કિયાનુત્તારિતો ભારો હત્વા દુષ્ટાનનેકશઃ । જ્ઞાત્વા સર્વાન્દુરાચારાન્પાપબુદ્ધિનૃપાનિહ
કેટલો ભાર ઉતારાયો, કેટલાય દુષ્ટોને મારીને? બધા દુર્વ્યવહાર કરનાર અને પાપી રાજાઓને ઓળખીને શું થયું?
હતો ભીષ્મો હતો દ્રોણો વિરાટો દ્રુપદસ્તથા । બાહ્લીકઃ સોમદત્તશ્ચ કર્ણો વૈકર્તનસ્તથા
ભીષ્મ, દ્રોણ, વિરાટ, દ્રુપદ, બાહ્લીક, સોમદત્ત અને વિકર્તનપુત્ર કર્ણ—બધા માર્યા ગયા.
યૈર્લુણ્ઠિતં ધનં સર્વં હૃતાશ્ચ હરિયોષિતઃ । કથં ન નાશિતા દુષ્ટા યે સ્થિતાઃ પૃથિવીતલે
જેઓએ બધું ધન લૂંટ્યું અને પરસ્ત્રીઓ હરી લીધી, એવા દુષ્ટો પૃથ્વી પર કેમ બચી ગયા?
આભીરાશ્ચ શકા મ્લેચ્છા નિષાદાઃ કોટિશસ્તથા । ભારાવતરણં કિં તત્કૃતં કૃષ્ણેન ધીમતા
આભીર, શક, વિદેશી અને નિષાદ—લાખો લોકો—તો શું કૃષ્ણે ખરેખર પૃથ્વીનો ભાર ઉતાર્યો?
સન્દેહોઽયં મહાભાગ ન નિવર્તતિ ચિત્તતઃ । કલાવસ્મિન્મજાઃ સર્વાઃ પશ્યતઃ પાપનિશ્ચયાઃ
હે મહાભાગ્યશાળી, આ શંકા મારા મનમાંથી જતી નથી; કારણ કે કળિયુગમાં બધા પાપમાં જ તલીન છે.
વ્યાસ ઉવાચ રાજન્ યસ્મિન્યુગે યાદૃક્પ્રજા ભવતિ કાલતઃ । નાન્યથા તદ્ભવેન્નૂનં યુગધર્મોઽત્ર કારણમ્
વ્યાસે કહ્યું: રાજા, દરેક યુગમાં, સમય પ્રમાણે જેવું પ્રજાનું સ્વભાવ હોય છે, એ બદલાતું નથી; એ યુગધર્મ જ કારણ છે.
યે ધર્મરસિકા જીવાસ્તે વૈ સત્યયુગેઽભવન્ । ધર્માર્થરસિકા યે તુ તે વૈ ત્રેતાયુગેઽભવન્
જે જીવ ધર્મમાં આનંદ પામતા, એ સત્યયુગમાં હતા; ધર્મ અને અર્થમાં રસ ધરાવનાર ત્રેતાયુગમાં હતા.
ધર્માર્થકામરસિકા દ્વાપરે ચાભવન્યુગે । અર્થકામપરાઃ સર્વે કલાવસ્મિન્ભવન્તિ હિ
ધર્મ, અર્થ અને કામમાં રસ ધરાવનાર દ્વાપરયુગમાં હતા; અને આ કળિયુગમાં તો બધા અર્થ અને કામમાં જ લાગેલા છે.
યુગધર્મસ્તુ રાજેન્દ્ર ન યાતિ વ્યત્યયં પુનઃ । કાલઃ કર્તાસ્તિ ધર્મસ્ય હ્યધર્મસ્ય ચ વૈ પુનઃ
રાજા, દરેક યુગનો ધર્મ ક્યારેય બદલાતો નથી; સમય જ ધર્મ અને અધર્મ બંનેનો મુખ્ય કારણ છે.
રાજોવાચ યે તુ સત્યયુગે જીવા ભવન્તિ ધર્મતત્પરાઃ । કુત્ર તેઽદ્ય મહાભાગ તિષ્ઠન્તિ પુણ્યભાગિનઃ
રાજાએ પૂછ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, સત્યયુગમાં જે જીવ ધર્મમાં તત્પર હતા, એ પુણ્યશાળી આત્માઓ આજે ક્યાં વસે છે?
ત્રેતાયુગે દ્વાપરે વા યે દાનવ્રતકારકાઃ । વર્તન્તે મુનયઃ શ્રેષ્ઠાઃ કુત્ર બ્રૂહિ પિતામહ
ત્રેતાયુગ કે દ્વાપરયુગમાં જે દાન અને વ્રત કરતા હતા અને શ્રેષ્ઠ મুনি, હે પિતામહ, એ હવે ક્યાં છે? કહો.
કલાવદ્ય દુરાચારા યેઽત્ર સન્તિ ગતત્રપાઃ । આદ્યે યુગે ક્વ યાસ્યન્તિ પાપિષ્ઠા દેવનિન્દકાઃ
આ કળિયુગમાં જે દુશ્ચરિત્ર અને નિર્લજ્જ છે, દેવોને નિંદા કરનારા પાપી, એ પહેલાના યુગમાં ક્યાં જશે?
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામતે । સર્વથા શ્રોતુકામોઽસ્મિ યદેતદ્ધર્મનિર્ણયમ્
હે વિદ્વાન, આ બધું મને વિગતે સમજાવો; હું આ વિષયના સંપૂર્ણ ધર્મનિર્ણય સાંભળવા ઈચ્છું છું.
વ્યાસ ઉવાચ યે વૈ કૃતયુગે રાજન્ સમ્ભવન્તીહ માનવાઃ । કૃત્વા તે પુણ્યકર્માણિ દેવલોકાન્વ્રજન્તિ વૈ
વ્યાસજી બોલ્યા: હે રાજા, કૃતયુગમાં જન્મેલા મનુષ્યો પુણ્યકર્મો કરીને દેવલોકમાં જાય છે.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ નૃપસત્તમ । સ્વધર્મનિરતા યાન્તિ લોકાન્કર્મજિતાન્કિલ
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર, જે પોતપોતાના ધર્મમાં સ્થિર રહે છે, તેઓ પોતાના કર્મથી પ્રાપ્ત લોકને પામે છે.
સત્યં દયા તથા દાનં સ્વદારગમનં તથા । અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ સમતા સર્વજન્તુષુ
સત્ય, દયા, દાન, પોતાના જીવનસાથી પ્રત્યે વફાદારી, બધા પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા અને સર્વજંતુઓમાં સમભાવ—
એતત્સાધારણં ધર્મં કૃત્વા સત્યયુગે પુનઃ । સ્વર્ગં યાન્તીતરે વર્ણા ધર્મતો રજકાદયઃ
આ સર્વસામાન્ય ધર્મને સત્યયુગમાં પાળીને, ધોબી જેવા અન્ય વર્ણના લોકો પણ પુણ્યથી સ્વર્ગ પામે છે.
તથા ત્રેતાયુગે રાજન્ દ્વાપરેઽથ યુગે તથા । કલાવસ્મિન્યુગે પાપા નરકં યાન્તિ માનવાઃ
એ જ રીતે, હે રાજા, ત્રેતા અને દ્વાપર યુગમાં પણ, પણ આ કળિયુગમાં પાપી મનુષ્યો નરકમાં જાય છે.
તાવત્તિષ્ઠન્તિ તે તત્ર યાવત્સ્યાદ્યુગપર્યયઃ । પુનશ્ચ માનુષે લોકે ભવન્તિ ભુવિ માનવાઃ
તેઓ ત્યાં એટલા સમય રહે છે જેટલા સુધી યુગનો અંત ન આવે; પછી ફરીથી માનવરૂપે પૃથ્વી પર જન્મે છે.
યદા સત્યયુગસ્યાદિઃ કલેરન્તશ્ચ પાર્થિવ । તદા સ્વર્ગાત્પુણ્યકૃતો જાયન્તે કિલ માનવાઃ
જ્યારે સત્યયુગ શરૂ થાય અને કળિયુગ પૂરો થાય, ત્યારે સ્વર્ગમાંથી પુણ્ય કરનાર મનુષ્યરૂપે જન્મે છે.
યદા કલિયુગસ્યાદિર્દ્વાપરસ્ય ક્ષયસ્તથા । નરકાત્પાપિનઃ સર્વે ભવન્તિ ભુવિ માનવાઃ
જ્યારે કળિયુગ શરૂ થાય અને દ્વાપરયુગ પૂરો થાય, ત્યારે બધા પાપી નરકમાંથી પૃથ્વી પર માનવરૂપે જન્મે છે.
એવં કાલસમાચારો નાન્યથાભૂત્કદાચન । તસ્માત્કલિરસત્કર્તા તસ્મિંસ્તુ તાદૃશી પ્રજા
સમયની વ્યવસ્થા હંમેશા આવી જ રહી છે; કળિયુગ અધર્મનો સર્જક છે અને તેમાં એવી જ પ્રજાનો જન્મ થાય છે.
કદાચિદ્દૈવયોગાત્તુ પ્રાણિનાં વ્યત્યયો ભવેત્ । કલૌ યે સાધવઃ કેચિદ્દ્વાપરે સમ્ભવન્તિ તે
ક્યારેક દૈવી ઈચ્છાથી પ્રાણીઓમાં ફેરફાર થાય છે; કળિયુગમાં જે સારા છે, તેઓ દ્વાપર યુગમાં જન્મે છે.
તથા ત્રેતાયુગે કેચિત્કેચિત્સત્યયુગે તથા । દુષ્ટાઃ સત્યયુગે યે તુ તે ભવન્તિ કલાવપિ
એ જ રીતે, કેટલાક ત્રેતાયુગમાં અને કેટલાક સત્યયુગમાં જન્મે છે; અને સત્યયુગમાં જે દુષ્ટ હતા, તેઓ કળિયુગમાં પણ જન્મે છે.
કૃતકર્મપ્રભાવેણ પ્રાપ્નુવન્ત્યસુખાનિ ચ । પુનશ્ચ તાદૃશં કર્મ કુર્વન્તિ યુગભાવતઃ
પહેલાંના કર્મના પ્રભાવથી તેઓ દુઃખ ભોગવે છે અને યુગની પ્રકૃતિ પ્રમાણે ફરી એ જ પ્રકારના કર્મ કરે છે.
જનમેજય ઉવાચ યુગધર્માન્મહાભાગ બ્રૂહિ સર્વાનશેષતઃ । યસ્મિન્વૈ યાદૃશો ધર્મો જ્ઞાતુમિચ્છામિ તં તથા
જનમેજયે પૂછ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, બધા યુગોના ધર્મ મને સંપૂર્ણ રીતે કહો; દરેક યુગમાં કેવો ધર્મ છે, એ જાણવું છે.
વ્યાસ ઉવાચ નિબોધ નૃપશાર્દૂલ દૃષ્ટાન્તં તે બ્રવીમ્યહમ્ । સાધૂનામપિ ચેતાંસિ યુગભાવાદ્ભ્રમન્તિ હિ
વ્યાસજી બોલ્યા: રાજાશ્રેષ્ઠ, હવે હું તને એક ઉદાહરણ કહું છું. યુગના પ્રભાવથી સારા માણસોના મન પણ ક્યારેક ભટકી જાય છે.
પિતુર્યથા તે રાજેન્દ્ર વુદ્ધિર્વિપ્રાવહેલને । કૃતા વૈ કલિના રાજન્ ધર્મજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ
રાજા, જેમ તારા પિતાએ પણ કળીના પ્રભાવે બ્રાહ્મણોનું અપમાન કર્યું, જ્યારે તેઓ ધર્મને જાણનારા અને મહાન આત્મા હતા.
અન્યથા ક્ષત્રિયો રાજા યયાતિકુલસમ્ભવઃ । તાપસસ્ય ગલે સર્પં મૃતં કસ્માદયોજયત્
નહીંતર, યયાતિના વંશમાં જન્મેલા ક્ષત્રિય રાજાએ કોઈ તપસ્વીના ગળામાં મરેલું સાપ શા માટે મૂક્યું હોત?
સર્વં યુગબલં રાજન્વેદિતવ્યં વિજાનતા । પ્રયત્નેન હિ કર્તવ્યં ધર્મકર્મ વિશેષતઃ
રાજા, સમજદાર માણસે જાણવું જોઈએ કે બધું યુગના બળથી થાય છે, છતાં ખાસ કરીને ધર્મકર્મમાં પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ.