સર્વથૈવ ન કર્તવ્યૌ હર્ષશોકૌ મહાત્મના । પુરા વૈ બહવો દૈત્યા જિતા દાનવવૈરિણા
મહાન આત્માએ કદી આનંદ કે દુઃખમાં પડવું જોઈએ નહીં. અગાઉ પણ દાનવોના શત્રુએ અનેક દૈત્યોને હરાવ્યા છે.
અધુના ચાવયોઃ સાર્ધં યુધ્યમાનઃ પરાજિતઃ । સૂત ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાબાહૂ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતૌ
હવે અમારે સાથે યુદ્ધ કરતાં તું હાર્યો છે. સૂતાએ કહ્યું: આવું કહીને એ બંને મહાબાહુ યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા.
વીક્ષ્ય વિષ્ણુર્જઘાનાશુ મુષ્ટિનાદ્ભુતકર્મણા । તાવપ્યતિબલોન્મત્તૌ જધ્નતુર્મુષ્ટિના હરિમ્
વિષ્ણુએ એમને જોઈને તરત જ પોતાના મુઠીથી અદ્ભુત પરાક્રમ બતાવીને પ્રહાર કર્યો. પણ એ બંને મહાબલી દાનવો પણ મુઠીથી વિષ્ણુને માર્યા.
એવં પરસ્પરં જાતં યુદ્ધં પરમદારુણમ્ । યુધ્યમાનૌ મહાવીર્યૌ દૃષ્ટ્વા નારાયણસ્તદા
આ રીતે એમની વચ્ચે અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું. એ બંને મહાવીર યુદ્ધ કરતાં જોઈને નારાયણ પછી—
અપશ્યત્સમ્મુખં દેવ્યાઃ કૃત્વા દીનાં દૃશં હરિઃ । સૂત ઉવાચ તં વીક્ષ્ય તાદૃશં વિષ્ણું કરુણારસસંયુતમ્
હરિએ દુઃખી નજરે દેવીને સીધા જોઈને કહ્યું. સૂતાએ કહ્યું: એવા દયાથી ભરેલા વિષ્ણુને જોઈને—
જહાસાતીવ તામ્રાક્ષી વીક્ષમાણા તદાસુરૌ । તૌ જઘાન કટાક્ષૈશ્ચ કામબાણૈરિવાપરૈઃ
ત્યારે તાંબડા નેત્રવાળી દેવી એ બે અસુરોને જોઈને જોરથી હસીને, પોતાના તીર જેવી તીક્ષ્ણ નજરથી એમને ઘાયલ કર્યા.
મન્દસ્મિતયુતૈઃ કામં પ્રેમભાવયુતૈરનુ । દૃષ્ટ્વા મુમુહતુઃ પાપૌ દેવ્યા વક્રવિલોકનમ્
દેવીના પ્રેમભર્યા, હળવા સ્મિત સાથેના વાંકાં નજરથી એ પાપી બંને ગુંચવાઈ ગયા.
વિશેષમિતિ મન્વાનૌ કામબાણાતિપીડિતૌ । વીક્ષમાણૌ સ્થિતૌ તત્ર તાં દેવીં વિશદપ્રભામ્
એ બંનેએ વિચાર્યું કે આ કંઈ ખાસ છે, કામના તીરોની પીડાથી ત્રસ્ત થઈને, સ્પષ્ટ તેજવાળી દેવીને જોઈને ત્યાં જ ઊભા રહ્યા.
હરિણાપિ ચ તદ્દૃષ્ટં દેવ્યાસ્તત્ર ચિકીર્ષિતમ્ । મોહિતૌ તૌ પરિજ્ઞાય ભગવાન્કાર્યવિત્તમઃ
હરિએ પણ ત્યાં દેવી શું કરવા માંગે છે એ જોઈ લીધું; બંને અસુરો મોહમાં ફસાઈ ગયા છે એ જાણી, ભગવાને પોતાનું કાર્ય સમજ્યું.
ઉવાચ તૌ હસન્ શ્લક્ષ્ણં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા । વરં વરયતાં વીરૌ યુવયોર્યોઽભિવાચ્છિતઃ
ત્યારે ભગવાને હળવા હાસ્ય સાથે, મેઘ જેવી ઘેરા અવાજે કહ્યું: 'વીરો, તમે જે ઈચ્છો તે વર માંગો.'
દદામિ પરમપ્રીતો યુદ્ધેન યુવયોઃ કિલ । દાનવા બહવો દૃષ્ટા યુધ્યમાના મયા પુરા
હું ખૂબ આનંદથી, યુદ્ધમાં જે તમે ઈચ્છો તે વર આપું છું; ઘણા અસુરો પહેલાં મારી સાથે લડ્યા છે.
યુવયોઃ સદૃશઃ કોઽપિ ન દૃષ્ટો ન ચ વૈ શ્રુતઃ । તસ્માત્તુષ્ટોઽસ્મિ કામં વૈ નિસ્તુલેન બલેન ચ
પણ તમારે બરાબરનો કોઈ પણ મને દેખાયો કે સાંભળાયો નથી; એટલે, હું તમારી બેસુમાર તાકાતથી ખુશ છું.
ભ્રાત્રોશ્ચ વાઞ્છિતં કામં પ્રયચ્છામિ મહાબલૌ । સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણોઃ સાભિમાનૌ સ્મરાતુરૌ
હે મહાબલી ભાઈઓ, તમે જે ઈચ્છો તે વર હું આપું છું; સૂતાએ કહ્યું: વિષ્ણુના શબ્દો સાંભળી, બંને ગર્વથી અને પ્રેમમાં મગ્ન થઈ—
વીક્ષમાણૌ મહામાયાં જગદાનન્દકારિણીમ્ । તમૂચતુશ્ચ કામાર્તૌ વિષ્ણું કમલલોચનૌ
જગતને આનંદ આપનારી મહામાયાને જોઈને, કામથી આકુલ થઈ, કમળનેત્ર વિષ્ણુને એમણે કહ્યું—
હરે ન યાચકાવાવાં ત્વં કિં દાતુમિહેચ્છસિ । દદાવ તુલ્યં દેવેશ દાતારૌ નૌ ન યાચકૌ
'હે હરિ, અમે માગનાર નથી; તું આપવું કેમ ઈચ્છે છે? હે દેવોના સ્વામી, બન્નેને સરખું આપ; અમે આપનાર છીએ, માગનાર નહીં.'
પ્રાર્થય ત્વં હૃષીકેશ મનોઽભિલષિતં વરમ્ । તુષ્ટૌ સ્વસ્તવ યુદ્ધેન વાસુદેવાદ્ભુતેન ચ
'હે હૃષીકેશ, તું જ મનથી જે વર ઈચ્છે તે માગ; વસુદેવ સાથેના આ અદ્દભુત યુદ્ધથી તું ખુશ થા.'
તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ જનાર્દનઃ । ભવેતામદ્ય મે તુષ્ટૌ મમ વધ્યાવુભાવપિ
એમના શબ્દો સાંભળી, જનાર્દને જવાબ આપ્યો: 'આજે તમે મારા પર પ્રસન્ન થાઓ અને બન્ને મારા હાથેથી મરશો.'
સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણોર્દાનવૌ ચાતિવિસ્મિતૌ । વઞ્ચિતાવિતિ મન્વાનૌ તસ્થતુઃ શોકસંયુતૌ
સૂતાએ કહ્યું: વિષ્ણુના શબ્દો સાંભળી, એ બંને અસુરો ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા; પોતે છેતરાયા એમ માની, દુઃખથી ભરાઈ ઊભા રહ્યા.
વિચાર્ય મનસા તૌ તુ દાનવૌ વિષ્ણુમૂચતુઃ । પ્રેક્ષ્ય સર્વં જલમયં ભૂમિં સ્થલવિવર્જિતામ્
મનમાં વિચાર કરીને, બંને અસુરોએ વિષ્ણુને કહ્યું; આખી ધરતી પાણીથી ભરેલી અને સુકું જમીન ક્યાંય નથી એ જોઈ.
હરે યોઽયં વરો દત્તસ્ત્વયા પૂર્વં જનાર્દન । સત્યવાગસિ દેવેશ દેહિ તં વાઞ્છિતં વરમ્
'હે હરિ, જે વર તું પહેલાં આપ્યો હતો, હે જનાર્દન, તું તો સત્યવચન છે, હે દેવોના સ્વામી, એ ઈચ્છિત વર અમને આપ.'
નિર્જલે વિપુલે દેશે હનસ્વ મધુસૂદન । વધ્યાવાવાં તુ ભવતઃ સત્યવાગ્ભવ માધવ
'વિશાળ સુકાં સ્થળે, હે મધુસૂદન, અમને મારી નાખ; અમે તારા હાથેથી મરવું છે, હે માધવ, તું સત્યવચન રહે.'
સ્મૃત્વા ચક્રં તદા વિષ્ણુસ્તાવુવાચ હસન્હરિઃ । હન્મ્યદ્ય વાં મહાભાગૌ નિર્જલે વિપુલે સ્થલે
પછી વિષ્ણુએ પોતાના ચક્રને યાદ કરીને, હસતાં કહ્યું: 'આજે, હે મહાબલી, હું બંનેને વિશાળ સુકાં સ્થળે મારી નાખીશ.'
ઇત્યુક્ત્યા દેવદેવેશ ઊરૂ કૃત્વાતિવિસ્તરૌ । દર્શયામાસ તૌ તત્ર નિર્જલં ચ જલોપરિ
આ રીતે કહ્યા પછી દેવોના દેવે પોતાના ઊરુ બહુ વિશાળ કર્યા અને પાણી ઉપર સૂકા દેખાડ્યા.
નાસ્ત્યત્ર દાનવૌ વારિ શિરસી મુઞ્ચતામિહ । સત્યવાગહમદ્યૈવ ભવિષ્યામિ ચ વાં તથા
અહીં કોઈ પાણી નથી, દાનવો, તમારો માથું મારા ઊરુ પર મૂકો. હું સત્ય બોલું છું અને આજે પણ એ જ રીતે તમારે માટે સત્ય સાબિત કરીશ.
તદાકર્ણ્ય વચસ્તથ્યં વિચિન્ત્ય મનસા ચ તૌ । વર્ધયામાસતુર્દેહં યોજનાનાં સહસ્રકમ્
આ સત્ય વચન સાંભળી અને મનમાં વિચાર કરીને એ બંને દાનવોએ પોતાનું શરીર હજાર યોજન જેટલું મોટું કરી દીધું.
ભગવાન્દ્વિગુણં ચક્રે જઘનં વિસ્મિતૌ તદા । શીર્ષે સન્દધતાં તત્ર જઘને પરમાદ્ભુતે
ત્યારે ભગવાને પોતાના ઊરુને એના કરતાં બે ગણા વિશાળ કરી દીધા, જેને જોઈને દાનવો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને પોતાના અદ્ભુત માથાં એ ઊરુ પર મૂકી દીધાં.
રથાંગેન તદા છિન્ને વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના । જઘનોપરિ વેગેન પ્રકૃષ્ટે શિરસી તયોઃ
પછી શક્તિશાળી વિષ્ણુએ રથના ધુરાથી ઝડપથી એ બંનેના માથાં, જે ઊરુ પર મુકેલા હતા, કાપી નાખ્યા.
ગતપ્રાણૌ તદા જાતૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ । સાગરઃ સકલો વ્યાપ્તસ્તદા વૈ મેદસા તયોઃ
એ સમયે મધુ અને કૈટભ નામના દાનવોના પ્રાણ છૂટી ગયા અને એ બંનેના ચરબીથી આખો સાગર ભરાઈ ગયો.
મેદિનીતિ તતો જાતં નામ પૃથ્વ્યાઃ સમન્તતઃ । અભક્ષ્યા મૃત્તિકા તેન કારણેન મુનીશ્વરાઃ
એ ચરબીથી પૃથ્વીનું નામ સર્વત્ર 'મેદિની' પડ્યું; એ કારણથી મહર્ષિઓએ માટી ખાવા અયોગ્ય ગણાવી.
ઇતિ વઃ કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ સુનિશ્ચિતમ્ । મહાવિદ્યા મહામાયા સેવનીયા સદા બુધૈઃ
હું તમને જે પૂછ્યું હતું તે બધું નિશ્ચયપૂર્વક કહી દીધું; મહાવિદ્યા અને મહામાયાને વિદ્વાનો હંમેશા માન આપવો જોઈએ.