યત્ર ભીષ્મશ્ચ દ્રોણશ્ચ કૃપઃ કર્ણશ્ચ બાહ્લિકઃ । ભીમસેનો ધર્ભપુત્રસ્તથૈવાર્જુનકેશવૌ
જ્યાં ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, કર્ણ અને બાહ્લિક હતા, તેમજ ભીમસેન, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર, અર્જુન અને કેશવ પણ હાજર હતા—
તથાપિ યુદ્ધમત્યુગ્રં કૃતં તૈશ્ચ પરસ્પરમ્ । કુટુમ્બકદનં ભૂરિ કૃતં લોભાતુરૈરિહ
ત્યાં પણ, લોભથી પીડિત થઈને, એમણે એક ભયાનક યુદ્ધ કર્યું; એ લોભી લોકોના કારણે અનેક કુટુંબોનો વિનાશ થયો.
હતો દ્રોણો હતો ભીષ્મસ્તથૈવ પાણ્ડવાત્મજાઃ । ભ્રાતરઃ પિતરઃ પુત્રાઃ સર્વે વૈ નિહતા રણે
દ્રોણ પણ માર્યા ગયા, ભીષ્મ પણ માર્યા ગયા, પાંડવોના પુત્રો પણ યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા; ભાઈઓ, પિતાઓ અને પુત્રો—બધા જ યુદ્ધમાં માર્યા ગયા.
તસ્માલ્લોભાભિભૂતસ્તુ કિં ન કુર્યાન્નરઃ કિલ । હૈહયૈર્નિહતાઃ સર્વે ભૃગવઃ પાપબુદ્ધિભિઃ
લોભે ઘેરાયેલા માણસથી પછી શું બાકી રહે છે, એ શું નહીં કરે? હૈહયોએ પાપી મનથી બધા ભૃગુઓને મારી નાખ્યા.
હૈહયાનામુત્પત્તિપ્રસઙ્ગે રમાવિષ્ણુસંવાદવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ કથં તાશ્ચ સ્ત્રિયઃ સર્વા ભૃગૂણાં દુઃખસાગરાત્ । મુક્તા વંશઃ પુનસ્તેષાં બ્રાહ્મણાનાં સ્થિરોઽભવત્
જનમેજયે પૂછ્યું: ભૃગુઓની બધી સ્ત્રીઓ દુઃખના દરિયામાંથી કેવી રીતે મુક્ત થઈ? અને તેમનો બ્રાહ્મણ વંશ ફરીથી કેવી રીતે સ્થિર થયો?
હૈહયૈઃ કિં કૃતં કાર્યં હત્વા તાન્બ્રાહ્મણાનપિ । ક્ષત્રિયૈર્લોભસંયુક્તૈઃ પાપાચારૈર્વદસ્વ તત્
હૈહયોએ એ બ્રાહ્મણોને મારી નાખ્યા પછી શું કર્યું? લોભ અને દુષ્ટ વર્તનવાળા એ ક્ષત્રિયોએ કયા કાર્યો કર્યા, એ કહો.
ન તૃપ્તિરસ્તિ મે બ્રહ્મન્ પિબતસ્તે કથામૃતમ્ । પાવનં સુખદં નૄણાં પરલોકે ફલપ્રદમ્
હે બ્રાહ્મણ, તમારી કથાનું અમૃત પીતા મને કદી તૃપ્તિ થતી નથી; એ કથા પાવન છે, લોકો માટે સુખદાયી છે અને પરલોકમાં ફળ આપનારી છે.
વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ । યથા સ્ત્રિયસ્તુ તા મુક્તા દુઃખાત્તસ્માદ્દુરત્યયાત્
વ્યાસે કહ્યું: હે રાજા, સાંભળો, હું તમને પાપનો નાશ કરતી એવી કથા કહું છું—કેવી રીતે એ સ્ત્રીઓ એ અસહ્ય દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ.
ભૃગુપત્ન્યો યદા રાજન્ હિમવન્તં ગિરિં ગતાઃ । ભયત્રસ્તા વિભગ્નાશા હૈહયૈઃ પીડિતા ભૃશમ્
હે રાજા, જ્યારે ભૃગુઓની પત્નીઓ હૈહયોથી ખૂબ પીડાઈ, ભયથી કંપતી અને આશા તૂટી ગઈ ત્યારે તેઓ હિમવંત પર્વત પર ગઈ.
ગૌરીં તત્ર તુ સંસ્થાપ્ય મૃણ્મયીં સરિતસ્તટે । ઉપોષણપરાશ્ચક્રુર્નિશ્ચયં મરણં પ્રતિ
ત્યાં, નદીના કિનારે, તેમણે માટીની ગૌરી મૂર્તિ સ્થાપી અને ઉપવાસમાં તત્પર રહીને મૃત્યુનો નિશ્ચય કર્યો.
સ્વપ્ને ગત્વા તદા દેવી પ્રાહ તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ । યુષ્માસુ મધ્યે કસ્યાશ્ચિદ્ભવિતા ચોરુજઃ પુમાન્
ત્યારે સ્વપ્નમાં દેવી એ મહાન સ્ત્રીઓને બોલી: 'તમારા વચ્ચે કોઈક પાસે મહાન તેજવાળો પુત્ર જન્મશે.'
મદંશશક્તિસમ્ભિન્નઃ સ વઃ કાર્યં વિધાસ્યતિ । ઇત્યાદિશ્ય પરામ્બા સા પશ્ચાદન્તર્હિતાભવત્
'મારા અંશ અને શક્તિથી યુક્ત એ પુત્ર તમારું કાર્ય પૂરું કરશે.' એમ કહીને પરમ માતા પછી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
જાગૃતાસ્તુ તતઃ સર્વા મુદમાપુર્વરાઙ્ગનાઃ । કાચિત્તાસાં ભયોદ્વિગ્ના કામિની ચતુરા ભૃશમ્
પછી બધી મહાન સ્ત્રીઓ જાગી અને આનંદિત થઈ; પણ એમામાંથી એક, ભય અને ઈચ્છાથી ખૂબ ગભરાયેલી રહી.
દધાર ચોરુણૈકેન ગર્ભં સા કુલવૃદ્ધયે । પલાયનપરા દૃષ્ટા ક્ષત્રિયૈર્બ્રાહ્મણી યદા
વંશ બચાવવા માટે, તેણે એક શક્તિશાળી પુરુષથી ગર્ભ ધારણ કર્યો; જ્યારે ક્ષત્રિયોએ એ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીને ભાગતી જોઈ, ત્યારે તેઓ પાછળ પડ્યા.
વિહ્વલા તેજસા યુક્તા તદા તે દુદ્રુવુર્ભૃશમ્ । ગૃહ્યતાં વધ્યતાં નારી સગર્ભા યાતિ સત્વરા
તે તેજથી ભરપૂર થઈને ઝડપથી ભાગી; ક્ષત્રિયોએ બોલાવ્યું: 'આ ગર્ભવતી સ્ત્રી ઝડપથી ભાગી રહી છે, પકડો, મારી નાખો!'
ઇતિ બ્રુવન્તઃ સમ્પ્રાપ્તાઃ કામિનીં ખડ્ગપાણયઃ । સા ભયાર્તા તુ તાન્દૃષ્ટ્વા રુરોદ સમુપાગતાન્
આ રીતે ચીસો પાડતા, હાથમાં તલવાર લઈને, તેઓ એ ઇચ્છાવાળી સ્ત્રી પાસે પહોંચ્યા; તેમને નજીક આવતા જોઈ, એ ડરીને રડવા લાગી.
ગર્ભસ્ય રક્ષણાર્થં સા ચુક્રોશાતિભયાતુરા । રુદતીં માતરં શ્રુત્વા દીનાં પ્રાણવિવર્જિતામ્
તે ગર્ભની રક્ષા માટે અત્યંત ભયથી વ્યાકુળ થઈને રડવા લાગી; પોતાની માતાને દુઃખી અને જીવ વિહોણી રીતે રડતી સાંભળી.
નિરાધારાં ક્રન્દમાનાં ક્ષત્રિયૈર્ભૃશતાપિતામ્ । ગૃહીતામિવ સિંહેન સગર્ભાં હરિણીં યથા
સહારો વગર, રડતી, ક્ષત્રિયોએ ભારે દુઃખ આપેલી, જાણે સિંહે પકડી હોય એવી ગર્ભવતી હરણીની જેમ તેને પકડી લેવામાં આવી.
સાશ્રુનેત્રાં વેપમાનાં સઙ્ક્રુધ્ય બાલકસ્તદા । ભિત્ત્વોરું નિર્જગામાશુ ગર્ભઃ સૂર્ય ઇવાપરઃ
આંસુભરી આંખો અને કાંપતા શરીરે, એ બાળક ગુસ્સે ભરાઈ ગયું; પછી એ ગર્ભ માતાની જાંઘ ફાડી, ઝડપથી બહાર આવ્યું, જાણે બીજો સૂર્ય જ જન્મ્યો હોય.
મુષ્ણન્દૃષ્ટીઃ ક્ષત્રિયાણાં તેજસા બાલકઃ શુભઃ । દર્શનાદ્બાલકસ્યાશુ સર્વે જાતા વિલોચનાઃ
શુભ બાળકના તેજથી ક્ષત્રિયોની નજર બળી ગઈ; બાળકને જોઈને તરત જ બધા અંધ બની ગયા.
બભ્રમુર્ગિરિદુર્ગેષુ જન્માન્ધા ઇવ ક્ષત્રિયાઃ । ચિન્તિતં મનસા સર્વૈઃ કિમેતદિતિ સામ્પ્રતમ્
ક્ષત્રિયોએ પર્વતના કિલ્લાઓમાં જાણે જન્મથી અંધ હોય એમ ભટક્યા; બધાના મનમાં વિચાર આવ્યો, 'આ હવે શું થઈ રહ્યું છે?'
સર્વે ચક્ષુર્વિહીના યજ્જાતા સ્મ બાલદર્શનાત્ । બ્રાહ્મણ્યાસ્તુ પ્રભાવોઽયં સતીવ્રતબલં મહત્
બાળકને જોઈને બધા નજરથી વંચિત થઈ ગયા; આ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીની શક્તિ છે, એની પવિત્રતા અને પ્રતિજ્ઞાનું મહાન બળ છે.
ક્ષણાદ્વામોઘસઙ્કલ્પાઃ કિં કરિષ્યન્તિદુઃખિતાઃ । ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા નેત્રહીના નિરાશ્રયાઃ
એક ક્ષણમાં જ એમના બધા ઇરાદા નિષ્ફળ થઈ ગયા; હવે આ દુઃખી લોકો શું કરશે? એમ વિચારીને, અંધ અને આશ્રય વિહોણા રહી ગયા.
બ્રાહ્મણીં શરણં જગ્મુર્હૈહયા ગતચેતસઃ । પ્રણેમુસ્તાં ભયત્રસ્તાં કૃતાઞ્જલિપુટાશ્ચ તે
હૈહય વંશીયો, જેઓનું મન ભટકી ગયું હતું, એ બ્રાહ્મણ સ્ત્રી પાસે આશ્રય લેવા ગયા; ભયથી કંપતા, હાથ જોડીને એને વંદન કર્યું.
ઊચુશ્ચૈનાં ભયોદ્વિગ્નાં દૃષ્ટ્યર્થં ક્ષત્રિયર્ષભાઃ । પ્રસીદ સુભગે માતઃ સેવકાસ્તે વયં કિલ
ક્ષત્રિય વડાઓ ભયથી વ્યાકુળ થઈને, નજર માટે એ સ્ત્રીને કહ્યું: 'હે શુભે, હે માતા, કૃપા કરો, અમે તો તમારા સેવક છીએ.'
કૃતાપરાધા રમ્ભોરુ ક્ષત્રિયાઃ પાપબુદ્ધયઃ । દર્શનાત્તવ તન્વઙ્ગિ જાતાઃ સર્વે વિલોચનાઃ
હે રંભોરુ, પાપી મનવાળા ક્ષત્રિયોએ ગુનો કર્યો છે; તને જોઈને, હે સુકુમાર કટિવાળી, બધા અંધ બની ગયા છે.
મુખં તે નૈવ પશ્યામો જન્માન્ધા ઇવ ભામિનિ । અદ્ભુતં તે તપો વીર્યં કિં કુર્મઃ પાપકારિણઃ
હે સુંદરિ, અમે તારો ચહેરો જોઈ શકતા નથી, જાણે જન્મથી અંધ હોઈએ એમ; તારી તપશ્ચર્યાનું બળ અદ્ભુત છે—અમે પાપી લોકો હવે શું કરી શકીએ?
શરણં તે પ્રપન્નાઃ સ્મો દેહિ ચક્ષૂંષિ માનદે । અન્ધત્વં મરણાદુગ્રં કૃપાં કર્તું ત્વમર્હસિ
અમે તારા આશ્રયમાં આવ્યા છીએ; હે માનનીયે, અમને નજર આપો. આ કઠિન અંધત્વ તો મૃત્યુ કરતાં પણ ભારે છે; તું દયાળુ બનવી જોઈએ.
પુનર્દૃષ્ટિપ્રદાનેન સેવકાન્ક્ષત્રિયાન્કુરુ । ઉપરમ્ય ચ ગચ્છેમ સહિતાઃ પાપકર્મણઃ
ફરીથી અમને નજર આપી, ક્ષત્રિયોને તારા સેવક બનાવી દે; હવે અમે પાપકર્મ છોડીને સાથે જ જઈશું.
અતઃ પરં ન કર્તવ્યમીદૃશં કર્મ કર્હિચિત્ । ભાર્ગવાણાં તુ સર્વેષાં સેવકાઃ સ્મો વયં કિલ
આ પછી આવું કૃત્ય ક્યારેય ન કરવું; અમે બધા ભૃગુવંશીઓના સાચા સેવક છીએ.