સ્વર્યાતે નૃપશાર્દૂલે કાર્તવીર્યાર્જુને પુનઃ । હૈહયા નિર્ધના જાતાઃ કાલેન મહતા નૃપ
કર્તવીર્યાર્જુન સ્વર્ગે ગયા પછી, રાજાશ્રેષ્ઠ, લાંબા સમય પછી હૈહયાઓ ગરીબ બની ગયા.
ધનકાર્યં સમુત્પન્નં હૈહયાનાં કદાચન । યાચિષ્ણવોઽભિજગ્મુસ્તાન્ભૂગૂંસ્તે હૈહયા નૃપ
ક્યારેક હૈહયાઓને ધનની જરૂર પડી; ત્યારે એ હૈહયાઓ ભૃગુઓ પાસે ગયા અને જમીન માગવા લાગ્યા.
વિનયં ક્ષત્રિયાઃ કૃત્વાપ્યયાચન્ત ધનં બહુ । ન દદુસ્તેઽતિલોભાર્તા નાસ્તિ નાસ્તીતિવાદિનઃ
ક્ષત્રિયોએ વિનમ્રતા બતાવીને પણ ઘણું ધન માંગ્યું, પણ જે લોકો ખૂબ જ લોભી હતા અને 'કંઈ નથી, કંઈ નથી' એમ કહેતા હતા, તેમણે કંઈ આપ્યું નહીં.
ભૂમૌ ચ નિદધુઃ કેચિદ્ભૃગવો ધનમુત્તમમ્ । દદુઃ કેચિદ્દ્વિજાતિભ્યો જ્ઞાત્વા ક્ષત્રિયતો ભયમ્
કેટલાક ભૃગુઓએ પોતાનું ઉત્તમ ધન જમીનમાં છુપાવી દીધું; તો કેટલાકે ક્ષત્રિયોથી ડરીને તે ધન બીજા બ્રાહ્મણોને આપી દીધું.
કૃત્વા સ્થાનાન્તરે દ્રવ્યં બ્રાહ્મણા ભયવિહ્વલાઃ । ત્યક્ત્વાઽઽશ્રમાન્યયુઃ સર્વે ભૃગવસ્તૃષ્ણયાન્વિતાઃ
ભયથી વ્યાકુળ થયેલા બ્રાહ્મણોએ પોતાનું ધન બીજે ખસેડી દીધું; બધા ભૃગુઓ લાલચમાં આવી પોતપોતાના આશ્રમ છોડીને ચાલ્યા ગયા.
યાજ્યાંશ્ચ દુઃખિતાન્દૃષ્ટ્વા ન દદુર્લોભમોહિતાઃ । પલાયિત્વા ગતાઃ સર્વે ગિરિદુર્ગાનુપાશ્રિતાઃ
યજ્ઞકર્મ કરતા બ્રાહ્મણો દુઃખી છે એમ જોઈને પણ, લોભમાં અંધ થયેલા લોકોએ કંઈ આપ્યું નહીં; બધા ભાગી ગયા અને પહાડના કિલ્લાઓમાં છુપાઈ ગયા.
તતસ્તે હૈહયાસ્તાત દુઃખિતાઃ કાર્યગૌરવાત્ । ભૃગૂણામાશ્રમાઞ્જગ્મુર્દ્રવ્યાર્થં ક્ષત્રિયર્ષભાઃ
પછી હે પ્રિય, હૈહય વંશીયો, દુઃખી હોવા છતાં ફરજથી બંધાયેલા, ધન મેળવવા માટે ભૃગુઓના આશ્રમોમાં ગયા.
ભૃગૂંસ્તુ નિર્ગતાન્વીક્ષ્ય શૂન્યાંસ્ત્યક્ત્યા ગૃહાનથ । ચખનુર્ભૂતલં તત્ર દ્રવ્યાર્થં હૈહયા ભૃશમ્
ભૃગુઓ ત્યાંથી નીકળી ગયા છે અને ઘરો ખાલી છે એમ જોઈને, હૈહયોએ ત્યાં જમીન ઊંડે ઊંડે ખોદી ધન શોધવા લાગ્યા.
ખનતાધિગતં વિત્તં કેનચિદ્ભૃગુવેશ્મનિ । દદૃશુઃ ક્ષત્રિયાઃ સર્વે તદ્વિત્તં શ્રમકર્શિતાઃ
ખોદતી વખતે, એક ભૃગુના ઘરમાં ધન મળ્યું; બધા ક્ષત્રિયો મહેનતથી થાકી ગયા હતા, પણ એ ધન જોઈને ખુશ થયા.
યત્ર યત્ર સમુત્પન્નં ભૂરિ દ્રવ્યં મહીતલાત્ । તદા તે પાર્શ્વભાગસ્થબ્રાહ્મણાનાં ગૃહાણ્યપિ
જ્યાં જ્યાં જમીનમાંથી ઘણું ધન મળ્યું, ત્યાં તેમણે આજુબાજુના બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં પણ પ્રવેશ કર્યો.
નિર્ભિદ્ય હૈહયા દ્રવ્યં દદૃશુર્ધનલિપ્સયા । બ્રાહ્મણાશ્ચુકુશઃ સર્વે ભીતાશ્ચ શરણં ગતાઃ
હૈહયોએ ધનના લોભે ઘરમાં ઘૂસી ધન શોધ્યું; બધા બ્રાહ્મણો ડરી ગયા અને આશ્રય લેવા ભાગી ગયા.
અતિચિન્વત્સુ વિપ્રાણાં ભવનાન્નિઃસૃતં બહુ । નિજઘ્નુસ્તાઞ્છરૈઃ કોપાદ્વાડવાઞ્છરણાગતાન્
જ્યારે બ્રાહ્મણોના ઘરમાંથી જેટલું ધન મળ્યું, ત્યારે ગુસ્સામાં, હૈહયોએ આશ્રય લીધેલા લોકોને પણ તીક્ષ્ણ બાણોથી મારી નાખ્યા.
યયુસ્તે ગિરિદુર્ગાંશ્ચ યત્ર વૈ ભૃગવઃ સ્થિતાઃ । આગર્ભાદનુકૃન્તન્તશ્ચેરુશ્ચૈવ મહીમિમામ્
તેઓ એ પહાડના કિલ્લાઓ તરફ ગયા જ્યાં ભૃગુઓ છુપાયા હતા, અને ગર્ભથી લઈને બધાને મારી નાખતા, આખી ધરતી પર ફરી રહ્યા.
પ્રાપ્તાન્પ્રાપ્તાન્ભૃગૂન્સર્વાન્નિજઘ્નુર્નિશિતૈઃ શરૈઃ । આબાલવૃદ્ધાનપરાનવમન્ય ચ પાતકમ્
જ્યાં જ્યાં તેમને ભૃગુઓ મળ્યા, નાના મોટા, બધા જને તીક્ષ્ણ બાણોથી મારી નાખ્યા, અને એમાં પાપ ગણ્યું નહીં.
એવમુત્પાટ્યમાનેષુ ભાર્ગવેષુ યતસ્તતઃ । હન્યુર્ગર્ભાંશ્ચ નારીણાં ગૃહીત્વા હૈહયા ભૃશમ્
ભૃગુઓને બધે જ નાશ પામતા જોઈ, હૈહયોએ સ્ત્રીઓને પકડીને, તેમના ગર્ભમાં રહેલા બાળકોને પણ નિર્દયતાથી મારી નાખ્યા.
રુરુદુસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ કામં કુરર્ય ઇવ દુઃખિતાઃ । ગર્ભાશ્ચ કૃન્તિતા યાસાં ક્ષત્રિયૈઃ પાપનિશ્ચયૈઃ
એ સ્ત્રીઓ દુઃખથી કૂકતી રહી, જાણે દુઃખી પંખીઓ હોય; જેમના ગર્ભ હિંસક ક્ષત્રિયોએ ફાડી નાખ્યા હતા.
અન્યેઽપ્યાહુશ્ચ તાન્દૃપ્તાન્મુનયસ્તીર્થવાસિનઃ । મુઞ્ચન્તુ ક્ષત્રિયાઃ ક્રોધં બ્રાહ્મણેષુ ભયાવહમ્
બીજા તીર્થસ્થાનમાં રહેતા ઋષિઓએ એ અહંકારી લોકો વિશે કહ્યું: 'ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણો પર ગુસ્સો છોડે, કારણ કે એથી બધાને ભય થાય છે.'
અયુક્તમેતદારબ્ધં ભવદ્ભિઃ કર્મ ગર્હિતમ્ । યદ્ગર્ભાન્ભૃગુપત્નીનાં નિહન્યુઃ ક્ષત્રિયર્ષભાઃ
'તમે જે કાર્ય શરૂ કર્યું છે, એ યોગ્ય નથી અને નિંદનીય છે; કે શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયો ભૃગુ સ્ત્રીઓના ગર્ભમાં રહેલા બાળકોને મારી નાખે.'
અત્યુગ્રપુણ્યપાપાનામિહૈવ ફલમાપ્નુયાત્ । તસ્માજ્જુગુપ્સિતં કર્મ ત્યક્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા
'અહીં બહુ મોટું પુણ્ય કે પાપ હોય તો તરત જ ફળ મળે છે; એટલે જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે છે, તેને આવું ઘૃણાસ્પદ કામ છોડવું જોઈએ.'
તાનાહુર્હૈહયાઃ ક્રુદ્ધા મુનીનથ દયાપરાન્ । ભવન્તઃ સાધવઃ સર્વે નાર્થજ્ઞાઃ પાપકર્મણામ્
પછી ગુસ્સે થયેલા હૈહયોએ દયાળુ ઋષિઓને કહ્યું: 'તમે બધા સારા છો, પણ દુષ્ટોનું સ્વભાવ કેવો હોય છે એ તમને ખબર નથી.'
એભિર્હૃતં ધનં સર્વં પૂર્વજાનાં મહાત્મનામ્ । વઞ્ચયિત્વા છલાભિજ્ઞૈર્માર્ગે પાટચ્ચરૈરિવ
આ લોકો ચતુરાઈથી અને ચાલાકીથી અમારા મહાન પૂર્વજોના બધાં ધનને હડપ કરી લીધું, જેમ રસ્તા પરના મુસાફરોને લૂંટારૂઓ છેતી કરે છે એમ.
એતે પ્રતારકા દમ્ભાસ્તાદૃશા બકવૃત્તયઃ । ઉત્પન્ને ચ મહાકાર્યે પ્રાર્થિતા વિનયેન તે
આ બધાં પખંડીઓ, દંભી અને બગલાની જેમ કપટી સ્વભાવ ધરાવનારા હતા; જ્યારે મોટું કામ પડ્યું ત્યારે તેમને વિનમ્રતાથી વિનંતી કરવામાં આવી.
ન દદુઃ પ્રાર્થિતં વિપ્રાઃ પાદવૃદ્ધ્યાપિ યાચિતાઃ । નાસ્તીતિવાદિનઃ સ્તબ્ધાઃ દુઃખિતાન્વીક્ષ્ય યાજ્યકાન્
બ્રાહ્મણોએ, પગે પડીને અને આદરપૂર્વક માંગ્યા છતાં, માગેલું કંઈ આપ્યું નહીં; તેઓ હઠી, નકારાત્મક અને નિર્દય બનીને દુઃખી યજમાનોને નિહાળતા રહ્યા.
ધનં પ્રાપ્તં કાર્તવીર્યાદ્રક્ષિતં કેન હેતુના । ન કૃતાઃ ક્રતવઃ કિં તૈર્દાનં ચાર્થિષુ ભૂરિશઃ
કર્તવીર્ય પાસેથી મળેલું ધન કયા કારણથી સાચવવામાં આવ્યું? એ ધનથી કોઈ યજ્ઞ કરાયો નહીં, ને જરૂરિયાતમંદોને પણ ઉદારતાથી આપવામાં આવ્યું નહીં.
ન સઞ્ચિતવ્યં વિપ્રૈસ્તુ ધનં ચાપિ કદાચન । યષ્ટવ્યં વિધિવદ્દેયં ભોક્તવ્યં ચ યથાસુખમ્
બ્રાહ્મણોએ ક્યારેય પણ ધન સંગ્રહવું નહીં; એ ધન નિયમ પ્રમાણે યજ્ઞમાં વાપરવું, દાનમાં આપવું અને યોગ્ય રીતે ભોગવવું જોઈએ.
દ્રવ્યે ચૌરભયં પ્રોક્તં તથા રાજભયં દ્વિજાઃ । વહ્નેર્ભયં મહાઘોરં તથા ધૂર્તભયં મહત્
ધનમાં ચોરીનો ભય, રાજાનો ભય, ભયંકર અગ્નિનો ભય અને મોટો ઠગોના ભય હોય છે, હે દ્વિજઓ.
યેન કેનાપ્યુપાયેન ધનં ત્યજતિ રક્ષકમ્ । અથવાસૌ મૃતો યાતિ દ્રવ્યં ત્યક્ત્વા હ્યસદ્ગતિમ્
કોઈક રીતે ધનનો રક્ષક એ ધન છોડી દે છે, અથવા તો જ્યારે એ મરે છે ત્યારે ધન છોડી ને ખરાબ ગતિ પામે છે.
પાદવૃદ્ધ્યા તથાસ્માભિઃ પ્રાર્થિતં વિનયાન્વિતૈઃ । તથાપિ લોભસન્દિગ્ધૈર્ન દત્તં નઃ પુરોહિતૈઃ
અમે પણ પગે પડીને અને વિનમ્રતાથી તેમને વિનંતી કરી હતી; છતાં લોભથી ભરાયેલા અમારા પુરોહિતોએ અમને કંઈ આપ્યું નહીં.
દાનં ભોગસ્તથા નાશો ધનસ્ય ગતિરીદૃશી । દાનભોગૌ કૃતીનાં ચ નાશઃ પાપાત્મનાં કિલ
ધનની ત્રણ જ દિશાઓ છે: દાન, ભોગ અને નાશ; સારા લોકો માટે દાન અને ભોગ, પણ દુષ્ટો માટે માત્ર નાશ જ થાય છે.
ન દાતા ન ચ યો ભોક્તા કૃપણો ગુપ્તિતત્પરઃ । રાજ્ઞાસૌ સર્વથા દણ્ડ્યો વઞ્ચકો દુઃખભાઙ્નરઃ
જે ન તો આપે છે, ન તો ભોગવે છે, પણ માત્ર સંગ્રહમાં જ લાગેલો છે—એવો કંજુષ અને છેતરપિંડી માણસ રાજા તરફથી સદા દંડને લાયક છે અને દુઃખ ભોગવે છે.