કથં ત્યક્ત્વાદ્ય મે કાર્યમુદ્યતો ગન્તુમાશુ વૈ । ન તે યુક્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠ યદુત્સૃજ્ય મખં મમ
આજે, જ્યારે હું કાર્ય કરવા તૈયાર છું, ત્યારે હું કેમ છોડું? દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારે મારા યજ્ઞને અધૂરો રાખવું યોગ્ય નથી.
ગન્તાસિ ધનલોભેન લોભાકુલિતચેતનઃ । નિવારિતોઽપિ રાજ્ઞા સ જગામેન્દ્રમખં ગુરુઃ
તમે ધનલોભના કારણે, લોભથી મન ઉથલાવીને જઇ રહ્યા છો; રાજાએ રોકવા છતાં, ગુરુ ઇન્દ્રના યજ્ઞ માટે ચાલ્યા ગયા.
રાજાપિ વિમના ભૂત્વા ગૌતમં પ્રત્યપૂજયત્ । ઇયાજ હિમવત્પાર્શ્વે સાગરસ્ય સમીપતઃ
રાજા નિરાશ થઈ, ગૌતમને સન્માન આપ્યો અને હિમાલયના કિનારે, સમુદ્ર પાસે યજ્ઞ કર્યો.
દક્ષિણા બહુલા દત્તા વિપ્રેભ્યો મખકર્મણિ । નિમિના પઞ્ચસાહસ્રી દીક્ષા તત્ર કૃતા નૃપ
યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણોને ઘણું દાન આપવામાં આવ્યું; નિમીએ ત્યાં પાંચ હજાર વર્ષ સુધી દિક્ષા લીધી, રાજા.
ઋત્વિજઃ પૂજિતાઃ કામં ધનૈર્ગોભિર્મુદા યુતાઃ । શક્રયજ્ઞસમાપ્તે તુ પઞ્ચવર્ષશતાત્મકે
યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા પુરોહિતોને તેમની ઇચ્છા મુજબ ધન અને ગાયોથી આનંદપૂર્વક સન્માન કરવામાં આવ્યા; અને ઇન્દ્રના યજ્ઞના પાંચસો વર્ષ પૂરા થયા પછી,
આજગામ વસિષ્ઠસ્તુ રાજ્ઞઃ સત્રદિદૃક્ષયા । આગત્ય સંસ્થિતસ્તત્ર દર્શનાર્થં નૃપસ્ય ચ
વસિષ્ઠ રાજાના યજ્ઞ દર્શવા માટે આવ્યા; આવ્યા પછી તેઓ ત્યાં રાજાને જોવા માટે ઉભા રહ્યા.
તદા રાજા પ્રસુપ્તસ્તુ નિદ્રયાપહૃતો ્ભૃશમ્ । નાસૌ પ્રબોધિતો ભૃત્યૈર્નાગતસ્તુ મુનિં નૃપઃ
તે સમયે રાજા ઊંઘમાં ખૂબ જ ડૂબી ગયા હતા; તેમના સેવકો દ્વારા જગાડવામાં આવ્યા નહીં, અને રાજા પણ મુનિ પાસે આવ્યા નહીં.
વસિષ્ઠસ્ય તતો મન્યુઃ પ્રાદુર્ભૂતોઽવમાનતઃ । અદર્શનાન્નિમેસ્તત્ર ચુકોપ મુનિસત્તમઃ
વસિષ્ઠને અવમાનના કારણે ગુસ્સો આવ્યો; ત્યાં તેમને જોવા ન મળતા, શ્રેષ્ઠ મુનિ ક્રોધિત થયા.
શાપં ચ દત્તવાંસ્તસ્મૈ રાજ્ઞે મન્યુવશં ગતઃ । યસ્માત્ત્વં માં ગુરું ત્યક્ત્વા કૃત્વાન્યં ગુરુમાત્મનઃ
ક્રોધમાં આવીને તેમણે રાજાને શાપ આપ્યો: 'તમે મને, તમારા ગુરુને, છોડીને બીજાને ગુરુ બનાવ્યા છો,
દીક્ષિતોઽસિ બલાન્મન્દ મામવજ્ઞાય પાર્થિવ । વારિતોઽપિ મયા તસ્માદ્વિદેહસ્ત્વં ભવિષ્યસિ
'હે રાજા, તમે મારી અવગણના કરીને બળજબરીથી દીક્ષા લીધેલી છે; હું મનાઈ કર્યા છતાં, હવે તમે શરીર વિનાના થશો.'
પતત્વિદં શરીરં તે વિદેહો ભવ ભૂપતે । વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તદ્વ્યાહૃતં શ્રુત્વા રાજ્ઞસ્તુ પરિચારકાઃ
'હે રાજા, તમારું શરીર પાડી દો, અને શરીર વિનાના થો.' વ્યાસ કહે છે: આ શબ્દો સાંભળીને રાજાના સેવકો
સદ્યઃ પ્રબોધયામાસુર્મુનિમાહુઃ પ્રકોપિતમ્ । કુપિતં તં સમાગત્ય રાજા વિગતકલ્મષઃ
તુરંત રાજાને જગાડ્યા અને મુનિ ગુસ્સામાં છે એમ જાણકારી આપી; ગુસ્સામાં આવેલા મુનિ પાસે રાજા, પાપથી મુક્ત થઈને, આવ્યા.
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં હેતુગર્ભં ચ યુક્તિમત્ । . મમ દોષો ન ધર્મજ્ઞ ગતસ્ત્વં તૃષ્ણયાઽઽકુલઃ
રાજાએ શાંત અને યોગ્ય કારણવાળા શબ્દો કહ્યા: 'મારો દોષ નથી, હે ધર્મ જાણનાર; તમે તૃષા અને ઉદ્વેગથી વ્યાકુળ થયા હતા.'
હિત્વા માં યજમાનં વૈ પ્રાર્થિતોઽપિ મયા ભૃશમ્ । ન લજ્જસે દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૃત્વા કર્મ જુગુપ્સિતમ્
'તમે મને, યજ્ઞ કરનારને, મારી ખૂબ વિનંતી છતાં છોડી દીધા; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, દોષપાત્ર કર્મ કરીને તમને લાજ નથી.'
સન્તોષે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ જાનન્ધર્મસ્ય નિશ્ચયમ્ । પુત્રોઽસિ બ્રહ્મણઃ સાક્ષાદ્વેદવેદાઙ્ગવિત્તમઃ
'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, સંતોષમાં ધર્મની નિશ્ચિતતા જાણીને, તમે બ્રહ્માના પુત્ર છો, વેદ અને તેના અંગોમાં સૌથી જ્ઞાનવાન છો.'
ન વેત્સિ વિપ્રધર્મસ્ય ગતિં સૂક્ષ્માં દુરત્યયામ્ । આત્મદોષં મયિ જ્ઞાત્વા મૃષા માં શસ્તુમિચ્છસિ
'તમે બ્રાહ્મણના ધર્મની સૂક્ષ્મ અને કઠિન ગતિ જાણતા નથી; તમારો દોષ મારી પર મૂકીને, તમે મને ખોટું દોષ લગાડવા માંગો છો.'
ત્યાજ્યસ્તુ સુજનૈઃ ક્રોધશ્ચણ્ડાલાદધિકો યતઃ । વૃથા ક્રોધપરીતેન મયિ શાપઃ પ્રપાતિતઃ
'સારા લોકો માટે ગુસ્સો છોડવો જોઈએ, કારણ કે તે ચંડાળથી પણ ખરાબ છે; વ્યર્થ ગુસ્સામાં આવીને તમે મને શાપ આપ્યો.'
તવાપિ ચ પતત્વદ્ય દેહોઽયં ક્રોધસંયુતઃ । એવં શપ્તો મુની રાજ્ઞા રાજા ચ મુનિના તથા
'આજે તમારું શરીર પણ ગુસ્સાથી ભરેલું છે, તે પણ પડી જશે; આમ મુનિને રાજાએ શાપ આપ્યો, અને રાજાને પણ મુનિએ શાપ આપ્યો.'
પરસ્પરં પ્રાપ્ય શાપં દુઃખિતૌ તૌ બભૂવતુઃ । વસિષ્ઠસ્ત્વતિચિન્તાર્તો બ્રહ્માણં શરણં ગતઃ
એકબીજાને શાપ મળતાં બંને દુઃખી થયા; વસિષ્ઠ ખૂબ ચિંતામાં આવીને બ્રહ્માના આશ્રયમાં ગયા.
નિવેદયામાસ તથા શાપં ભૂપકૃતં મહત્ । વસિષ્ટ ઉવાચ રાજ્ઞા શપ્તોઽસ્મિ દેહોઽયં પતત્વદ્ય તવેતિ વૈ
તેમણે રાજાએ આપેલો મોટો શાપ બ્રહ્માને જણાવ્યો: વસિષ્ઠ કહે છે, 'મને રાજાએ શાપ આપ્યો છે: "આજે તમારું શરીર પડી જાય."'
કિં કરોમિ પિતઃ પ્રાપ્યં કષ્ટં કાયપ્રપાતજમ્ । અન્યદેહસમુત્પત્તૌ જનકં વદ સામ્પ્રતમ્
'પિતા, આ શરીર પાડી જવાનું દુઃખ મળ્યું છે, હવે શું કરું? બીજું શરીર મળ્યા પછી કોણ પિતા હશે, એ કહો.'
તથા મે દેહસંયોગઃ પૂર્વવત્સમપદ્યતામ્ । યાદૃશં જ્ઞાનમેતસ્મિન્દેહે તત્રાસ્તુ તત્પિતઃ
'મારો શરીર સાથેનો સંબંધ પહેલાની જેમ જ રહે; અને જે જ્ઞાન આ શરીરમાં છે, એ જ ત્યાં પણ રહે, હે પિતા.'
સમર્થોઽસિ મહારાજ પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ । વસિષ્ઠસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મા પ્રોવાચ તં સુતમ્
મહારાજ, તમે શક્તિશાળી છો; કૃપા કરવા યોગ્ય છો. વસિષ્ઠના શબ્દો સાંભળીને બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રને કહ્યું:
મિત્રાવરુણયોસ્તેજસ્ત્વં પ્રવિશ્ય સ્થિરો ભવ । તસ્માદયોનિજઃ કાલે ભવિતા ત્વં ન સંશયઃ
મિત્ર અને વરુણની શક્તિમાં પ્રવેશી, અડગ બની જાવ. તેથી, સમય આવે ત્યારે, તમે ગર્ભ વિના જન્મશો — આમાં કોઈ શંકા નથી.
પુનર્દેહં સમાસાદ્ય ધર્મયુક્તો ભવિષ્યસિ । ભૂતાત્મા વેદવિત્કામં સર્વજ્ઞઃ સર્વપૂજિતઃ
ફરીથી શરીર પ્રાપ્ત કરીને, તમે ધર્મમાં સ્થિર, સર્વ જીવોના તત્વ ધરાવનાર, વેદ જાણનાર, ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર, સર્વજ્ઞ અને સૌના પૂજનીય બની જશો.
એવમુક્તસ્તદા પિત્રા પ્રયયૌ વરુણાલયમ્ । કૃત્વા પ્રદક્ષિણં પ્રીત્યા પ્રણમ્ય ચ પિતામહમ્
પિતા દ્વારા આવું કહેવામાં આવ્યા પછી, તેણે આનંદપૂર્વક પિતામહની પરિક્રમા કરી, વંદન કરીને, વરુણના ઘર તરફ ગમન કર્યું.
વિવેશ સ તયોર્દેહે મિત્રાવરુણયોઃ કિલ । જીવાંશેન વસિષ્ઠોઽથ ત્યક્ત્વા દેહમનુત્તમમ્
કહેવામાં આવે છે કે, તેણે મિત્ર અને વરુણના શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો; પછી વસિષ્ઠે પોતાના જીવનના અંશથી ઉત્તમ શરીર ત્યાગ કર્યો.
કદાચિત્તૂર્વશી રાજન્નાગતા વરુણાલયમ્ । યદૃચ્છયા વરારોહા સખીગણસમાવૃતા
મહારાજ, એક વખત ઉર્વશી, સુંદર રૂપવતી, પોતાના સખીઓ સાથે, યદૃચ્છાએ વરુણના ઘર આવી.
દૃષ્ટ્વા તામપ્સરાં દિવ્યાં રૂપયૌવનસંયુતામ્ । જાતૌ કામાતુરૌ દેવૌ તદા તામૂચતુર્નૃપ
તે દિવ્ય અપ્સરાને, જે સુંદરતા અને યુવાનીથી યુક્ત હતી, જોઈને, બંને દેવો કામથી વ્યાકુળ થયા અને પછી, મહારાજ, તેને કહ્યું.
વિવશૌ ચારુસર્વાઙ્ગીં દેવકન્યાં મનોરમામ્ । આવાં ત્વમનવદ્યાઙ્ગિ વરયસ્વ સમાકુલૌ
બેને, મનોહર અને સુમધુર દેવકન્યાને, બેકાબૂ થઈ કહ્યું: 'અવિનાશી અંગવાળી, અમને પસંદ કરો, કારણ કે અમે તમારી માટે ઉલઝાયા છીએ.'