એવં પરસ્પરં યુદ્ધે સન્દીપ્તે ભયદે ભૃશમ્ । આકૂતં દેવતાઃ પ્રાપુર્દૈત્યાશ્ચ પરમાં મુદમ્
આ રીતે બંને વચ્ચે ભયજનક અને જ્વલંત યુદ્ધ ચાલતું હતું, ત્યારે દેવતાઓ ચિંતિત થયા અને દૈત્યોએ બહુ આનંદ અનુભવ્યો.
તોમરૈર્ભિન્દિપાલૈશ્ચ ખડ્ગૈઃ પરશુપટ્ટિશૈઃ । જઘ્નુઃ પરસ્પરં દેવદૈત્યા સ્વસ્વવરાયુધૈઃ
ભાલા, ગદાઓ, તલવાર, કુહાડા અને પટ્ટિશ જેવા પોતાના મનપસંદ શસ્ત્રોથી દેવતાઓ અને દૈત્યો એકબીજાને મારવા લાગ્યા.
એવં યુદ્ધે વર્તમાને દારુણે લોમહર્ષણે । શક્રં જગ્રાહ સહસા વૃત્રઃ ક્રોધસમન્વિતઃ
એ ભયાનક અને રોમાંચક યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે, ક્રોધથી ભરેલો વૃત્ર અચાનક ઇન્દ્રને પકડી લીધો.
અપાવૃત્ય મુખે ક્ષિપ્ત્વા સ્થિતો વૃત્રઃ શતક્રતુમ્ । મુદિતોઽભૂન્મહારાજ પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્
પછી વૃત્રે પોતાનું મોટું મોઢું ખોલીને શતક્રતુને અંદર નાખી દીધો અને રાજા, પેહલા શત્રુત્વ યાદ કરીને, આનંદિત થયો.
શક્રે ગ્રસ્તેઽથ વૃત્રેણ સંભ્રાન્તા નિર્જરાસ્તદા । ચુક્રુશઃ પરમાર્તાસ્તે હા શક્રેતિ મુહુર્મુહુઃ
જ્યારે વૃત્રાએ ઇન્દ્રને ગળી લીધો, ત્યારે બધા દેવતાઓ ખૂબ જ ગભરાઈ ગયા અને ભારે દુઃખમાં વારંવાર બોલવા લાગ્યા: 'હાય ઇન્દ્ર!'
અપાવૃતં મુખે શક્રં જ્ઞાત્વા સર્વે દિવૌકસઃ । બૃહસ્પતિં પ્રણમ્યોચુર્દીના વ્યથિતચેતસઃ
બધા દેવતાઓએ ઇન્દ્રને ખુલ્લા મોઢામાં જોયો ત્યારે તેઓએ બૃહસ્પતિને નમસ્કાર કરીને દુઃખી અને ચિંતિત મનથી એમને કહ્યું.
કિં કર્તવ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમસ્માકં ગુરુઃ પરઃ । શક્રો ગ્રસ્તસ્તુ વૃત્રેણ રક્ષિતો દેવતાન્તરૈઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હવે શું કરવું? તમે અમારાં મુખ્ય ગુરુ છો. ઇન્દ્રને બીજા દેવતાઓએ બચાવ્યો હોવા છતાં વૃત્રાએ ગળી લીધો છે.
વિના શક્રેણ કિં કુર્મઃ સર્વે હીનપરાક્રમાઃ । અભિચારં કુરુ વિભો સત્વરઃ શક્રમુક્તયે
ઇન્દ્ર વિના અમે બધાંની શક્તિ ઓછી પડી ગઈ છે, હવે અમે શું કરી શકીએ? હે પ્રભુ, ઇન્દ્રને છોડાવવા માટે તાત્કાલિક કોઈ વિધિ કરો.
બૃહસ્પતિરુવાચ કિં કર્તવ્યં સુરાઃ ક્ષિપ્તો મુખમધ્યેઽસ્તિ વાસવઃ । વૃત્રેણોત્સાદિતો જીવન્નસ્તિ કોષ્ઠાન્તરે રિપોઃ
બૃહસ્પતિએ કહ્યું: હે દેવતાઓ, હવે શું કરવું? વાસવ જીવતો જ વૃત્રાના મોઢામાં ફસાઈ ગયો છે અને દુશ્મનના પેટમાં રહી ગયો છે.
વ્યાસ ઉવાચ દેવાશ્ચિન્તાતુરાઃ સર્વે તુરાસાહં તથાકૃતમ્ । દૃષ્ટ્વા વિમૃશ્ય તરસા ચક્રુર્યત્નં વિમુક્તયે
વ્યાસજી કહે છે: બધા દેવતાઓ ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ ગયા. તેમણે તુરાસાહને આવી સ્થિતિમાં જોઈ તરત વિચાર કરીને ઇન્દ્રને છોડાવવા માટે પ્રયત્ન શરૂ કર્યો.
અસૃજન્ત મહાસત્ત્વાં જૃમ્ભિકાં રિપુનાશિનીમ્ । તતો વિજૃમ્ભમાણઃ સ વ્યાવૃતાસ્યો બભૂવ હ
ત્યારે દેવોએ એક મહાન શક્તિશાળી જંભાઈ ઉત્પન્ન કરી, જે દુશ્મનોનો નાશ કરતી હતી. ત્યારબાદ વૃત્રાએ જંભાઈ લીઘી અને તેનું મોઢું વિશાળ ખુલ્યું.
વિજૃમ્ભમાણસ્ય તતો વૃત્રસ્યાસ્યાદવાપતત્ । સ્વાન્યઙ્ગાન્યપિ સંક્ષિપ્ય નિષ્ક્રાન્તો બલસૂદનઃ
જ્યારે વૃત્રા જંભાઈ લઈ રહ્યો હતો, ત્યારે બલસૂદનએ પોતાના અંગો સંકોચી દુશ્મનના મોઢામાંથી બહાર નીકળી ગયો.
તતઃ પ્રભૃતિ લોકેષુ જૃમ્ભિકા પ્રાણિસંસ્થિતા । જહૃષુશ્ચ સુરાઃ સર્વે શક્રં દૃષ્ટ્વા વિનિર્ગતમ્
ત્યાંથી લઈને આજે સુધી જગતમાં બધા જીવોમાં જંભાઈ રહી છે. અને બધા દેવતાઓએ ઇન્દ્રને બહાર આવતો જોઈને આનંદ કર્યો.
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં તયોર્લોકભયપ્રદમ્ । વર્ષાણામયુતં યાવદ્દારુણં લોમહર્ષણમ્
પછી બંને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું, જે સમગ્ર જગતને ડરાવનારું હતું અને દસ હજાર વર્ષ સુધી ભયંકર રીતે ચાલ્યું.
એકતશ્ચ સુરાઃ સર્વે યુદ્ધાય સમુપસ્થિતાઃ । એકતો બલવાંસ્ત્વાષ્ટ્રઃ સંગ્રામે સમવર્તત
એક તરફ બધા દેવતાઓ યુદ્ધ માટે ભેગા થયા અને બીજી તરફ ત્વષ્ટ્રપુત્ર વૃત્રા પણ યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભો રહ્યો.
યદા વ્યવર્ધત રણે વૃત્રો વરમદાવૃતઃ । પરાજિતસ્તદા શક્રસ્તેજસા તસ્ય ધર્ષિતઃ
જ્યારે વૃત્રા વરદાનના બળથી યુદ્ધમાં વધુ શક્તિશાળી બન્યો, ત્યારે ઇન્દ્ર તેની તેજસ્વિતાથી દબાઈ ગયો અને પરાજિત થયો.
વિવ્યથે મઘવા યુદ્ધે તતઃ પ્રાપ્ય પરાજયમ્ । વિષાદમગમન્દેવા દૃષ્ટ્વા શક્રં પરાજિતમ્
મઘવાન યુદ્ધમાં હાર્યા પછી ખૂબ દુઃખી થયો. ઇન્દ્રને હારેલો જોઈને બધા દેવતાઓ નિરાશ થઈ ગયા.
જગ્મુસ્ત્યક્ત્વા રણં સર્વે દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ । ગૃહીતં દેવસદનં વૃત્રેણાગત્ય રંહસા
બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર સહિત, યુદ્ધ છોડીને ચાલ્યા ગયા. વૃત્રાએ ઝડપથી દેવલોક પર કબજો મેળવી લીધો.
દેવોદ્યાનાનિસર્વાણિ ભુઙ્ક્તેઽસૌ દાનવો બલાત્ । ઐરાવતોઽપિ દૈત્યેન ગૃહીતોઽસૌ ગજોત્તમઃ
એ દાનવે જોરથી બધા દેવોદ્યાનો ભોગવ્યા અને એ મહાન ગજરાજ ઐરાવતને પણ પકડી લીધો.
વિમાનાનિ ચ સર્વાણિ ગૃહીતાનિ વિશામ્પતે । ઉચ્ચૈઃશ્રવા હયવરો જાતસ્તસ્ય વશે તદા
હે રાજા, બધા વિમાનો પણ વશમાં લઈ લીધા. ઉચ્છૈઃશ્રવા નામનો શ્રેષ્ઠ ઘોડો પણ તેના કબજામાં આવી ગયો.
કામધેનુઃ પારિજાતો ગણશ્ચાપ્સરસાં તથા । ગૃહીતં રત્નમાત્રં તુ તેન ત્વષ્ટ્ટસુતેન હ
કામધેનુ, પારિજાત વૃક્ષ અને અપ્સરાઓનો સમૂહ—આ બધાં અમૂલ્ય રત્નો ત્વષ્ટ્રપુત્ર વૃત્રાએ પકડી લીધા.
સ્થાનભ્રષ્ટાઃ સુરાઃ સર્વે ગિરિદુર્ગેષુ સંસ્થિતાઃ । દુઃખમાપુઃ પરિભ્રષ્ટા યજ્ઞભાગાત્સુરાલયાત્
બધા દેવતાઓ પોતાના સ્થાનથી હટાવી દેવામાં આવ્યા અને પર્વતોની ગુફાઓમાં છુપાઈ ગયા. યજ્ઞના ભાગ અને દેવલોકથી વંચિત થઈ તેઓએ ઘણું દુઃખ સહન કરવું પડ્યું.
વૃત્રઃ સુરપદં પ્રાપ્ય બભૂવ મદગર્વિતઃ । ત્વષ્ટાતીવ સુખં પ્રાપ્ય મુમોદ સુતસંયુતઃ
વૃત્રએ દેવતાઓનું સ્થાન મેળવી ગર્વમાં ચૂર થઈ ગયો; ત્વષ્ટ્ર પાસેથી મોટી સુખ-સમૃદ્ધિ મળતાં, પોતાના પુત્ર સાથે આનંદ માન્યો.
અમન્ત્રયન્હિતં દેવા મુનિભિઃ સહ ભારત । કિં કર્તવ્યમિતિ પ્રાપ્તે વિચિન્ત્ય ભયમોહિતાઃ
દેવતાઓએ ઋષિઓ સાથે મળી, હે ભારત, ભયથી ગભરાઈને વિચાર કર્યો કે હવે શું કરવું.
જગ્મુઃ કૈલાસમચલં સુરાઃ શક્રસમન્વિતાઃ । મહાદેવં પ્રણમ્યોચુઃ પ્રહ્વાઃ પ્રાઞ્જલયો ભૃશમ્
દેવતાઓએ ઇન્દ્ર સાથે મળીને કૈલાસ પર્વત પર ગયા; ત્યાં મહાદેવને નમસ્કાર કરીને, હાથ જોડીને વિનંતી કરી.
દેવદેવ મહાદેવ કૃપાસિન્ધો મહેશ્વર । રક્ષાસ્માન્ભયભીતાંસ્તુ વૃત્રેણાતિપરાજિતાન્
દેવદેવ મહાદેવ, દયાના દરિયા મહેશ્વર, અમને વૃત્રના ભયથી ડરાયેલા અને હરાઈ ગયેલા અમને બચાવો.
ગૃહીતં દેવસદનં તેન દેવ બલીયસા । કિં કર્તવ્યમતઃ શમ્ભો બ્રૂહિ સત્યં શિવાદ્ય નઃ
એ શક્તિશાળી વૃત્રએ દેવલોક પર કબજો કરી લીધો છે; શંભુ, આજે અમને સાચું કહો કે હવે શું કરવું.
કિં કુર્મઃ ક્વ ચ ગચ્છામઃ સ્થાનભ્રષ્ટા મહેશ્વર । દુઃખસ્ય નાધિગચ્છામો વિનાશોપાયમીશ્વર
હવે અમારે શું કરવું, ક્યાં જવું, મહાદેવ, અમારું સ્થાન તો ગુમાવી દીધું છે; હે ઈશ્વર, આ દુઃખમાંથી છુટવાનો કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી.
સાહાય્યં કુરુ ભૂતેશ વ્યથિતાઃ સ્મ કૃપાનિધે । વૃત્રં જહિ મદોત્સિક્તં વરદાનબલાદ્વિભો
હે ભૂતેશ, દયાના સાગર, અમને સહાય કરો, અમે ખૂબ પીડાઈ ગયા છીએ; વરદાનના બળથી ગર્વિત થયેલા વૃત્રને નાશ કરો, હે મહાન.
શિવ ઉવાચ બ્રહ્માણં પુરતઃ કૃત્વા વયં સર્વે હરેઃ ક્ષયમ્ । ગત્વા સમેત્ય તં વિષ્ણું ચિન્તયામો વધોદ્યમમ્
શિવે કહ્યું: 'ચાલો, બ્રહ્માને આગળ રાખીને આપણે બધા હરિના ધામે જઈએ; ત્યાં જઈને, વિષ્ણુ સાથે મળીને વૃત્રના વિનાશનો ઉપાય વિચારીએ.'