ત્વમપ્યાડિર્ભવાયુષ્મન્ બકોઽહં યાવદેવ હિ । વ્યાસ ઉવાચ એવં પરસ્પરં દત્ત્વા શાપં તૌ ક્રોધપીડિતૌ
તમે પણ લાંબા આયુષ્ય ધરાવનાર, બગલા બની જશો, અને હું પણ બક બની જઇશ, એટલા સમય માટે. વ્યાસે કહ્યું: આમ, બંને ગુસ્સામાં એકબીજાને શાપ આપ્યા.
અણ્ડજૌ તરસા જાતૌ સરસ્યાડીબકૌ મુની । એકસ્મિન્પાદપે નીડં કૃત્વાસૌ બકરૂપભાક્
બંને ઋષિઓ તીવ્ર શાપથી ડિંચા અને બગલા બની સરોવર પાસે જન્મ્યા; એકે બકના રૂપે વૃક્ષ પર ઘેર બનાવ્યું.
વિશ્વામિત્રઃ સ્થિતસ્તત્ર દિવ્યે સરસિ માનસે । અન્યસ્મિત્પાદપે કૃત્વા વસિષ્ઠો નીડમુત્તમમ્
વિશ્વામિત્ર એ દિવ્ય માનસ સરોવર પાસે ઊભો રહ્યો; વશિષ્ઠે બીજાં વૃક્ષ પર ઉત્તમ ઘેર બનાવ્યું.
આડીરૂપધરસ્તસ્થાવન્યોન્યં દ્વેષતત્પરૌ । દિને દિને તૌ સંગ્રામં ચક્રતુઃ ક્રોધસંયુતૌ
ડિંચા અને બગલા રૂપે, એકબીજાની વેરભાવથી ભરેલા, બંને ગુસ્સામાં રોજ લડતા રહ્યા.
દુઃખદં સર્વલોકાનાં ક્રન્દમાનાવુભૌ ભૃશમ્ । ચઞ્ચુપક્ષપ્રહારૈસ્તુ નખાઘાતૈઃ પરસ્પરમ્
બંને જોરથી રડતા અને બધા જીવોને દુઃખ આપતા, ચાંચ, પાંખ અને નખથી એકબીજાને મારતા.
જઘ્નતૂ રુધિરક્લિનૌ પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ । એવં બહૂનિ વર્ષાણિ પક્ષિરૂપધરૌ મુની
બંને લોહીથી લથબથ, ફૂલેલા કિંચુક વૃક્ષ જેવા, એકબીજાને મારતા રહ્યા; આમ, ઘણા વર્ષો સુધી ઋષિઓ પક્ષી રૂપે રહ્યા.
સ્થિતૌ તત્ર મહારાજ શાપપાશેન યન્ત્રિતૌ । રાજોવાચ કથં મુક્તૌ મુનિશ્રેષ્ઠૌ શાપાદ્વસિષ્ઠકૌશિકૌ
મહારાજા, બંને ત્યાં શાપના બંધમાં બંધાયેલા રહ્યા. રાજાએ પૂછ્યું: શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, વશિષ્ઠ અને કૌશિક, શાપમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થયા?
તન્મમાચક્ષ્વ વિપ્રર્ષે પરં કૌતૂહલં હિ મે । વ્યાસ ઉવાચ યુધ્યમાનાબ્વુભૌ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
મને એ કહો, વિદ્વાન ઋષિ, મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે. વ્યાસે કહ્યું: બંનેને લડતા જોઈને,
તત્રાજગામાનિમિષૈર્વૃતઃ સર્વૈર્દયાપરૈઃ । તાવાશ્વાસ્ય જગત્કર્તા યુદ્ધતો વિનિવાર્ય ચ
બ્રહ્મા, જગતના પિતામહ, દયાળુ અને જાગ્રત દેવો સાથે ત્યાં આવ્યા. જગતના સર્જકએ બંનેને શાંતિ આપી અને લડાઈથી અટકાવ્યા.
શાપં સંમોચયામાસ તયોઃ ક્ષિપ્તં પરસ્પરમ્ । તતો જગ્મુઃ સુરાઃ સર્વે સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ પદ્મભૂઃ
બ્રહ્માએ બંનેએ આપેલા શાપમાંથી મુક્ત કર્યા. પછી બધા દેવો અને કમળમાંથી જન્મેલા પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા.
સત્યલોકં જગામાશુ હંસારૂઢઃ પ્રતાપવાન્ । વિશ્વામિત્રોઽપ્યગાત્તૂર્ણં વસિષ્ઠઃ સ્વાશ્રમં ગતઃ
પ્રભાવી કમળજ સ્વાન પર બેસી ઝડપથી સત્યલોક ગયા. વિશ્વામિત્ર પણ તરત ચાલ્યા ગયા, અને વશિષ્ઠ પોતાના આશ્રમમાં પાછા ફર્યા.
મિથઃ સ્નેહં તતઃ કૃત્વા પ્રજાપત્યુપદેશતઃ । મૈત્રાવરુણિનાપ્યેવં કૃતં યુદ્ધમકારણમ્
પછી, પ્રજાપતિના ઉપદેશ પ્રમાણે, બંનેએ પરસ્પર પ્રેમ સ્થાપિત કર્યો. એ જ રીતે, મૈત્રાવરુણી પણ કૌશિક સાથે કારણ વગર લડાઈમાં જોડાઈ.
કૌશિકેન સમં ભૂપ દુઃખદં ચ પરસ્પરમ્ । કો નામ માનવો લોકે દેવો વા દાનવોઽપિ વા
રાજા, કૌશિક સાથે મળીને બંનેએ એકબીજાને દુઃખ આપ્યું. આ દુનિયામાં કોણ — માનવ, દેવ કે દાનવ —
અહઙ્કારજયં કૃત્વા સર્વદા સુખભાગ્ભવેત્ । તસ્માદ્રાજંશ્ચિત્તશુદ્ધિર્મહતામપિ દુર્લભા
અહંકાર પર વિજય મેળવી, હંમેશા સુખ પામે? તેથી, રાજા, મનની શુદ્ધિ મહાન લોકો માટે પણ દુર્લભ છે.
યત્નેન સાધનીયા સા તદ્વિહીનં નિરર્થકમ્ । તીર્થં દાનં તપઃ સત્યં યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મસાધનમ્
મનની શુદ્ધિ પ્રયત્નથી પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ; એ વગર તીર્થયાત્રા, દાન, તપ, સત્ય કે કોઈ પણ ધર્મકર્મ વ્યર્થ છે.
(શ્રદ્ધાત્ર ત્રિવિધા પ્રોક્તા સાત્ત્વિકી રાજસી તથા । તામસી સર્વદેહેષુ દેહિનાં ધર્મકર્મસુ ॥ સાત્ત્વિકી દુર્લભા લોકે યથોક્તફલદા સદા । તદર્ધફલદા પ્રોક્તા રાજસી વિધિસંયુતા ॥ તામસી ત્વફલા રાજન્ન તુ કીર્તિકરી પુનઃ । કામક્રોધાભિભૂતાનાં જનાનાં નૃપસત્તમ ॥) વાસનારહિતં કૃત્વા તચ્ચિત્તં શ્રવણાદિના । તીર્થાદિષુ વસેન્નિત્યં દેવીપૂજનતત્પરઃ
મનને વાસનાથી મુક્ત કરીને, શ્રવણ વગેરે દ્વારા, હંમેશા તીર્થમાં રહેવું, દેવીની પૂજામાં તત્પર રહેવું, દેવીના નામો લેવું, ગુણોનું સ્તવન કરવું, કમળપદ પર ધ્યાન કરવું, કળિયુગના દોષના ભયથી પીડાયેલી સ્થિતિમાં.
દેવીનામાનિ વચસા ગૃહ્ણંસ્તસ્યા ગુણાન્સ્તુવન્ । ધ્યાયંસ્તસ્યાઃ પદામ્ભોજં કલિદોષભયાર્દિતઃ
એ રીતે કરનારને કદી કળિયુગનો ભય રહેતો નથી; પાપી પણ સરળતાથી સંસારથી મુક્ત થાય છે.
એવં તુ કુર્વતસ્તસ્ય ન કદાચિત્કલેર્ભયમ્ । અનાયાસેન સંસારાન્મુચ્યતે પાતકી જનઃ
આ રીતે આ કર્મો કરતા, કદી કળિયુગના ભયથી પીડાવા નથી પડતા; એવો માણસ સરળતાથી પાપી જીવનમાંથી મુક્ત થાય છે.
વસિષ્ઠસ્ય મૈત્રાવરુણિરિતિનામવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ મૈત્રાવરુણિરિત્યુક્તં નામ તસ્ય મુનેઃ કથમ્ । વસિષ્ઠસ્ય મહાભાગ બ્રહ્મણસ્તનુજસ્ય હ
જનમેજયે પૂછ્યું: બ્રહ્માના પુત્ર, મહાન વશિષ્ઠને 'મૈત્રાવરુણી' નામ કેમ મળ્યું? એ નામ કેમ પડ્યું, એ જણાવો.
કિમસૌ કર્મતો નામ પ્રાપ્તવાન્ ગુણતસ્તથા । બ્રૂહિ મે વદતાંશ્રેષ્ઠ કારણં તસ્ય નામજમ્
એ નામ કયા કામ કે ગુણથી મળ્યું? બોલનારામાં શ્રેષ્ઠ, એ નામનું કારણ મને કહો.
વ્યાસ ઉવાચ નિબોધ નૃપતિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠો બ્રહ્મણઃ સુતઃ । નિમિશાપાત્તનું ત્યક્ત્વા પુનર્જાતો મહાદ્યુતિઃ
વ્યાસે કહ્યું: રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, સાંભળો. બ્રહ્માના પુત્ર વશિષ્ઠે નિમીમાંથી મળેલી દેહ છોડી, ફરીથી જન્મ લીધો અને તેજસ્વી બન્યા.
મિત્રાવરુણયોર્યસ્માત્તસ્માત્તન્નામ વિશ્રુતમ્ । મૈત્રાવરુણિરિત્યસ્મિઁલ્લોકે સર્વત્ર પાર્થિવ
મિત્ર અને વરુણમાંથી જન્મેલા હોવાથી, એ નામ જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયું; રાજા, એ જગતમાં બધે 'મૈત્રાવરુણી' તરીકે ઓળખાય છે.
રાજોવાચ કસ્માચ્છપ્તઃ સ ધર્માત્મા રાજ્ઞા બ્રહ્માત્મજો મુનિઃ । ચિત્રમેતન્મુનિં લગ્નો રાજ્ઞઃ શાપોઽતિદારુણઃ
રાજાએ પૂછ્યું: ધર્મમાં સ્થિત, બ્રહ્માના પુત્ર એ મુનિને રાજાએ શા માટે શાપ આપ્યો? મુનિ પર રાજાનો એવો ભયંકર શાપ લાગવો અદભુત છે.
અનાગસં મુનિં રાજા કિમસૌ શપ્તવાન્મુને । કારણં વદ ધર્મજ્ઞ તસ્ય શાપસ્ય મૂલતઃ
મુનિ નિર્દોષ હોવા છતાં રાજાએ શા માટે શાપ આપ્યો? ધર્મજ્ઞ, એ શાપનું મૂળ કારણ કહો.
વ્યાસ ઉવાચ કારણં તુ મયા પ્રોક્તં તવ પૂર્વં વિનિશ્ચિતમ્ । સંસારોઽયં ત્રિભિર્વ્યાપ્તો રાજન્માયાગુણૈઃ કિલ
વ્યાસે કહ્યું: રાજા, એનું કારણ હું પહેલેથી જ તમને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવ્યું છે. આ સંસાર માયાના ત્રણ ગુણોથી ભરેલો છે.
ધર્મં કરોતુ ભૂપાલશ્ચરન્તુ તાપસાસ્તપઃ । સર્વેષાં તુ ગુણૈર્વિદ્ધં નોજ્જ્વલં તદ્ભવેદિહ
રાજાઓ ધર્મ કરે, તપસ્વીઓ તપ કરે; પણ બધા પર ગુણોનો પ્રભાવ હોવાથી, એ તેજ અહીં દેખાતો નથી.
કામક્રોધાભિભૂતાશ્ચ રાજાનો મુનયસ્તથા । લોભાહઙ્કારસંયુક્તાશ્ચરન્તિ દુશ્ચરં તપઃ
રાજા અને મુનિ, કામ અને ક્રોધથી ઘેરાયેલા, લોભ અને અહંકારથી ભરેલા, કઠિન તપ કરે છે.
યજન્તિ ક્ષત્રિયા રાજન્ રજોગુણસમાવૃતાઃ । બ્રાહ્મણાસ્તુ તથા રાજન્ ન કોઽપિ સત્ત્વસંયુતઃ
રાજા, ક્ષત્રિયો અને બ્રાહ્મણો રાજસ ગુણથી ઘેરાયેલા યજ્ઞ કરે છે; પણ કોઈ પણ શુદ્ધ સત્વથી યુક્ત નથી.
ઋષિણાસૌ નિમિઃ શપ્તસ્તેન શપ્તો મુનિઃ પુનઃ । દુઃખાદ્દુઃખતરં પ્રાપ્તાવુભાવપિ વિધેર્બલાત્
મુનિએ નિમીને શાપ આપ્યો, અને નિમીએ પણ મુનિને શાપ આપ્યો; બંનેએ, ભાગ્યના બળથી, વધુ દુઃખ અનુભવ્યું.
દ્રવ્યશુદ્ધિઃ ક્રિયાશુદ્ધિર્મનસઃ શુદ્ધિરુજ્જ્વલા । દુર્લભા પ્રાણિનાં ભૂપ સંસારે ત્રિગુણાત્મકે
દ્રવ્યની શુદ્ધિ, ક્રિયાની શુદ્ધિ અને મનની તેજસ્વી શુદ્ધિ, રાજા, ત્રણ ગુણોથી ભરેલા સંસારમાં જીવોમાં દુર્લભ છે.