વૈરસ્ય કારણં તેષાં કિં મે બ્રૂહિ પિતામહ । નિમિત્તેન વિના ક્રોધં કથં કુર્વન્તિ સત્તમાઃ
તેમની દુશ્મનાવટનું કારણ શું હતું, પિતામહ, કહો મને. કોઈ મહાન માણસ કારણ વિના ગુસ્સામાં કેમ વર્તે?
વૈરં પુરોહિતૈઃ સાર્ધં કસ્માત્તેષામજાયત । નાલ્પહેતોર્હિ તદ્વૈરં ક્ષત્રિયાણાં ભવિષ્યતિ
પુરોહિતો સાથે એ દુશ્મનાવટ કેમ ઊભી થઈ? ક્ષત્રિયોમાં આવી દુશ્મનાવટ નાનકડી વાતે થતી નથી.
અન્યથા બ્રાહ્મણાન્ પૂજ્યાન્કથં જઘ્નુરનાગસઃ । બાહુજા બલવન્તોઽપિ પાપભીતાઃ કથં ન તે
નહીંતર, નિર્દોષ અને પૂજનીય એવા બ્રાહ્મણોને તેઓ કેમ મારી શકે? બળવાન હોવા છતાં, પાપથી કેમ ડર્યા નહીં?
સ્વલ્પેઽપરાધે કો હન્યાદ્વાડવાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ । સન્દેહો મે મુનિશ્રેષ્ઠ કારણં વક્તુમર્હસિ
નાની ભૂલમાં કોણ બ્રાહ્મણોને મારી નાખે, ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ? મારે શંકા છે, મુનિશ્રેષ્ઠ, તમે કારણ કહો.
સૂત ઉવાચ ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા તેન રાજ્ઞા સત્યવતીસુતઃ । ઉવાચ પરમપ્રીતઃ કથાં સંસ્મૃત્ય ચેતસા
સૂતે કહ્યું: રાજાએ આ રીતે પૂછ્યું ત્યારે સત્યવતીપુત્ર ખૂબ આનંદથી એ કથા સ્મરણ કરીને કહેવા લાગ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ પારિક્ષિતે વાર્તાં ક્ષત્રિયાણાં પુરાતનીમ્ । આશ્ચર્યકારિણીં સમ્યગ્વિદિતાં ચ પુરા મયા
વ્યાસે કહ્યું: પારિક્ષિત, સાંભળો, ક્ષત્રિયોની એ પ્રાચીન અને આશ્ચર્યજનક વાત, જે હું પહેલાં જાણી હતી.
કાર્તવીર્યેતિ નામ્નાભૂદ્ધૈહયઃ પૃથિવીપતિઃ । સહસ્રબાહુર્બલવાનર્જુનો ધર્મતત્પરઃ
કર્તવીર્ય નામે એક હૈહય રાજા હતો, જે સહસ્રબાહુ અને અર્જુન જેટલો બળવાન અને ધર્મમાં તત્પર હતો.
દત્તાત્રેયસ્ય શિષ્યોઽભૂદવતારો હરેરિવ । સિદ્ધઃ સર્વાર્થદઃ શાક્તો ભૃગૂણાં યાજ્ય એવ સઃ
એ દત્તાત્રેયનો શિષ્ય હતો, હરિનું અવતાર સમાન; સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર, શક્તિનિષ્ઠ અને ભૃગુઓના યજમાન હતો.
યજ્વા પરમધર્મિષ્ઠઃ સદા દાનપરાયણઃ । દદૌ વિત્તં ભૃગુભ્યોઽસૌ કૃત્વા યજ્ઞાનનેકશઃ
એ મહાયજ્ઞી, પરમ ધર્મનિષ્ઠ અને દાનમાં સદા તત્પર હતો; એણે અનેક યજ્ઞો કર્યા પછી ભૃગુઓને ધન આપ્યું.
ધનિનસ્તે દ્વિજા જાતા ભૃગવો નૃપદાનતઃ । હયરત્નસમૃદ્ધ્યાઢ્યાઃ સઞ્જાતાઃ પ્રથિતા ભુવિ
રાજાના સન્માનથી એ ભૃગુ બ્રાહ્મણો ધનવાન બન્યા, ઘોડા, રત્ન અને સંપત્તિથી સમૃદ્ધ અને ધરતી પર પ્રસિદ્ધ થયા.
સ્વર્યાતે નૃપશાર્દૂલે કાર્તવીર્યાર્જુને પુનઃ । હૈહયા નિર્ધના જાતાઃ કાલેન મહતા નૃપ
કર્તવીર્યાર્જુન સ્વર્ગે ગયા પછી, રાજાશ્રેષ્ઠ, લાંબા સમય પછી હૈહયાઓ ગરીબ બની ગયા.
ધનકાર્યં સમુત્પન્નં હૈહયાનાં કદાચન । યાચિષ્ણવોઽભિજગ્મુસ્તાન્ભૂગૂંસ્તે હૈહયા નૃપ
ક્યારેક હૈહયાઓને ધનની જરૂર પડી; ત્યારે એ હૈહયાઓ ભૃગુઓ પાસે ગયા અને જમીન માગવા લાગ્યા.
વિનયં ક્ષત્રિયાઃ કૃત્વાપ્યયાચન્ત ધનં બહુ । ન દદુસ્તેઽતિલોભાર્તા નાસ્તિ નાસ્તીતિવાદિનઃ
ક્ષત્રિયોએ વિનમ્રતા બતાવીને પણ ઘણું ધન માંગ્યું, પણ જે લોકો ખૂબ જ લોભી હતા અને 'કંઈ નથી, કંઈ નથી' એમ કહેતા હતા, તેમણે કંઈ આપ્યું નહીં.
ભૂમૌ ચ નિદધુઃ કેચિદ્ભૃગવો ધનમુત્તમમ્ । દદુઃ કેચિદ્દ્વિજાતિભ્યો જ્ઞાત્વા ક્ષત્રિયતો ભયમ્
કેટલાક ભૃગુઓએ પોતાનું ઉત્તમ ધન જમીનમાં છુપાવી દીધું; તો કેટલાકે ક્ષત્રિયોથી ડરીને તે ધન બીજા બ્રાહ્મણોને આપી દીધું.
કૃત્વા સ્થાનાન્તરે દ્રવ્યં બ્રાહ્મણા ભયવિહ્વલાઃ । ત્યક્ત્વાઽઽશ્રમાન્યયુઃ સર્વે ભૃગવસ્તૃષ્ણયાન્વિતાઃ
ભયથી વ્યાકુળ થયેલા બ્રાહ્મણોએ પોતાનું ધન બીજે ખસેડી દીધું; બધા ભૃગુઓ લાલચમાં આવી પોતપોતાના આશ્રમ છોડીને ચાલ્યા ગયા.
યાજ્યાંશ્ચ દુઃખિતાન્દૃષ્ટ્વા ન દદુર્લોભમોહિતાઃ । પલાયિત્વા ગતાઃ સર્વે ગિરિદુર્ગાનુપાશ્રિતાઃ
યજ્ઞકર્મ કરતા બ્રાહ્મણો દુઃખી છે એમ જોઈને પણ, લોભમાં અંધ થયેલા લોકોએ કંઈ આપ્યું નહીં; બધા ભાગી ગયા અને પહાડના કિલ્લાઓમાં છુપાઈ ગયા.
તતસ્તે હૈહયાસ્તાત દુઃખિતાઃ કાર્યગૌરવાત્ । ભૃગૂણામાશ્રમાઞ્જગ્મુર્દ્રવ્યાર્થં ક્ષત્રિયર્ષભાઃ
પછી હે પ્રિય, હૈહય વંશીયો, દુઃખી હોવા છતાં ફરજથી બંધાયેલા, ધન મેળવવા માટે ભૃગુઓના આશ્રમોમાં ગયા.
ભૃગૂંસ્તુ નિર્ગતાન્વીક્ષ્ય શૂન્યાંસ્ત્યક્ત્યા ગૃહાનથ । ચખનુર્ભૂતલં તત્ર દ્રવ્યાર્થં હૈહયા ભૃશમ્
ભૃગુઓ ત્યાંથી નીકળી ગયા છે અને ઘરો ખાલી છે એમ જોઈને, હૈહયોએ ત્યાં જમીન ઊંડે ઊંડે ખોદી ધન શોધવા લાગ્યા.
ખનતાધિગતં વિત્તં કેનચિદ્ભૃગુવેશ્મનિ । દદૃશુઃ ક્ષત્રિયાઃ સર્વે તદ્વિત્તં શ્રમકર્શિતાઃ
ખોદતી વખતે, એક ભૃગુના ઘરમાં ધન મળ્યું; બધા ક્ષત્રિયો મહેનતથી થાકી ગયા હતા, પણ એ ધન જોઈને ખુશ થયા.
યત્ર યત્ર સમુત્પન્નં ભૂરિ દ્રવ્યં મહીતલાત્ । તદા તે પાર્શ્વભાગસ્થબ્રાહ્મણાનાં ગૃહાણ્યપિ
જ્યાં જ્યાં જમીનમાંથી ઘણું ધન મળ્યું, ત્યાં તેમણે આજુબાજુના બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં પણ પ્રવેશ કર્યો.
નિર્ભિદ્ય હૈહયા દ્રવ્યં દદૃશુર્ધનલિપ્સયા । બ્રાહ્મણાશ્ચુકુશઃ સર્વે ભીતાશ્ચ શરણં ગતાઃ
હૈહયોએ ધનના લોભે ઘરમાં ઘૂસી ધન શોધ્યું; બધા બ્રાહ્મણો ડરી ગયા અને આશ્રય લેવા ભાગી ગયા.
અતિચિન્વત્સુ વિપ્રાણાં ભવનાન્નિઃસૃતં બહુ । નિજઘ્નુસ્તાઞ્છરૈઃ કોપાદ્વાડવાઞ્છરણાગતાન્
જ્યારે બ્રાહ્મણોના ઘરમાંથી જેટલું ધન મળ્યું, ત્યારે ગુસ્સામાં, હૈહયોએ આશ્રય લીધેલા લોકોને પણ તીક્ષ્ણ બાણોથી મારી નાખ્યા.
યયુસ્તે ગિરિદુર્ગાંશ્ચ યત્ર વૈ ભૃગવઃ સ્થિતાઃ । આગર્ભાદનુકૃન્તન્તશ્ચેરુશ્ચૈવ મહીમિમામ્
તેઓ એ પહાડના કિલ્લાઓ તરફ ગયા જ્યાં ભૃગુઓ છુપાયા હતા, અને ગર્ભથી લઈને બધાને મારી નાખતા, આખી ધરતી પર ફરી રહ્યા.
પ્રાપ્તાન્પ્રાપ્તાન્ભૃગૂન્સર્વાન્નિજઘ્નુર્નિશિતૈઃ શરૈઃ । આબાલવૃદ્ધાનપરાનવમન્ય ચ પાતકમ્
જ્યાં જ્યાં તેમને ભૃગુઓ મળ્યા, નાના મોટા, બધા જને તીક્ષ્ણ બાણોથી મારી નાખ્યા, અને એમાં પાપ ગણ્યું નહીં.
એવમુત્પાટ્યમાનેષુ ભાર્ગવેષુ યતસ્તતઃ । હન્યુર્ગર્ભાંશ્ચ નારીણાં ગૃહીત્વા હૈહયા ભૃશમ્
ભૃગુઓને બધે જ નાશ પામતા જોઈ, હૈહયોએ સ્ત્રીઓને પકડીને, તેમના ગર્ભમાં રહેલા બાળકોને પણ નિર્દયતાથી મારી નાખ્યા.
રુરુદુસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ કામં કુરર્ય ઇવ દુઃખિતાઃ । ગર્ભાશ્ચ કૃન્તિતા યાસાં ક્ષત્રિયૈઃ પાપનિશ્ચયૈઃ
એ સ્ત્રીઓ દુઃખથી કૂકતી રહી, જાણે દુઃખી પંખીઓ હોય; જેમના ગર્ભ હિંસક ક્ષત્રિયોએ ફાડી નાખ્યા હતા.
અન્યેઽપ્યાહુશ્ચ તાન્દૃપ્તાન્મુનયસ્તીર્થવાસિનઃ । મુઞ્ચન્તુ ક્ષત્રિયાઃ ક્રોધં બ્રાહ્મણેષુ ભયાવહમ્
બીજા તીર્થસ્થાનમાં રહેતા ઋષિઓએ એ અહંકારી લોકો વિશે કહ્યું: 'ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણો પર ગુસ્સો છોડે, કારણ કે એથી બધાને ભય થાય છે.'
અયુક્તમેતદારબ્ધં ભવદ્ભિઃ કર્મ ગર્હિતમ્ । યદ્ગર્ભાન્ભૃગુપત્નીનાં નિહન્યુઃ ક્ષત્રિયર્ષભાઃ
'તમે જે કાર્ય શરૂ કર્યું છે, એ યોગ્ય નથી અને નિંદનીય છે; કે શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયો ભૃગુ સ્ત્રીઓના ગર્ભમાં રહેલા બાળકોને મારી નાખે.'
અત્યુગ્રપુણ્યપાપાનામિહૈવ ફલમાપ્નુયાત્ । તસ્માજ્જુગુપ્સિતં કર્મ ત્યક્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા
'અહીં બહુ મોટું પુણ્ય કે પાપ હોય તો તરત જ ફળ મળે છે; એટલે જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે છે, તેને આવું ઘૃણાસ્પદ કામ છોડવું જોઈએ.'
તાનાહુર્હૈહયાઃ ક્રુદ્ધા મુનીનથ દયાપરાન્ । ભવન્તઃ સાધવઃ સર્વે નાર્થજ્ઞાઃ પાપકર્મણામ્
પછી ગુસ્સે થયેલા હૈહયોએ દયાળુ ઋષિઓને કહ્યું: 'તમે બધા સારા છો, પણ દુષ્ટોનું સ્વભાવ કેવો હોય છે એ તમને ખબર નથી.'