શુનઃશેપોઽપિ તં મન્ત્રમસકૃદ્વધકર્શિતઃ । સ્તુતસ્વરેણ ચુક્રોશ સંસ્મરન્વરુણં ભૃશમ્
શુનહશેપ, વારંવાર મૃત્યુના ભયથી પીડિત, એ મંત્રને મીઠી અવાજે બોલતો રહ્યો અને વરુણને ખૂબ યાદ કરતો રહ્યો.
સ્તુવન્તં મુનિપુત્રં તં જ્ઞાત્વા વૈ યાદસાં પતિઃ । તત્રાગત્ય શુનઃશેપં મુમોચ કરુણાર્ણવઃ
મુનિપુત્ર તેની સ્તુતિ કરી રહ્યો છે એવું જાણીને, જળોના સ્વામી ત્યાં આવ્યા અને દયાની મહેરથી શુનહશેપને મુક્ત કર્યો.
રોગહીનં નૃપં કૃત્વા વરુણઃ સ્વગૃહં યયૌ । વિશ્વામિત્રસ્તુ તં પુત્રં કૃતવાન્મોચિતં મૃતેઃ
વરુણે રાજાને રોગમુક્ત કર્યો અને પોતાના ઘર ગયા; વિશ્વામિત્રે પછી મૃત્યુમાંથી મુક્ત થયેલા શુનહશેપને પુત્ર તરીકે સ્વીકાર્યો.
ન કૃતં વચનં રાજ્ઞા કૌશિકસ્ય મહાત્મનઃ । રોષં દધાર મનસા રાજોપરિ સ ગાધિજઃ
રાજાએ મહાત્મા કૌશિકના શબ્દો નહીં માને; ગાધિના પુત્રે મનમાં રાજા પર ગુસ્સો રાખ્યો.
એકસ્મિન્સમયે રાજા હયારૂઢો વનં ગતઃ । સૂકરં હન્તુકામસ્તુ મધ્યાહ્ને કૌશિકીતટે
એક વખત રાજા ઘોડા પર ચડીને વનમાં ગયો, મધ્યાહ્ને કૌશિકી કાંઠે સૂરને મારવા ઈચ્છતો હતો.
વૃદ્ધબ્રાહ્મણવેષેણ વિશ્વામિત્રેણ વઞ્ચિતઃ । સર્વસ્વં પ્રાર્થિતં તસ્ય ગૃહીતં રાજ્યમદ્ભુતમ્
વિશ્વામિત્રે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના વેશમાં રાજાને છેતર્યો, અને તેના તમામ સંપત્તિ માંગીને અનોખું રાજ્ય કબજે કર્યું.
પીડિતોઽસૌ હરિશ્ચન્દ્રો યજમાનો યતો ભૃશમ્ । વસિષ્ઠઃ કૌશિકં પ્રાહ વને પ્રાપ્તં યદૃચ્છયા
હરિશ્ચંદ્ર, યજ્ઞ કરનાર, ખૂબ પીડિત થયો; વશિષ્ઠે કૌશિકને વનમાં મળીને વાત કરી.
ક્ષત્રિયાધમ દુર્બુદ્ધે વૃથા બ્રાહ્મણવેષભૃત્ । બકધર્મ વૃથા કિં ત્વં ગર્વં વહસિ દામ્ભિક
ક્ષત્રિયોમાં સૌથી નીચ, દુર્વૃત્ત, વ્યર્થ બ્રાહ્મણ વેશ ધારણ કરનાર, બક જેવી ચાલ ચલનાર, તું કેમ દંભથી ગર્વ કરે છે?
કસ્માત્ત્વયા નૃપશ્રેષ્ઠો યજમાનો મમાપ્યસૌ । અપરાધં વિના જાલ્મ ગમિતો દુઃખમદ્ભુતમ્
મારા યજમાન, શ્રેષ્ઠ રાજાને, તું કેમ કોઈ દોષ વગર આ અનોખા દુ:ખમાં મૂકી દીધો?
બકધ્યાનપરો યસ્માત્તસ્માત્ત્વં વૈ બકો ભવ । ઇતિ શપ્તો વસિષ્ઠેન કૌશિકઃ પ્રાહ તં પુનઃ
તુ બકના ધ્યાનમાં તલિન છે, તેથી તું બક બની જશ; વશિષ્ઠે શાપ આપ્યા પછી કૌશિકે ફરી તેને જવાબ આપ્યો.
ત્વમપ્યાડિર્ભવાયુષ્મન્ બકોઽહં યાવદેવ હિ । વ્યાસ ઉવાચ એવં પરસ્પરં દત્ત્વા શાપં તૌ ક્રોધપીડિતૌ
તમે પણ લાંબા આયુષ્ય ધરાવનાર, બગલા બની જશો, અને હું પણ બક બની જઇશ, એટલા સમય માટે. વ્યાસે કહ્યું: આમ, બંને ગુસ્સામાં એકબીજાને શાપ આપ્યા.
અણ્ડજૌ તરસા જાતૌ સરસ્યાડીબકૌ મુની । એકસ્મિન્પાદપે નીડં કૃત્વાસૌ બકરૂપભાક્
બંને ઋષિઓ તીવ્ર શાપથી ડિંચા અને બગલા બની સરોવર પાસે જન્મ્યા; એકે બકના રૂપે વૃક્ષ પર ઘેર બનાવ્યું.
વિશ્વામિત્રઃ સ્થિતસ્તત્ર દિવ્યે સરસિ માનસે । અન્યસ્મિત્પાદપે કૃત્વા વસિષ્ઠો નીડમુત્તમમ્
વિશ્વામિત્ર એ દિવ્ય માનસ સરોવર પાસે ઊભો રહ્યો; વશિષ્ઠે બીજાં વૃક્ષ પર ઉત્તમ ઘેર બનાવ્યું.
આડીરૂપધરસ્તસ્થાવન્યોન્યં દ્વેષતત્પરૌ । દિને દિને તૌ સંગ્રામં ચક્રતુઃ ક્રોધસંયુતૌ
ડિંચા અને બગલા રૂપે, એકબીજાની વેરભાવથી ભરેલા, બંને ગુસ્સામાં રોજ લડતા રહ્યા.
દુઃખદં સર્વલોકાનાં ક્રન્દમાનાવુભૌ ભૃશમ્ । ચઞ્ચુપક્ષપ્રહારૈસ્તુ નખાઘાતૈઃ પરસ્પરમ્
બંને જોરથી રડતા અને બધા જીવોને દુઃખ આપતા, ચાંચ, પાંખ અને નખથી એકબીજાને મારતા.
જઘ્નતૂ રુધિરક્લિનૌ પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ । એવં બહૂનિ વર્ષાણિ પક્ષિરૂપધરૌ મુની
બંને લોહીથી લથબથ, ફૂલેલા કિંચુક વૃક્ષ જેવા, એકબીજાને મારતા રહ્યા; આમ, ઘણા વર્ષો સુધી ઋષિઓ પક્ષી રૂપે રહ્યા.
સ્થિતૌ તત્ર મહારાજ શાપપાશેન યન્ત્રિતૌ । રાજોવાચ કથં મુક્તૌ મુનિશ્રેષ્ઠૌ શાપાદ્વસિષ્ઠકૌશિકૌ
મહારાજા, બંને ત્યાં શાપના બંધમાં બંધાયેલા રહ્યા. રાજાએ પૂછ્યું: શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, વશિષ્ઠ અને કૌશિક, શાપમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થયા?
તન્મમાચક્ષ્વ વિપ્રર્ષે પરં કૌતૂહલં હિ મે । વ્યાસ ઉવાચ યુધ્યમાનાબ્વુભૌ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
મને એ કહો, વિદ્વાન ઋષિ, મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે. વ્યાસે કહ્યું: બંનેને લડતા જોઈને,
તત્રાજગામાનિમિષૈર્વૃતઃ સર્વૈર્દયાપરૈઃ । તાવાશ્વાસ્ય જગત્કર્તા યુદ્ધતો વિનિવાર્ય ચ
બ્રહ્મા, જગતના પિતામહ, દયાળુ અને જાગ્રત દેવો સાથે ત્યાં આવ્યા. જગતના સર્જકએ બંનેને શાંતિ આપી અને લડાઈથી અટકાવ્યા.
શાપં સંમોચયામાસ તયોઃ ક્ષિપ્તં પરસ્પરમ્ । તતો જગ્મુઃ સુરાઃ સર્વે સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ પદ્મભૂઃ
બ્રહ્માએ બંનેએ આપેલા શાપમાંથી મુક્ત કર્યા. પછી બધા દેવો અને કમળમાંથી જન્મેલા પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા.
સત્યલોકં જગામાશુ હંસારૂઢઃ પ્રતાપવાન્ । વિશ્વામિત્રોઽપ્યગાત્તૂર્ણં વસિષ્ઠઃ સ્વાશ્રમં ગતઃ
પ્રભાવી કમળજ સ્વાન પર બેસી ઝડપથી સત્યલોક ગયા. વિશ્વામિત્ર પણ તરત ચાલ્યા ગયા, અને વશિષ્ઠ પોતાના આશ્રમમાં પાછા ફર્યા.
મિથઃ સ્નેહં તતઃ કૃત્વા પ્રજાપત્યુપદેશતઃ । મૈત્રાવરુણિનાપ્યેવં કૃતં યુદ્ધમકારણમ્
પછી, પ્રજાપતિના ઉપદેશ પ્રમાણે, બંનેએ પરસ્પર પ્રેમ સ્થાપિત કર્યો. એ જ રીતે, મૈત્રાવરુણી પણ કૌશિક સાથે કારણ વગર લડાઈમાં જોડાઈ.
કૌશિકેન સમં ભૂપ દુઃખદં ચ પરસ્પરમ્ । કો નામ માનવો લોકે દેવો વા દાનવોઽપિ વા
રાજા, કૌશિક સાથે મળીને બંનેએ એકબીજાને દુઃખ આપ્યું. આ દુનિયામાં કોણ — માનવ, દેવ કે દાનવ —
અહઙ્કારજયં કૃત્વા સર્વદા સુખભાગ્ભવેત્ । તસ્માદ્રાજંશ્ચિત્તશુદ્ધિર્મહતામપિ દુર્લભા
અહંકાર પર વિજય મેળવી, હંમેશા સુખ પામે? તેથી, રાજા, મનની શુદ્ધિ મહાન લોકો માટે પણ દુર્લભ છે.
યત્નેન સાધનીયા સા તદ્વિહીનં નિરર્થકમ્ । તીર્થં દાનં તપઃ સત્યં યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મસાધનમ્
મનની શુદ્ધિ પ્રયત્નથી પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ; એ વગર તીર્થયાત્રા, દાન, તપ, સત્ય કે કોઈ પણ ધર્મકર્મ વ્યર્થ છે.
(શ્રદ્ધાત્ર ત્રિવિધા પ્રોક્તા સાત્ત્વિકી રાજસી તથા । તામસી સર્વદેહેષુ દેહિનાં ધર્મકર્મસુ ॥ સાત્ત્વિકી દુર્લભા લોકે યથોક્તફલદા સદા । તદર્ધફલદા પ્રોક્તા રાજસી વિધિસંયુતા ॥ તામસી ત્વફલા રાજન્ન તુ કીર્તિકરી પુનઃ । કામક્રોધાભિભૂતાનાં જનાનાં નૃપસત્તમ ॥) વાસનારહિતં કૃત્વા તચ્ચિત્તં શ્રવણાદિના । તીર્થાદિષુ વસેન્નિત્યં દેવીપૂજનતત્પરઃ
મનને વાસનાથી મુક્ત કરીને, શ્રવણ વગેરે દ્વારા, હંમેશા તીર્થમાં રહેવું, દેવીની પૂજામાં તત્પર રહેવું, દેવીના નામો લેવું, ગુણોનું સ્તવન કરવું, કમળપદ પર ધ્યાન કરવું, કળિયુગના દોષના ભયથી પીડાયેલી સ્થિતિમાં.
દેવીનામાનિ વચસા ગૃહ્ણંસ્તસ્યા ગુણાન્સ્તુવન્ । ધ્યાયંસ્તસ્યાઃ પદામ્ભોજં કલિદોષભયાર્દિતઃ
એ રીતે કરનારને કદી કળિયુગનો ભય રહેતો નથી; પાપી પણ સરળતાથી સંસારથી મુક્ત થાય છે.
એવં તુ કુર્વતસ્તસ્ય ન કદાચિત્કલેર્ભયમ્ । અનાયાસેન સંસારાન્મુચ્યતે પાતકી જનઃ
આ રીતે આ કર્મો કરતા, કદી કળિયુગના ભયથી પીડાવા નથી પડતા; એવો માણસ સરળતાથી પાપી જીવનમાંથી મુક્ત થાય છે.
વસિષ્ઠસ્ય મૈત્રાવરુણિરિતિનામવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ મૈત્રાવરુણિરિત્યુક્તં નામ તસ્ય મુનેઃ કથમ્ । વસિષ્ઠસ્ય મહાભાગ બ્રહ્મણસ્તનુજસ્ય હ
જનમેજયે પૂછ્યું: બ્રહ્માના પુત્ર, મહાન વશિષ્ઠને 'મૈત્રાવરુણી' નામ કેમ મળ્યું? એ નામ કેમ પડ્યું, એ જણાવો.
કિમસૌ કર્મતો નામ પ્રાપ્તવાન્ ગુણતસ્તથા । બ્રૂહિ મે વદતાંશ્રેષ્ઠ કારણં તસ્ય નામજમ્
એ નામ કયા કામ કે ગુણથી મળ્યું? બોલનારામાં શ્રેષ્ઠ, એ નામનું કારણ મને કહો.