવાનપણાથી ભરપૂર હતી, સુંદર અંગવાળી અને કામથી મસ્ત હતી.
ગતૈકદા વિધોર્ધામ યજમાનસ્ય ભામિની । દૃષ્ટા ચ શશિનાત્યર્થં રૂપયૌવનશાલિની
એક વખત એ તેજસ્વી સ્ત્રી ચંદ્રના ઘરમાં ગઈ, જે યજમાન હતો; ચંદ્રએ એને જોયી, જે સુંદરતા અને યુવાનપણાથી ઝળહળતી હતી.
કામાતુરસ્તદા જાતઃ શશી શશિમુખીં પ્રતિ । સાપિ વીક્ષ્ય વિધું કામં જાતા મદનપીડિતા
પછી ચંદ્ર એ ચંદ્રમુખી સ્ત્રી માટે કામથી ઘેરાઈ ગયો; અને એ સ્ત્રી પણ, ચંદ્રને જોઈને, પ્રેમથી પીડાઈ ગઈ.
તાવન્યોન્યં પ્રેમયુક્તૌ સ્મરાર્તૌ ચ બભૂવતુઃ । તારા શશી મદોન્મત્તૌ કામબાણપ્રપીડિતૌ
એ બંને એકબીજામાં પ્રેમથી ભરાઈ ગયા, અને કામથી પીડાઈ ગયા; તારા અને ચંદ્ર, બંને કામના બાણથી ઘેરાઈને મસ્ત થઈ ગયા.
રેમાતે મદમત્તૌ તૌ પરસ્પરસ્પૃહાન્વિતૌ । દિનાનિ કતિચિત્તત્ર જાતાનિ રમમાણયોઃ
એ બંને, પ્રેમમાં મસ્ત અને એકબીજાની ઇચ્છા રાખતાં, ત્યાં ઘણા દિવસો આનંદથી એકબીજાની સાથે વિતાવ્યા.
બૃહસ્પતિસ્તુ દુઃખાર્તસ્તારામાનયિતું ગૃહમ્ । પ્રેષયામાસ શિષ્યં તુ નાયાતા સા વશીકૃતા
બૃહસ્પતિ દુઃખથી ભરાઈને તારા ને ઘરે લાવવા માટે પોતાનો શિષ્ય મોકલ્યો, પણ તે તો મોહમાં પડી ગઈ હતી, એટલે પાછી આવી નહીં.
પુનઃ પુનર્યદા શિષ્યં પરાવર્તત ચન્દ્રમાઃ । બૃહસ્પતિસ્તદા ક્રુદ્ધો જગામ સ્વયમેવ હિ
જ્યારે શિષ્ય વારંવાર ખાલી હાથ પાછો ફરતો, ત્યારે બૃહસ્પતિ ગુસ્સે થઈને પોતે જ ગયો.
ગત્વા સોમગૃહં તત્ર વાચસ્પતિરુદારધીઃ । ઉવાચ શશિનં ક્રુદ્ધઃ સ્મયમાનં મદાન્વિતમ્
સોમના ઘરમાં પહોંચી, ઉદારમન બૃહસ્પતિ ગુસ્સે થઈને હસતા અને મદમાં ચૂર ચંદ્રને બોલ્યો.
કિં કૃતં કિલ શીતાંશો કર્મ ધર્મવિગર્હિતમ્ । રક્ષિતા મમ ભાર્યેયં સુન્દરી કેન હેતુના
'ચંદ્ર, તું આ શું કર્યું? એ તો ધર્મથી નિંદનીય કામ છે. હું જે પત્નીનું રક્ષણ કરતો હતો, તેને તું કયા કારણથી લઈ ગયો?'
તવ દેવ ગુરુશ્ચાહં યજમાનોઽસિ સર્વથા । ગુરુભાર્યા કથં મૂઢ ભુક્તા કિં રક્ષિતાથવા
'હું તારો ગુરુ છું અને તું હંમેશા યજમાન છે; પાગલ, ગુરુપત્નીનો તું કેવી રીતે ભોગ લીધો? કે પછી તું તેનું રક્ષણ કરતો હતો?'
બ્રહ્મહા હેમહારી ચ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ । મહાપાતકિનો હ્યેતે તત્સંસર્ગી ચ પઞ્ચમઃ
'બ્રાહ્મણહત્યાર, સોનાનો ચોર, દારૂ પીવનારો, ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર – એ બધા મહાપાપી છે અને જે એમના સંપર્કમાં આવે તે પાંચમો છે.'
મહાપાતકયુક્તસ્ત્વં દુરાચારોઽતિગર્હિતઃ । ન દેવસદનાર્હોઽસિ યદિ ભુક્તેયમઙ્ગના
'તારે મોટું પાપ કર્યું છે, તારો વર્તન પણ ખરાબ છે અને તું સર્વે રીતે નિંદનીય છે; જો તું આ સ્ત્રીનો ભોગ લીધો હોય તો દેવલોક માટે અયોગ્ય છે.'
મુઞ્ચેમામસિતાપાઙ્ગીં નયામિ સદનં મમ । નોચેદ્વક્ષ્યામિ દુષ્ટાત્મન્ ગુરુદારાપહારિણમ્
'આ કાળી આંખોવાળી સ્ત્રીને છોડ, મને તેને મારા ઘરે લઈ જવા દે; નહિ તો, દુષ્ટ મનવાળા, હું બધાને કહી દઈશ કે તું ગુરુપત્નીનો ચોર છે.'
ઇત્યેવં ભાષમાણં તમુવાચ રોહિણીપતિઃ । ગુરું ક્રોધસમાયુક્તં કાન્તાવિરહદુઃખિતમ્
આ રીતે બોલતા ગુરુને, જે ગુસ્સે અને પ્રિયાની વિયોગથી દુઃખી હતો, ત્યારે રોહિણીપતિએ જવાબ આપ્યો.
ઇન્દુરુવાચ ક્રોધાત્તે તુ દુરારાધ્યા બ્રાહ્મણાઃ ક્રોધવર્જિતાઃ । પૂજાર્હા ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞા વર્જનીયાસ્તતોઽન્યથા
ચંદ્રે કહ્યું: 'તારા ગુસ્સાથી બ્રાહ્મણો દુર્લભ થાય છે; તેઓ પૂજનીય છે, ધર્મ જાણે છે અને જેમને ગુસ્સો હોય તેમને ટાળવા યોગ્ય છે.'
આગમિષ્યતિ સા કામં ગૃહં તે વરવર્ણિની । અત્રૈવ સંસ્થિતા બાલા કા તે હાનિરિહાનઘ
'એ સુંદર સ્ત્રી તારી ઈચ્છાએ તારા ઘરે આવી જશે; એ તો અહીં થોડા દિવસ રોકાઈ છે, હજુ બાળા છે – તને અહીં શું નુકસાન છે, પાપરહિત?'
ઇચ્છયા સંસ્થિતા ચાત્ર સુખકામાર્થિની હિ સા । દિનાનિ કતિચિત્સ્થિત્વા સ્વેચ્છયા ચાગમિષ્યતિ
'એ પોતે જ અહીં રહી છે, સુખની ઈચ્છાવાળી છે; થોડા દિવસ રહીને પોતાની ઈચ્છાએ પાછી આવી જશે.'
ત્વયૈવોદાહૃતં પૂર્વં ધર્મશાસ્ત્રમતં તથા । ન સ્ત્રી દુષ્યતિ ચારેણ ન વિપ્રો વેદકર્મણા
'તમે જ પહેલાં કહ્યું છે કે ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે, સ્ત્રી ફરવાથી દુષિત થતી નથી અને બ્રાહ્મણ વેદકર્મથી.'