દેવા ઊચુઃ દેવિ પ્રસીદ પરિપાહિ સુરાન્પ્રતપ્તાન્ વૃત્રાસુરેણ સમરે પરિપીડિતાંશ્ચ । દીનાર્તિનાશનપરે પરમાર્થતત્ત્વે પ્રાપ્તાંસ્ત્વદઙ્ઘ્રિકમલં શરણં સદૈવ
દેવતાઓએ કહ્યું: હે દેવી, કૃપા કરો! અમને બચાવો, અમે વૃત્રાસુરથી યુદ્ધમાં પીડાઈ રહ્યા છીએ; તમે દુઃખી અને દયનિય લોકોના દુઃખ દૂર કરો છો, અને જે લોકો તમારા કમળ જેવા ચરણોમાં શરણ આવે છે, તેઓ હંમેશા પરમ તત્વને પામે છે.
ત્વં સર્વવિશ્વજનની પરિપાલયાસ્માન્ પુત્રાનિવાતિપતિતાન્ રિપુસઙ્કટેઽસ્મિન્ । માતર્ન તેઽસ્ત્યવિદિતં ભુવનત્રયેઽપિ કસ્માદુપેક્ષસિ સુરાનસુરપ્રતપ્તાન્
તમે સર્વ વિશ્વની માતા છો—અમને બચાવો, જેમ માતા પોતાના મુશ્કેલીમાં પડેલા પુત્રોને બચાવે છે; માતા, ત્રણેય લોકમાં તમને કશું અજાણ નથી, તો પછી દુઃખી દેવો અને અસુરોને કેમ અવગણો છો?
ત્રૈલોક્યમેતદખિલં વિહિતં ત્વયૈવ બ્રહ્મા હરિઃ પશુપતિસ્તવ વાસનોત્થાઃ । કુર્વન્તિ કાર્યમખિલં સ્વવશા ન તે તે ભ્રૂભઙ્ગચાલનવશાદ્વિહરન્તિ કામમ્
આ આખું ત્રિલોક તમારી જ રચના છે; બ્રહ્મા, હરિ અને શિવ પણ તમારી ઈચ્છાથી જન્મે છે; તેઓ બધું પોતે નથી કરતા, પણ તમારી ભ્રૂના ઇશારે જ ચાલે છે.
માતા સુતાન્પરિભવાત્પરિપાતિ દીનાન્ રીતિસ્ત્વયૈવ રચિતા પ્રકટાપરાધાન્ । કસ્માન્ન પાલયસિ દેવિ વિનાપરાધા- નસ્માંસ્ત્વદઙ્ઘ્રિશરણાન્કરુણારસાબ્ધે
માતા પોતાના દુઃખી બાળકોને અપમાનથી બચાવે છે—આ નિયમ તમે જ બનાવ્યો છે; સ્પષ્ટ પાપ કરનારને પણ તમે બચાવો છો, તો પછી અમને કેમ બચાવતી નથી, અમે તો નિર્દોષ છીએ અને તમારા ચરણોમાં શરણ આવ્યા છીએ, હે દયાની સાગર.
નૂનં મદઙ્ઘ્રિભજનાપ્તપદાઃ કિલૈતે ભક્તિં વિહાય વિભવે સુખભોગલુબ્ધાઃ । નેમે કટાક્ષવિષયા ઇતિ ચેન્ન ચૈષા રીતિઃ સુતે જનનકર્તરિ ચાપિ દૃષ્ટા
નક્કી, જેમણે તમારા ચરણો પામ્યા છે, તેઓ હવે ભક્તિ છોડીને વૈભવ અને સુખની લાલચમાં પડી ગયા છે; જો તમે કહો કે તેઓ તમારા દયાભાજન નથી, તો પણ, માતા પોતાના સંતાનો સાથે આવું વર્તન કરતી નથી.
દોષો ન નોઽત્ર જનનિ પ્રતિભાતિ ચિત્તે યત્તે વિહાય ભજનં વિભવે નિમગ્નાઃ । મોહસ્ત્વયા વિરચિતઃ પ્રભવત્યસૌ ન- સ્તસ્માત્સ્વભાવકરુણે દયસે કથં ન
હે જનની, અમને તો અહીં કોઈ દોષ દેખાતો નથી, કેમ કે એ તો તમે જ મોહ પેદા કર્યો છે, જેના કારણે અમે તમારું ભજન છોડીને વૈભવમાં મગ્ન થઈ ગયા; એ મોહ પણ તમારાથી જ છે, હે સ્વભાવથી દયાળુ, તો પછી કૃપા કેમ નથી કરતી?
પૂર્વં ત્વયા જનનિ દૈત્યપતિર્બલિષ્ઠો વ્યાપાદિતો મહિષરૂપધરઃ કિલાજૌ । અસ્મત્કૃતે સકલલોકભયાવહોઽસૌ વૃત્રં કથં ન ભયદં વિધુનોષિ માતઃ
માતા, તમે પહેલાં યુદ્ધમાં મહાબળવાન મહિષરૂપ ધારણ કરનાર દૈત્યપતિનો સંહાર કર્યો હતો; અમારા માટે તમે સર્વ લોકોએ ડરતા હતા એ ભયને દૂર કર્યું. તો હવે, માતા, તમે વૃત્રથી ઊપજેલા ભયને કેમ દૂર નથી કરતી?
શુમ્ભસ્તથાતિબલવાનનુજો નિશુમ્ભ- સ્તૌ ભ્રાતરૌ તદનુગા નિહતા હતૌ ચ । વૃત્રં તથા જહિ ખલં પ્રબલં દયાર્દ્રે મત્તં વિમોહય તથા ન ભવેદ્યથાસૌ
શુંભ અને તેનો શક્તિશાળી ભાઈ નિશુંભ તથા તેમના અનુયાયીઓને પણ તમે સંહાર્યા હતા; એ જ રીતે, દયાળુ માતા, આ દુષ્ટ અને પ્રબળ વૃત્રનો પણ નાશ કરો અને તેને ભ્રમિત કરો જેથી તે શુંભ-નિશુંભ જેટલો ભયંકર ન બને.
ત્વં પાલયાદ્ય વિબુધાનસુરેણ માતઃ સન્તાપિતાનતિતરાં ભયવિહ્વલાંશ્ચ । નાન્યોઽસ્તિ કોઽપિ ભુવનેષુ સુરાર્તિહન્તા યઃ ક્લેશજાલમખિલં નિદહેત્સ્વશક્ત્યા
માતા, આજે દેવતાઓને અસુરથી બચાવો; તેઓ ખૂબ જ પીડિત અને ભયથી વ્યાકુળ છે. સમગ્ર જગતમાં એવો બીજો કોઈ નથી જે પોતાની શક્તિથી સર્વ દુ:ખ દૂર કરી શકે અને દેવતાઓની પીડા નાશ કરી શકે.
વૃત્રે દયા તવ યદિ પ્રથિતા તથાપિ જહ્યેનમાશુ જનદુઃખકરં ખલં ચ । પાપાત્સમુદ્ધર ભવાનિ શરૈઃ પુનાના નોચેત્પ્રયાસ્યતિ તમો નનુ દુષ્ટબુદ્ધિઃ
જોકે તમારી દયા વૃત્ર પર પ્રસિદ્ધ છે, તો પણ, લોકોનું દુ:ખ વધારનાર આ દુષ્ટને તરત જ સંહારો. ભવાની, તમારા બાણોથી અમને પાપથી ઉગારી લો; નહીં તો તેની દુષ્ટ બુદ્ધિનું અંધકાર ચોક્કસ ફેલાઈ જશે.
તે પ્રાપિતાઃ સુરવનં વિબુધારયો યે હત્વા રણેઽપિ વિશિખૈઃ કિલ પાવિતાસ્તે । ત્રાતા ન કિં નિરયપાતભયાદ્દયાર્દ્રે યચ્છત્રવોઽપિ ન હિ કિં વિનિહંસિ વૃત્રમ્
જે દેવતાઓને તમે યુદ્ધમાં તેમના દુશ્મનોને બાણોથી સંહારીને સ્વર્ગવનમાં પહોંચાડ્યા અને શુદ્ધ કર્યા, તેઓને તમે નરકમાં પડવાના ભયથી બચાવ્યા, દયાળુ માતા. તો પછી, વૃત્ર પણ દુશ્મન છે, તેને કેમ નાશ કરતી નથી?
જાનીમહે રિપુરસૌ તવ સેવકો ન પ્રાયેણ પીડયતિ નઃ કિલ પાપબુદ્ધિઃ । યસ્તાવકસ્ત્વિહ ભવેદમરાનસૌ કિં ત્વત્પાદપઙ્કજરતાન્નનુ પીડયેદ્વા
અમે જાણીએ છીએ કે આ દુશ્મન તમારો સેવક છે અને સામાન્ય રીતે પોતાની દુષ્ટ બુદ્ધિથી અમને બહુ પીડાવતો નથી. જો તે તમારો ભક્ત હોય, અમર માતા, તો શું તે તમારા પદપંકજમાં લાગેલા ભક્તોને કદી પીડાવશે?
કુર્મઃ કથં જનનિ પૂજનમદ્ય તેઽમ્બ પુષ્પાદિકં તવ વિનિર્મિતમેવ યસ્માત્ । મન્ત્રા વયં ચ સકલં પરશક્તિરૂપં તસ્માદ્ભવાનિ ચરણે પ્રણતાઃ સ્મ નૂનમ્
માતા, આજે અમે તમારું પૂજન કેવી રીતે કરીએ? કારણ કે ફૂલો વગેરે બધું જ તમારું સર્જેલું છે. મંત્રો, અમે અને બધું જ તમારી શક્તિથી ભરેલું છે; તેથી, ભવાની, અમે ચોક્કસપણે તમારા ચરણોમાં વંદન કરીએ છીએ.
ધન્યાસ્ત એવ મનુજા હિ ભજન્તિ ભક્ત્યા પાદામ્બુજં તવ ભવાબ્ધિજલેષુ પોતમ્ । યં યોગિનોઽપિ મનસા સતતં સ્મરન્તિ મોક્ષાર્થિનો વિગતરાગવિકારમોહાઃ
સૌભાગ્યશાળી તો એ મનુષ્યો છે, જે ભક્તિપૂર્વક તમારા પદપદ્મનું પૂજન કરે છે, જે ભવસાગરમાં તરવા માટે નૌકા સમાન છે; યોગીઓ પણ સતત મુક્તિની ઈચ્છાથી, રાગ, પરિવર્તન અને મોહથી રહિત થઈ, તેને મનમાં સ્મરણ કરે છે.
યે યાજ્ઞિકાઃ સકલવેદવિદોઽપિ નૂનં ત્વાં સંસ્મરન્તિ સતતં કિલ હોમકાલે । સ્વાહાં તુ તૃપ્તિજનનીમમરેશ્વરાણાં ભૂયઃ સ્વધાં પિતૃગણસ્ય ચ તૃપ્તિહેતુમ્
જે યાજ્ઞિકો અને સર્વ વેદો જાણનારા છે, તેઓ પણ હંમેશા યજ્ઞ સમયે તમારું સ્મરણ કરે છે. તમે 'સ્વાહા' રૂપે અમર દેવતાઓને તૃપ્તિ આપનાર માતા છો અને ફરી 'સ્વધા' રૂપે પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનાર કારણ છો.
મેધાસિ કાન્તિરસિ શાન્તિરપિ પ્રસિદ્ધા બુદ્ધિસ્ત્વમેવ વિશદાર્થકરી નરાણામ્ । સર્વં ત્વમેવ વિભવં ભુવનત્રયેઽસ્મિ- ન્કૃત્વા દદાસિ ભજતાં કૃપયા સદૈવ
તમે બુદ્ધિ છો, સૌંદર્ય છો, શાંતિ છો અને મનુષ્યોને સ્પષ્ટ સમજ આપનાર પ્રસિદ્ધ જ્ઞાન છો. ત્રણેય લોકમાં સર્વ સમૃદ્ધિ તમે જ છો અને ભક્તોને હંમેશા દયાથી એ આપો છો.
વ્યાસ ઉવાચ એવં સ્તુતા સુરૈર્દેવી પ્રત્યક્ષા સાભવત્તદા । ચારુરૂપધરા તન્વી સર્વાભરણભૂષિતા
વ્યાસ કહે છે: દેવતાઓએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં દેવી તરત જ તેમના સામે દેખાઈ, સુંદર રૂપ ધારણ કરી, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત અને કાંપાળ શરીરવાળી હતી.
પાશાંકુશવરાભીતિલસદ્બાહુચતુષ્ટયા । રણત્કિઙ્કિણિકાજાલરસનાબદ્ધસત્કટિઃ
દેવીના ચાર હાથોમાં પાશ, અંકુશ, વરદાન અને અભય હતા; કમર પર ઝણઝણતી ઘૂઘરીઓની સુશોભિત પટ્ટી હતી.
કલકણ્ઠીરવા કાન્તા ક્વણત્કઙ્કણનૂપુરા । ચન્દ્રખણ્ડસમાબદ્ધરત્નમૌલિવિરાજિતા
દેવીનો અવાજ કોયલ જેટલો મીઠો અને મોહક હતો; હાથમાં કંકણ અને પગમાં નુપુર ઝણકતા હતા; માથે ચાંદની જેવો ઝગમગતો રત્નમુકુટ શોભતો હતો.
મન્દસ્મિતારવિન્દાસ્યા નેત્રત્રયવિભૂષિતા । પારિજાતપ્રસૂનાચ્છનાલવર્ણસમપ્રભા
દેવીનું મુખ કમળ જેવું અને મૃદુ સ્મિતથી શોભિત હતું; ત્રણ આંખોથી શોભિત હતી; તેની કાંતિ તાજા પારિજાતના ફૂલો જેવી હતી.
રક્તામ્બરપરીધાના રક્તચન્દનચર્ચિતા । પ્રસાદસુમુખી દેવી કરુણારસસાગરા
દેવી લાલ વસ્ત્ર પહેરેલી અને લાલ ચંદનથી અંકિત હતી; તેનું મુખ પ્રસન્ન હતું અને તે કરુણા રૂપે સાગર જેવી હતી.
સર્વશૃઙ્ગારવેષાઢ્યા સર્વદ્વૈતારણિઃ પરા । સર્વજ્ઞા સર્વકર્ત્રી ચ સર્વાધિષ્ઠાનરૂપિણી
દેવી સર્વ શૃંગારથી શોભિત, સર્વ દ્વૈતનો નાશ કરતી પરા શક્તિ, સર્વજ્ઞ, સર્વક્રિયા કરનાર અને સર્વ સ્થાનની સ્વરૂપ હતી.
સર્વવેદાન્તસંસિદ્ધા સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી । પ્રણેમુસ્તાં સમાલોક્ય સુરા દેવીં પુરઃસ્થિતામ્
દેવી સર્વ વેદાંતમાં પરિપૂર્ણ, સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ હતી; સામે ઉભેલી દેવીને જોઈને દેવતાઓએ વંદન કર્યું.
તાનાહ પ્રણતાનમ્બા કિં વઃ કાર્યં બ્રુવન્તુ મામ્ । દેવા ઊચુઃ મોહયૈનં રિપું વૃત્રં દેવાનામતિદુઃખદમ્
દેવીએ વંદન કરનારને પૂછ્યું: 'તમારે શું કામ છે? કહો.' દેવોએ કહ્યું: 'દેવતાઓને ખૂબ દુ:ખ આપનાર દુશ્મન વૃત્રને ભ્રમિત કરો.'
યથા વિશ્વસતે દેવાંસ્તથા કુરુ વિમોહિતમ્ । આયુધે ચ બલં દેહિ હતઃ સ્યાદ્યેન વા રિપુઃ
જેમ તું દેવતાઓ પર વિશ્વાસ રાખે છે, એમ જ ભ્રમ પેદા કર; અને હથિયારમાં એવી શક્તિ ભરી દે કે તેનાથી દુશ્મનનો નાશ થઈ શકે.
વ્યાસ ઉવાચ તથેત્યુક્ત્વા ભગવતી તત્રૈવાન્તરધીયત । સ્વાનિ સ્વાનિ નિકેતાનિ જગ્મુર્દેવા મુદાન્વિતાઃ
વ્યાસ કહે છે: એમ કહીને ભગવાનીએ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; અને બધા દેવતાઓ આનંદથી પોતપોતાના નિવાસસ્થાને પાછા ગયા.
છદ્મેનેન્દ્રેણ ફેનદ્વારા પરાશક્તિસ્મરણપૂર્વકં વૃત્રહનનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ એવં પ્રાપ્તવરા દેવા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ । (જગ્મુઃ સર્વે ચ સમ્મન્ત્ર્ય વૃત્રસ્યાશ્રમમુત્તમમ્ ।) દદૃશુસ્તત્ર તં વૃત્રં જ્વલન્તમિવ તેજસા
વ્યાસ કહે છે: દેવતાઓએ પોતાના મનગમતા વર મેળવ્યા પછી, તપસ્વી ઋષિઓ સાથે મળીને ચર્ચા કરી અને બધા મળીને વૃત્રના ઉત્તમ આશ્રમમાં ગયા; ત્યાં તેમણે તેજથી પ્રગટતા અગ્નિ સમાન વૃત્રને જોયો.
ધક્ષ્યન્તમિવ લોકાંસ્ત્રીન્ગ્રસન્તમિવ ચામરાન્ । ઋષયોઽથ તતોઽભ્યેત્ય વૃત્રમૂચુઃ પ્રિયં વચઃ
તે વૃત્ર એમ લાગતો હતો કે જાણે ત્રણેય લોકને દહન કરી નાખશે અને બધાં જીવોને ગળી જશે; ત્યારે ઋષિઓ આગળ વધીને વૃત્રને પ્રેમપૂર્વક વાત કરી.
દેવકાર્યાર્થસિદ્ધ્યર્થં સામયુક્તં રસાત્મકમ્ । ઋષય ઊચુઃ વૃત્ર વૃત્ર મહાભાગ સર્વલોકભયઙ્કર
દેવતાઓના કાર્યની સિદ્ધિ માટે, સહમતિ અને પ્રેમથી ઋષિઓએ કહ્યું: વૃત્ર, વૃત્ર, હે મહાભાગ્યશાળી, બધા લોકોએ જેને ભયભીત થાય છે,
વ્યાપ્તં ત્વયૈતત્સકલં બ્રહ્માણ્ડમખિલં કિલ । શક્રેણ તવ વૈરં યત્તત્તુ સૌખ્યવિઘાતકમ્
આ આખું બ્રહ્માંડ તારા દ્વારા વ્યાપેલું છે; પણ ઇન્દ્ર સાથે તારો વૈર સૌના સુખમાં વિઘ્ન અને દુઃખનું કારણ બન્યું છે.