કૃત્વા પલાયનં વીરો ગતોઽસૌ ગિરિગહ્વરે । અગમ્યે નૃપતિસ્થાને સ્થિતસ્તત્ર ભયાતુરઃ
પલાયન કરવાનો નક્કી કરીને, તે શૂરવીર પહાડની ગુફામાં ગયો; રાજાને અપ્રાપ્ય એવા સ્થાનમાં, ભયથી ત્યાં જ રહ્યો.
પ્રાપ્તે કાલેઽથ વરુણો યજ્ઞાર્થી નૃપતેર્ગૃહમ્ । ગત્વા તમાહ ભૂપાલં કુરુ યજ્ઞં વિશાંપતે
પછી, સમય આવતા, વરુણ યજ્ઞ માટે રાજાના ઘર ગયો; તેણે રાજાને કહ્યું: 'રાજા, યજ્ઞ કરો.'
પ્રમ્લાનવદનો રાજા તમાહ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ । કિં કરોમિ ગતઃ ક્વાપિ સુતો મે સુરસત્તમ
મુદ્રા ઉતરેલી, ઇન્દ્રિય દુ:ખી રાજાએ કહ્યું: 'હું શું કરું? મારા પુત્ર ક્યાંક ચાલ્યો ગયો છે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.'
શ્રુત્વા તદ્વચનં રાજ્ઞઃ કુપિતો યાદસાંપતિઃ । શશાપ તં નૃપં કોપાદસત્યવાદિનં ભૃશમ્
રાજાના શબ્દો સાંભળીને, પાણીના દેવતા ગુસ્સે થયો; ગુસ્સામાં, તેણે ખોટું બોલનાર રાજાને શાપ આપ્યો.
જલોદરાભિધો વ્યાધિર્દેહે ભવતુ તે નૃપ । યતઃ પ્રતારિતશ્ચાહં કૃત્વા કપટપણ્ડિત
'તારા શરીરમાં જલોદર નામની બીમારી થાય, રાજા; કેમ કે તું મને છેતર્યો છે, ખોટા પંડિત બની.'
ઇતિ શપ્ત્વા યયૌ ધામ સ્વકં પાશધરસ્તદા । રાજા ચિન્તાતુરસ્તસ્થૌ ભવને વ્યાધિપીડિતઃ
આ રીતે શાપ આપી, પાશધારી પોતાના ઘર ગયો; રાજા બીમારીથી પીડિત, ચિંતામાં મહેલમાં રહ્યો.
યદાતિવ્યાધિતો રાજા રોગેણ શાપજેન હ । તદા શુશ્રાવ પુત્રોઽપિ પિતરં વ્યાધિપીડિતમ્
જ્યારે રાજા શાપથી થયેલી બીમારીથી ખૂબ પીડાયો, ત્યારે તેના પુત્રે પિતાને બીમારીથી પીડાતા સાંભળ્યું.
પાન્થિકઃ પ્રાહ પુત્રં હિ પિતા તે ભૃશદુઃખિતઃ । જલોદરવિકારેણ શાપજેન નૃપાત્મજ
માર્ગ ચાલતા માણસે પુત્રને કહ્યું: 'રાજા, તારો પિતા જલોદર બીમારીથી, શાપના કારણે, ખૂબ દુ:ખી છે.'
વિનષ્ટં જીવિતં તેઽદ્ય વૃથા જાતસ્ય દુર્મતે । યત્ત્યક્ત્વા પિતરં દુઃસ્થં પ્રાપ્તોઽસિ ગિરિગહ્વરમ્
આજે તું વ્યર્થ જન્મેલો, તારો જીવ ગુમાવ્યો છે, દુ:ખી મન; કેમ કે તું પિતાને દુ:ખી છોડી, પહાડની ગુફામાં આવ્યો છે.
કિમનેન શરીરેણ પ્રાપ્તં તે જન્મનઃ ફલમ્ । દેહદં દુઃખિતં કૃત્વા સ્થિતોઽસ્યત્ર સુતાધમ
આ શરીરથી તારા જન્મનું શું ફળ મળ્યું? પિતાનું શરીર દુ:ખી કરીને, તું અહીં રહી રહ્યો છે, પુત્રોમાં સૌથી ખરાબ.
પ્રાણાસ્ત્યાજ્યાઃ પિતુઃ કાર્યે સત્પુત્રેણેતિ નિશ્ચયઃ । ત્વદર્થે દુઃખિતો રાજા ક્રન્દતિ વ્યાધિપીડિતઃ
નક્કી છે કે સારા પુત્રે પિતાના કામ માટે પોતાનો જીવ આપવો જોઈએ; તારા કારણે રાજા બીમારીથી પીડાઈ, રડતો રહે છે.
વ્યાસ ઉવાચ તદાકર્ણ્ય વચસ્તથ્યં પાન્થિકાદ્ધર્મસંયુતમ્ । યદા ચક્રે મનો ગન્તું દ્રષ્ટું તાતં વ્યથાતુરમ્
વ્યાસે કહ્યું: પાંથિકના સાચા અને ધર્મયુક્ત શબ્દો સાંભળીને, તેણે મનમાં પિતાને જોવા માટે જવાની ઈચ્છા કરી.
તદા વિપ્રવપુર્ભૂત્વા વાસવસ્તમુપાગમત્ । રહઃ પ્રાહ હિતં વાક્યં દયાવાનિવ ભારત
પછી, બ્રાહ્મણરૂપે વાસવ તેના પાસે આવ્યો; એકાંતમાં, દયાળુ બની, તેણે સલાહભર્યા શબ્દો કહ્યું.
મૂર્ખોઽસિ રાજપુત્ર ત્વં ગમનાય મતિં વૃથા । કરોષિ પિતરં ત્વદ્ય ન જાનાસિ વ્યથાયુતમ્
તુ મૂર્ખ છે, રાજપુત્ર, વ્યર્થ મનમાં પિતાને જોવા જવાનું વિચારે છે; આજે તું પિતાની પીડા સમજતો નથી.
આડીબકયુદ્ધ વર્ણનસહિતં દેવીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ઇન્દ્ર ઉવાચ સાહસં કૃતવાન્ રાજા પૂર્વં યત્કથિતો મખઃ । વરુણાય પ્રતિજ્ઞાતઃ પુત્રં કૃત્વા પશું પ્રિયમ્
ઇન્દ્રએ કહ્યું: રાજાએ એક વખત, જેમ પહેલાં કહાયું છે, બહુ હિંમતપૂર્વક યજ્ઞ કર્યો હતો. તેણે વરુણને વચન આપ્યું હતું કે પોતાના પ્રિય પુત્રને યજ્ઞમાં પશુ તરીકે અર્પણ કરશે.
ગતે ત્વયિ પિતા પુત્રં બદ્ધ્વા યૂપેઽઘૃણઃ પુનઃ । પશું કૃત્વા મહાબુદ્ધે વધિષ્યતિ વ્યથાતુરઃ
તમે ગયા પછી, તેના નિર્દય પિતાએ પુત્રને ફરી યજ્ઞના ખૂંટા સાથે બાંધ્યો અને, પશુ બનાવીને, દુ:ખથી પીડાતા મનથી તેને બલિ આપવા તૈયાર થયો.
ઇત્થં નિષિદ્ધસ્તત્પુત્રઃ શક્રેણામિતતેજસા । સ્થિતસ્તત્રૈવ માયેશીમાયયા મોહિતો ભૃશમ્
એવી રીતે, શક્રે, જેની તેજ અપરિમિત છે, પુત્રને રોક્યો ત્યારે, એ પુત્ર ત્યાં જ રહી ગયો અને દેવીની માયાથી ખૂબ જ ભ્રમિત થઈ ગયો.
યદા પુનઃ પુનઃ શ્રુત્વા પિતરં રોગપીડિતમ્ । ગમનાય મતિં ચક્રે તદેન્દ્રઃ પ્રત્યષેધયત્
પછી, જ્યારે તેણે વારંવાર પિતાને રોગથી પીડાતા સાંભળ્યું, ત્યારે એ પુત્ર ત્યાંથી જવા મનમાં વિચારવા લાગ્યો, પણ ઇન્દ્રે તેને અટકાવ્યો.
હરિશ્ચન્દ્રોઽતિદુઃખાર્તઃ પપ્રચ્છ ગુરુમન્તિકે । સ્થિતં વસિષ્ઠમેકાન્તે સર્વજ્ઞં હિતતત્પરમ્
હરિશ્ચંદ્ર ખૂબ જ દુ:ખથી પીડાઈને, પોતાના ગુરુ વશિષ્ઠ પાસે ગયો, જે એકાંતમાં બેઠા હતા, સર્વજ્ઞ અને હિતમાં તત્પર હતા, અને તેમને પ્રશ્ન પૂછ્યો.
રાજોવાચ ભગવન્ કિ કરોમ્યદ્ય કાતરોઽસ્મિ વ્યથાકુલઃ । ત્રાહિ માં દુઃખમનસં મહાવ્યાધિભયાતુરમ્
રાજાએ કહ્યું: ભગવાન, આજે હું શું કરું? હું ભયભીત અને વ્યથિત છું; કૃપા કરીને મને, જેનું મન દુ:ખથી પીડાય છે, આ મહા રોગના ભયમાંથી બચાવો.
વસિષ્ઠ ઉવાચ શૃણુ રાજન્નુપાયોઽસ્તિ રોગનાશં પ્રતિ સ્તુતઃ । ત્રયોદશવિધાઃ પુત્રાઃ કથિતા ધર્મસંગ્રહે
વશિષ્ઠે કહ્યું: રાજા, સાંભળો, રોગ નાશ માટે એક પ્રસિદ્ધ ઉપાય છે; ધર્મગ્રંથમાં ત્રેવીસ પ્રકારના પુત્રોની વાત કરવામાં આવી છે.
તસ્માત્ક્રીતં સુતં કૃત્વા યજસ્વ મખમુત્તમમ્ । દ્રવ્યં દત્ત્વા યથોદ્દિષ્ટમાનયસ્વ દ્વિજોત્તમમ્
એથી, ખરીદેલો પુત્ર લઈ, શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કરો; જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે, તે પ્રમાણે દ્રવ્ય આપો અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને લાવો.
એવં કૃતે મખે ભૂપ રોગનાશો ભવિષ્યતિ । વરુણોઽપિ પ્રસન્નાત્મા ભવિષ્યતિ યથાસુખમ્
રાજા, આ રીતે યજ્ઞ કરવાથી રોગનો નાશ થશે અને વરુણ પણ પ્રસન્ન અને સુખી થશે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજા પ્રોવાચ મન્ત્રિણમ્ । અન્વેષય મહાબુદ્ધે વિષયેષ્વતિયત્નતઃ
વ્યાસે કહ્યું: આ વાત સાંભળીને, રાજાએ પોતાના મંત્રીને કહ્યું: 'મહાન બુદ્ધિવાન, રાજ્યમાં સર્વત્ર મહેનતપૂર્વક શોધ કરો.'
કદાચિત્કોઽપિ લોભાર્થી દદાતિ સ્વસુતં પિતા । સમાનય ધનં દત્ત્વા યાવત્પ્રાર્થયતેઽપ્યસૌ
ક્યારેક, લોભના કારણે, કોઈ પિતા પોતાનો પુત્ર આપે છે; તે માંગે તેટલું ધન આપી, તેને લાવી દો.
સર્વથૈવ સમાનેયો યજ્ઞાર્થે દ્વિજબાલકઃ । ન કાર્યા કૃપણા બુદ્ધિસ્ત્વયા મત્કાર્યહેતવે
યજ્ઞ માટે બ્રાહ્મણ બાળકને લાવવો જ જોઈએ; મારા કામ માટે તું દયાની ભાવના રાખવી નહીં.
પ્રાર્થનીયસ્ત્વયા પુત્રઃ કસ્યચિદ્દ્વિજવાદિનઃ । દ્રવ્યેણ દેહિ યજ્ઞાર્થં કર્તવ્યોઽસૌ પશુઃ કિલ
તું કોઈ બ્રાહ્મણના પુત્રને વિનંતી કર; યજ્ઞ માટે ધન આપ અને તેને પશુ તરીકે બનાવવો છે.
ઇતિ સઞ્ચોદિતસ્તેન સચિવઃ કાર્યહેતવે । અન્વેષયામાસ પુરે ગ્રામે ગ્રામે ગૃહે ગૃહે
એ રીતે રાજાએ કામ માટે પ્રેરણા આપતાં, મંત્રીએ શહેરમાં, દરેક ગામમાં, દરેક ઘરમાં શોધવાનું શરૂ કર્યું.
એવમન્વેષતસ્તસ્ય વિષયે કશ્ચિદાતુરઃ । નિર્ધનસ્ત્રિસુતશ્ચાસીદજીગર્તેતિ નામતઃ
આ રીતે રાજ્યમાં શોધતા, મંત્રીએ એક ગરીબ અને રોગથી પીડાતા માણસને શોધ્યો, જેનું નામ અજীগર્ત હતું અને તેને ત્રણ પુત્રો હતા.
તસ્ય પુત્રં શુનઃશેપં મધ્યમં મન્ત્રિસત્તમઃ । આનયામાસ દત્ત્વાર્થં પ્રાર્થિતં યદ્ધનં તદા
મહાન મંત્રીએ તેના મધ્યમ પુત્ર, શુન:શેપને, જે ધન માંગવામાં આવ્યું હતું તે આપી, લાવ્યો.