રોગગ્રસ્તોઽપિ દીનોઽપિ ન મુમૂર્ષતિ કશ્ચન । કથં ચેમૌ મદોન્મત્તૌ મર્તુકામૌ ભવિષ્યતઃ
રોગી કે દુઃખી માણસ પણ મરવા માગતો નથી; તો પછી ઘમંડમાં ચુર આ બંને કેવી રીતે મરણની ઇચ્છા કરશે?
નન્વદ્ય શરણં યામિ વિદ્યાં શક્તિં સુકામદામ્ । વિના તયા ન સિધ્યન્તિ કામાઃ સમ્યક્પ્રસન્નયા
નિઃસંદેહ, આજે હું એ જ્ઞાન અને શક્તિનો આશ્રય લઈ રહ્યો છું, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે; એના સાચા પ્રસન્નતા વિના કોઈ ઈચ્છા પૂર્ણ થતી નથી.
એવં સઞ્ચિન્ત્યમાનસ્તુ ગગને સંસ્થિતાં શિવામ્ । અપશ્યદ્ભગવાન્વિષ્ણુર્યોગનિદ્રાં મનોહરામ્
આ રીતે વિચારતાં, ભગવાન વિષ્ણુએ આકાશમાં યોગનિદ્રા રૂપે મનમોહક અને શાંત દેવીને ઉભેલી જોઈ.
કૃતાજ્જલિરમેયાત્મા તાં ચ તુષ્ટાવ યોગવિત્ । વિનાશાર્થં તયોસ્તત્ર વરદાં ભુવનેશ્વરીમ્
અપાર આત્માવાળા, યોગવિદ્યા જાણનારા વિષ્ણુએ હાથ જોડીને, બંનેના વિનાશ માટે, વરદાયિની અને જગતની સ્વામિની દેવીની સ્તુતિ કરી.
વિષ્ણુરુવાચ નમો દેવિ મહામાયે સૃષ્ટિસંહારકારિણિ । અનાદિનિધને ચણ્ડિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદે શિવે
વિષ્ણુએ કહ્યું: હે દેવી, મહામાયાવાળી, સર્જન અને સંહાર કરનારી, અનાદિ અને અનંત ચંડિ, ભોગ અને મોક્ષ આપનારી, કલ્યાણમયી, તને નમન છે.
ન તે રૂપં વિજાનામિ સગુણં નિર્ગુણં તથા । ચરિત્રાણિ કુતો દેવિ સંખ્યાતીતાનિ યાનિ તે
હું તારો સ્વરૂપ જાણતો નથી—તું ગુણવાળી છે કે નિર્ગુણ, એ પણ ખબર નથી; હે દેવી, તારા કાર્યો તો ગણતરીની બહાર છે, હું તેને કેમ જાણું?
અનુભૂતો મયા તેઽદ્ય પ્રભાવશ્ચાતિદુર્ઘટઃ । યદહં નિદ્રયા લીનઃ સઞ્જાતોઽસ્મિ વિચેતનઃ
આજે મેં તારી એવી શક્તિનો અનુભવ કર્યો છે, જે સમજવી અતિ દુષ્કર છે. હું ઊંઘમાં ડૂબેલો હતો, છતાં હવે ફરીથી સજાગ થયો છું.
બ્રહ્મણા ચાતિયત્નેન બોધિતોઽપિ પુનઃ પુનઃ । ન પ્રબુદ્ધઃ સર્વથાહં સઙ્કોચિતષડિન્દ્રિયઃ
બ્રહ્માએ ઘણાં પ્રયત્નો કરીને મને જગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, છતાં મારા છ ઇન્દ્રિયો સંકોચાઈ ગયેલી હોવાથી હું જાગી શક્યો નહીં.
અચેતનત્વં સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રભાવાત્તવ ચામ્બિકે । ત્વયા મુક્તઃ પ્રબુદ્ધોઽહં યુદ્ધં ચ બહુધા કૃતમ્
હે અંબિકા, તારી શક્તિથી હું અચેતન થયો હતો. તું મુક્તિ આપી, એટલે હવે હું જાગી ગયો છું અને અનેક યુદ્ધો પણ કર્યા છે.
શ્રાન્તોઽહં ન ચ તૌ શ્રાન્તૌ ત્વયા દત્તવરૌ વરૌ । બ્રહ્માણં હન્તુમાયાતૌ દાનવૌ મદગર્વિતૌ
હું તો થાકી ગયો છું, પણ એ બે જણ થાક્યા નથી, કારણ કે તું એમને વરદાન આપ્યું છે. એ ગર્વીલા દાનવો બ્રહ્માને મારવા આવ્યા છે.
આહૂતૌ ચ મયા કામં દ્વન્દ્વયુદ્ધાય માનદે । કૃતં યુદ્ધં મહાઘોરં મયા તાભ્યાં મહાર્ણવે
હે માનનીયે, મેં એમને દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે આમંત્રિત કર્યા અને મહાસાગરમાં એમની સાથે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું.
મરણે વરદાનં તે તતો જ્ઞાતં મહાદ્ભુતમ્ । જ્ઞાત્વાહં શરણં પ્રાપ્તસ્ત્વામદ્ય શરણપ્રદામ્
પછી મને ખબર પડી કે તું એમને મૃત્યુનો અદભુત વરદાન આપ્યું છે. એ જાણીને, હવે હું તારી શરણે આવ્યો છું, કેમ કે તું જ શરણ આપનારી છે.
સાહાય્યં કુરુ મે માતઃ ખિન્નોઽહં યુદ્ધકર્મણા । દૃપ્તૌ તૌ વરદાનેન તવ દેવાર્તિનાશને
હે મા, યુદ્ધથી હું ખૂબ થાકી ગયો છું, મને તારો સહારો આપ. તારા વરદાનથી એ બે દાનવો ઘમંડમાં આવીને દેવતાઓને દુઃખ આપે છે.
હન્તું મામુદ્યતૌ પાપૌ કિં કરોમિ ક્વ યામિ ચ । ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી સ્મિતપૂર્વમુવાચ હ
એ બે દુષ્ટો મને મારવા તત્પર છે—હવે હું શું કરું, ક્યાં જઉં? એમ કહેતાં દેવી હળવી સ્મિત સાથે બોલી.
પ્રણમન્તં જગન્નાથં વાસુદેવં સનાતનમ્ । દેવદેવ હરે વિષ્ણો કુરુ યુદ્ધં પુનઃ સ્વયમ્
જગન્નાથ, સનાતન વસુદેવ, જે પ્રણામ કરી રહ્યા હતા, તેમને દેવી બોલી: 'હે દેવોના દેવ, હે હરી, હે વિષ્ણુ, તું ફરીથી પોતે યુદ્ધ કર.'
વઞ્ચયિત્વા ત્વિમૌ શૂરૌ હન્તવ્યૌ ચ વિમોહિતૌ । મોહયિષ્યામ્યહં નૂનં દાનવૌ વક્રયા દૃશા
આ બે પરાક્રમીને છેતરજે અને જ્યારે હું એમને મોહિત કરી દઉં, ત્યારે એમને મારજે. હું મારી વાંકી નજરથી એ દાનવોને જરૂર મોહિત કરી દઈશ.
જહિ નારાયણાશુ ત્વં મમ માયાવિમોહિતૌ । સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણુસ્તસ્યાઃ પ્રીતિરસાન્વિતમ્
હે નારાયણ, જ્યારે એ મારા માયાથી મોહિત થાય, ત્યારે તું ઝડપથી એમને સંહારજે. સૂતાએ કહ્યું: દેવીના વચન સાંભળી વિષ્ણુ આનંદથી ભરાઈ ગયા.
સંગ્રામસ્થલમાસાદ્ય તસ્થૌ તત્ર મહાર્ણવે । તદાયાતૌ ચ તૌ વીરૌ યુદ્ધકામૌ મહાબલૌ
પછી વિષ્ણુ યુદ્ધના મેદાનમાં, મહાસાગરમાં જઈને ઊભા રહ્યા. એ સમયે એ બે મહાબલી દાનવો યુદ્ધની ઇચ્છા લઈને ત્યાં આવ્યા.
વીક્ષ્ય વિષ્ણું સ્થિતં તત્ર હર્ષયુક્તૌ બભૂવતુઃ । તિષ્ઠ તિષ્ઠ મહાકામ કુરુ યુદ્ધં ચતુર્ભુજ
વિષ્ણુને ત્યાં ઊભેલા જોઈ, એ બંને આનંદિત થયા અને બોલ્યા: 'થેમ, થેમ, હે મહાન, હે ચતુર્ભુજ, અમારે સાથે યુદ્ધ કર.'
દૈવાધીનૌ વિદિત્વાદ્ય નૂનં જયપરાજયૌ । સબલો જયમાપ્નોતિ દૈવાજ્જયતિ દુર્બલઃ
આજે અમને ખબર પડી છે કે વિજય અને પરાજય દૈવ પર આધાર રાખે છે. જેમને બળ છે એ જીતે છે, પણ ક્યારેક દૈવથી નબળા પણ જીતે છે.
સર્વથૈવ ન કર્તવ્યૌ હર્ષશોકૌ મહાત્મના । પુરા વૈ બહવો દૈત્યા જિતા દાનવવૈરિણા
મહાન આત્માએ કદી આનંદ કે દુઃખમાં પડવું જોઈએ નહીં. અગાઉ પણ દાનવોના શત્રુએ અનેક દૈત્યોને હરાવ્યા છે.
અધુના ચાવયોઃ સાર્ધં યુધ્યમાનઃ પરાજિતઃ । સૂત ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાબાહૂ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતૌ
હવે અમારે સાથે યુદ્ધ કરતાં તું હાર્યો છે. સૂતાએ કહ્યું: આવું કહીને એ બંને મહાબાહુ યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા.
વીક્ષ્ય વિષ્ણુર્જઘાનાશુ મુષ્ટિનાદ્ભુતકર્મણા । તાવપ્યતિબલોન્મત્તૌ જધ્નતુર્મુષ્ટિના હરિમ્
વિષ્ણુએ એમને જોઈને તરત જ પોતાના મુઠીથી અદ્ભુત પરાક્રમ બતાવીને પ્રહાર કર્યો. પણ એ બંને મહાબલી દાનવો પણ મુઠીથી વિષ્ણુને માર્યા.
એવં પરસ્પરં જાતં યુદ્ધં પરમદારુણમ્ । યુધ્યમાનૌ મહાવીર્યૌ દૃષ્ટ્વા નારાયણસ્તદા
આ રીતે એમની વચ્ચે અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું. એ બંને મહાવીર યુદ્ધ કરતાં જોઈને નારાયણ પછી—
અપશ્યત્સમ્મુખં દેવ્યાઃ કૃત્વા દીનાં દૃશં હરિઃ । સૂત ઉવાચ તં વીક્ષ્ય તાદૃશં વિષ્ણું કરુણારસસંયુતમ્
હરિએ દુઃખી નજરે દેવીને સીધા જોઈને કહ્યું. સૂતાએ કહ્યું: એવા દયાથી ભરેલા વિષ્ણુને જોઈને—
જહાસાતીવ તામ્રાક્ષી વીક્ષમાણા તદાસુરૌ । તૌ જઘાન કટાક્ષૈશ્ચ કામબાણૈરિવાપરૈઃ
ત્યારે તાંબડા નેત્રવાળી દેવી એ બે અસુરોને જોઈને જોરથી હસીને, પોતાના તીર જેવી તીક્ષ્ણ નજરથી એમને ઘાયલ કર્યા.
મન્દસ્મિતયુતૈઃ કામં પ્રેમભાવયુતૈરનુ । દૃષ્ટ્વા મુમુહતુઃ પાપૌ દેવ્યા વક્રવિલોકનમ્
દેવીના પ્રેમભર્યા, હળવા સ્મિત સાથેના વાંકાં નજરથી એ પાપી બંને ગુંચવાઈ ગયા.
વિશેષમિતિ મન્વાનૌ કામબાણાતિપીડિતૌ । વીક્ષમાણૌ સ્થિતૌ તત્ર તાં દેવીં વિશદપ્રભામ્
એ બંનેએ વિચાર્યું કે આ કંઈ ખાસ છે, કામના તીરોની પીડાથી ત્રસ્ત થઈને, સ્પષ્ટ તેજવાળી દેવીને જોઈને ત્યાં જ ઊભા રહ્યા.
હરિણાપિ ચ તદ્દૃષ્ટં દેવ્યાસ્તત્ર ચિકીર્ષિતમ્ । મોહિતૌ તૌ પરિજ્ઞાય ભગવાન્કાર્યવિત્તમઃ
હરિએ પણ ત્યાં દેવી શું કરવા માંગે છે એ જોઈ લીધું; બંને અસુરો મોહમાં ફસાઈ ગયા છે એ જાણી, ભગવાને પોતાનું કાર્ય સમજ્યું.
ઉવાચ તૌ હસન્ શ્લક્ષ્ણં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા । વરં વરયતાં વીરૌ યુવયોર્યોઽભિવાચ્છિતઃ
ત્યારે ભગવાને હળવા હાસ્ય સાથે, મેઘ જેવી ઘેરા અવાજે કહ્યું: 'વીરો, તમે જે ઈચ્છો તે વર માંગો.'