ગત્વા ઋષિસમીપં તુ તમુવાચ જગદ્ગુરુઃ । ઉત્તિષ્ઠ વાસવીપુત્ર પુત્રસ્તે ભવિતા શુભઃ
પછી જગતના ગુરુએ ઋષિ પાસે જઈને કહ્યું: 'ઉઠો, હે વાસવીપુત્ર, તને શુભ પુત્ર પ્રાપ્ત થશે.'
સર્વતેજોમયો જ્ઞાની કીર્તિકર્તા તવાનઘ । અખિલસ્ય જનસ્યાત્ર વલ્લભસ્તે સુતઃ સદા
'તે પુત્ર સર્વ તેજથી ભરપૂર, જ્ઞાનવાન અને તારી કીર્તિ વધારનાર હશે, હે નિર્દોષ, તારો પુત્ર અહીં સર્વ લોકોમાં હંમેશા પ્રિય રહેશે.'
ભવિષ્યતિ ગુણૈઃ પૂર્ણઃ સાત્ત્વિકૈઃ સત્યવિક્રમઃ । સૂત ઉવાચ તદાકર્ણ્ય વચઃ શ્લક્ષ્ણં કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્તદા
'તે સર્વ ગુણોથી યુક્ત, સાક્ષાત્ સાત્વિક અને સત્યવીર હશે.' સૂતજીએ કહ્યું: એ મૃદુ વચન સાંભળીને કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસજી—
શૂલપાણિં નમસ્કૃત્ય જગામાશ્રમમાત્મનઃ । સ ગત્વાશ્રમમેવાશુ બહુવર્ષશ્રમાતુરઃ
ત્રિશૂળધારી ભગવાનને વંદન કરીને પોતાના આશ્રમ તરફ ગયા; ઘણા વર્ષના તપથી થાકેલા, ઝડપથી પોતાના આશ્રમમાં પહોંચ્યા.
અરણીસહિતં ગુહ્યં મમન્થાગ્નિં ચિકીર્ષયા । મન્થનં કુર્વતસ્તસ્ય ચિત્તે ચિન્તાભરસ્તદા
તેમણે ગુપ્ત અરણિ સાથે અગ્નિ ઉત્પન્ન કરવા માટે મથન કર્યું; મથન કરતા તેમની મનમાં અનેક ચિંતાઓ ઉઠી.
પ્રાદુર્બભૂવ સહસા સુતોત્પત્તૌ મહાત્મનઃ । મન્થાનારણિસંયોગાન્મન્થનાચ્ચ સમુદ્ભવઃ
મહાન આત્મા પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી મથન કરતા, અચાનક ત્યાં એક અદભુત અવતાર પ્રગટ થયો; મથન અરણિ અને મથનક્રિયા દ્વારા—
પાવકસ્ય યથા તદ્વત્કથં મે સ્યાત્સુતોદ્ભવઃ । પુત્રારણિસ્તુ યા ખ્યાતા સા મમાદ્ય ન વિદ્યતે
'જેમ અગ્નિ પ્રગટે છે, તેમ મને પુત્ર કઈ રીતે પ્રાપ્ત થશે? જે પુત્રારણી કહેવાય છે, તે આજે મારી પાસે નથી.'
તરુણી રૂપસમ્પન્ના કુલોત્પન્તા પતિવ્રતા । કથં કરોમિ કાન્તાં ચ પાદયોઃ શૃઙ્ખલાસમામ્
'યૌવનથી યુક્ત, રૂપવતી, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલી, પતિપ્રતિ એકનિષ્ઠ એવી સ્ત્રી—એવી પ્રિય, પગમાં પાયલ પહેરેલી સ્ત્રીને હું કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરું?'
પુત્રોત્પાદનદક્ષાં ચ પાતિવ્રત્યે સદા સ્થિતામ્ । પતિવ્રતાપિ દક્ષાપિ રૂપવત્યપિ કામિની
જે સ્ત્રી સંતાન જન્માવામાં કુશળ હોય, પતિ પ્રત્યે સદા વફાદાર રહે—પતિવ્રતા હોય, કુશળ હોય, સુંદર હોય કે કામુક હોય,
સદા બન્ધનરૂપા ચ સ્વેચ્છાસુખવિધાયિની । શિવોઽપિ વર્તતે નિત્યં કામિનીપાશસંયુતઃ
એ હંમેશા બંધનનું કારણ બને છે, છતાં પોતાની ઇચ્છાથી સુખ આપે છે; શિવ પણ કામુક સ્ત્રીના બંધનમાં સદા બંધાયેલ રહે છે.
કથં કરોમ્યહં ચાત્ર દુર્ઘટં ચ ગૃહાશ્રમમ્ । એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય ઘૃતાચી દિવ્યરૂપિણી
હું આ ગૃહસ્થ જીવન જે અઘરું છે, કેવી રીતે કરું? એ રીતે વિચારતો હતો ત્યારે ઘૃતાચી, જે દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવતી હતી,
પ્રાપ્તા દૃષ્ટિપથં તત્ર સમીપે ગગને સ્થિતા । તાં દૃષ્ટ્વા ચઞ્ચલાપાઙ્ગીં સમીપસ્થાં વરાપ્સરામ્
એ ત્યાં નજીક આકાશમાં દેખાઈ, નજરના પથમાં આવી; એ ચંચળ આંખવાળી, નજીકમાં ઊભેલી શ્રેષ્ઠ અપ્સરાને જોઈ,
પઞ્ચબાણપરીતાઙ્ગસ્તૂર્ણમાસીદ્ધૃતવ્રતઃ । ચિન્તયામાસ ચ તદા કિં કરોમ્યદ્ય સંકટે
પાંચ બાણના પ્રભાવથી તેનો શરીર તરત જ કામથી ઘેરાઈ ગયો, છતાં તે પોતાના વ્રતમાં દૃઢ હતો; પછી તેણે વિચાર્યું, 'હવે આ મુશ્કેલીમાં શું કરું?'
ધર્મસ્ય પુરતઃ પ્રાપ્તે કામભાવે દુરાસદે । અઙ્ગીકરોમિ યદ્યેનાં વઞ્ચનાર્થમિહાગતામ્
ધર્મ સામે, જ્યારે કામની અવસ્થા—જે અઘરી છે—ઉપજતી હોય, જો હું એને સ્વીકારું, જે અહીં મને ભ્રમિત કરવા આવી છે,
હસિષ્યન્તિ મહાત્માનસ્તાપસા માં તુ વિહ્વલમ્ । તપસ્તપ્ત્વા મહાઘોરં પૂર્ણવર્ષશતં ત્વિહ
'મહાન આત્માઓ, તપસ્વીઓ, મને આ રીતે વિહ્વલ જોઈને હસશે, જ્યારે મેં અહીં પૂરા સો વર્ષનું ભયાનક તપ કર્યું છે.'
દૃષ્ટ્વાપ્સરાં ચ વિવશઃ કથં જાતો મહાતપાઃ । કામં નિન્દાપિ ભવતુ યદિ સ્યાદતુલં સુખમ્
'મહાન તપસ્વી અપ્સરાને જોઈને કેવી રીતે અશક્ત થઈ ગયો? નિંદા થાય તો પણ, જો અતુલ્ય સુખ મળે.'
ગૃહસ્થાશ્રમસમ્ભૂતં સુખદં પુત્રકામદમ્ । સ્વર્ગદં ચ તથા પ્રોક્તં જ્ઞાનિનાં મોક્ષદં તથા
'ગૃહસ્થ આશ્રમથી સુખ મળે છે, સંતાનની ઇચ્છા પૂરી થાય છે, સ્વર્ગ મળે છે અને જ્ઞાની માટે તો મોક્ષ પણ મળે છે.'
ન ભવિષ્યતિ તન્નૂમનયા દેવકન્યયા । નારદાચ્ચ મયા પૂર્વં શ્રુતમસ્તિ કથાનકમ્ । યથોર્વશીવશો રાજા પરાભૂતઃ પુરૂરવાઃ
'પણ આ દેવકન્યા સાથે એ શક્ય નથી; મેં પહેલેથી નારદ પાસેથી એ વાર્તા સાંભળી છે કે કેવી રીતે ઉર્વશીના વશમાં રહીને પુરુરવા રાજા પરાજિત થયો.'
બુધોત્પત્તિઃ ઋષય ઊચુઃ કોઽસૌ પુરૂરવા રાજા કોર્વશી દેવકન્યકા । કથં કષ્ટં ચ સમ્પ્રાપ્તં તેન રાજ્ઞા મહાત્મના
ઋષિઓએ પૂછ્યું: આ પુરુરવા રાજા કોણ છે? ઉર્વશી દેવકન્યા કોણ છે? એ મહાન આત્મા રાજાએ કઈ મુશ્કેલી ભોગવી?
સર્વં કથાનકં બ્રૂહિ લોમહર્ષણજાધુના । શ્રોતુકામા વયં સર્વે ત્વન્મુખાબ્જચ્યુતં રસમ્
લોભમહર્ષણના પુત્ર, આખી વાર્તા કહો; અમે બધા તમારી કમળ જેવી વાણીમાંથી વહેતા રસને સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.
અમૃતાદપિ મિષ્ટા તે વાણી સૂત રસાત્મિકા । ન તૃપ્યામો વયં સર્વે સુધયા ચ યથામરાઃ
સૂત, તમારી વાણી અમૃતથી પણ મીઠી છે, રસથી ભરપૂર છે; અમે બધા એ સાંભળીને ક્યારેય થાકતા નથી, જેમ દેવતાઓ અમૃતથી ક્યારેય થાકતા નથી.
સૂત ઉવાચ શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વે કથાં દિવ્યાં મનોરમામ્ । વક્ષ્યામ્યહં યથાબુદ્ધ્યા શ્રુતાં વ્યાસવરોત્તમાત્
સૂત બોલ્યા: મુનિઓ, તમે બધા આ દિવ્ય અને મનોહર વાર્તા સાંભળો; હું એ એવી રીતે કહું છું, જેમ મહાન વ્યાસ પાસેથી સાંભળ્યું છે.
ગુરોસ્તુ દયિતા ભાર્યા તારા નામેતિ વિશ્રુતા । રૂપયૌવનયુક્તા સા ચાર્વઙ્ગી મદવિહ્વલા
ગુરુની પ્રિય પત્ની, જે તારા નામે પ્રસિદ્ધ હતી, એ સુંદરતા અને યુવાનપણાથી ભરપૂર હતી, સુંદર અંગવાળી અને કામથી મસ્ત હતી.
ગતૈકદા વિધોર્ધામ યજમાનસ્ય ભામિની । દૃષ્ટા ચ શશિનાત્યર્થં રૂપયૌવનશાલિની
એક વખત એ તેજસ્વી સ્ત્રી ચંદ્રના ઘરમાં ગઈ, જે યજમાન હતો; ચંદ્રએ એને જોયી, જે સુંદરતા અને યુવાનપણાથી ઝળહળતી હતી.
કામાતુરસ્તદા જાતઃ શશી શશિમુખીં પ્રતિ । સાપિ વીક્ષ્ય વિધું કામં જાતા મદનપીડિતા
પછી ચંદ્ર એ ચંદ્રમુખી સ્ત્રી માટે કામથી ઘેરાઈ ગયો; અને એ સ્ત્રી પણ, ચંદ્રને જોઈને, પ્રેમથી પીડાઈ ગઈ.
તાવન્યોન્યં પ્રેમયુક્તૌ સ્મરાર્તૌ ચ બભૂવતુઃ । તારા શશી મદોન્મત્તૌ કામબાણપ્રપીડિતૌ
એ બંને એકબીજામાં પ્રેમથી ભરાઈ ગયા, અને કામથી પીડાઈ ગયા; તારા અને ચંદ્ર, બંને કામના બાણથી ઘેરાઈને મસ્ત થઈ ગયા.
રેમાતે મદમત્તૌ તૌ પરસ્પરસ્પૃહાન્વિતૌ । દિનાનિ કતિચિત્તત્ર જાતાનિ રમમાણયોઃ
એ બંને, પ્રેમમાં મસ્ત અને એકબીજાની ઇચ્છા રાખતાં, ત્યાં ઘણા દિવસો આનંદથી એકબીજાની સાથે વિતાવ્યા.
બૃહસ્પતિસ્તુ દુઃખાર્તસ્તારામાનયિતું ગૃહમ્ । પ્રેષયામાસ શિષ્યં તુ નાયાતા સા વશીકૃતા
બૃહસ્પતિ દુઃખથી ભરાઈને તારા ને ઘરે લાવવા માટે પોતાનો શિષ્ય મોકલ્યો, પણ તે તો મોહમાં પડી ગઈ હતી, એટલે પાછી આવી નહીં.
પુનઃ પુનર્યદા શિષ્યં પરાવર્તત ચન્દ્રમાઃ । બૃહસ્પતિસ્તદા ક્રુદ્ધો જગામ સ્વયમેવ હિ
જ્યારે શિષ્ય વારંવાર ખાલી હાથ પાછો ફરતો, ત્યારે બૃહસ્પતિ ગુસ્સે થઈને પોતે જ ગયો.
ગત્વા સોમગૃહં તત્ર વાચસ્પતિરુદારધીઃ । ઉવાચ શશિનં ક્રુદ્ધઃ સ્મયમાનં મદાન્વિતમ્
સોમના ઘરમાં પહોંચી, ઉદારમન બૃહસ્પતિ ગુસ્સે થઈને હસતા અને મદમાં ચૂર ચંદ્રને બોલ્યો.