આયુધાનિ ચ સર્વાણિ વજ્રતુલ્યાનિ વાસવ । ત્વષ્ટ્રા દત્તાનિ દિવ્યાનિ ગૃહીત્વા સમુપસ્થિતઃ
હે વાસવ, ત્વષ્ટ્રે આપેલા બધા દિવ્ય શસ્ત્રો, જે વજ્ર જેટલા શક્તિશાળી છે, તે લઈને વૃત્ર હવે અહીં આવી ગયો છે.
સમાગચ્છતિ દુર્ધર્ષો રથારૂઢઃ પ્રતાપવાન્ । દેવેન્દ્ર પ્રલયં કુર્વન્નાસ્ય મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ
એ દુર્દમ્ય અને પરાક્રમી, રથ પર સવાર થઈને આવી રહ્યો છે. હે દેવરાજ, હવે તે વિનાશ લાવશે અને તેને મૃત્યુ સ્પર્શી શકશે નહીં.
કોલાહલસ્તદા જાતસ્તથા બ્રુવતિ વાક્પતૌ । ગન્ધર્વાઃ કિન્નરા યક્ષા મુનયશ્ચ તપોધનાઃ
વાક્પતિએ આવું કહ્યું ત્યારે ત્યાં મોટો ગજબનો હોબાળો મચી ગયો. ગંધર્વો, કિન્નરો, યક્ષો અને તપસ્વી મુનિઓ—
સદનાનિ વિહાયૈવામરાઃ સર્વે પલાયિતાઃ । તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં શક્રશ્ચિન્તાપરાયણઃ
—બધા અમરોએ પોતાના નિવાસ છોડીને ભાગી ગયા. એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને શક્ર ચિંતામાં પડી ગયો.
આજ્ઞાપયામાસ તદા સેનોદ્યોગાય સેવકાન્ । આનયધ્વં વસૂન્ રુદ્રાનશ્વિનૌ ચ દિવાકરાન્
એ સમયે તેણે પોતાના સેવકોને યુદ્ધની તૈયારી કરવા આદેશ આપ્યો: 'વસુઓ, રુદ્રો, અશ્વિનીકુમારો અને આદિત્યોને બોલાવો.'
પૂષણં ચ ભગં વાયું કુબેરં વરુણં યમમ્ । વિમાનેષુ સમારુહ્ય સાયુધાઃ સુરસત્તમાઃ
'પૂષણ, ભગ, વાયુ, કુબેર, વરુણ અને યમને પણ બોલાવો. બધા શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ શસ્ત્રો લઈને પોતાના વિમાનો પર ચઢી જાઓ.'
સમાગચ્છન્તુ તરસા શત્રુરાયાતિ સામ્પ્રતમ્ । ઇત્યાજ્ઞાપ્ય સુરપતિઃ સમારુહ્ય ગજોત્તમમ્
'બધા ઝડપથી આવી જાઓ, કેમ કે દુશ્મન હવે આવી રહ્યો છે.' આવું આદેશ આપીને દેવરાજ પોતાના ઉત્તમ હાથી પર ચઢ્યો.
બૃહસ્પતિં પુરોધાય નિર્ગતો નિજમન્દિરાત્ । તથૈવ ત્રિદશાઃ સર્વે સ્વં સ્વં વાહનમાસ્થિતાઃ
બૃહસ્પતિને પુરોહિત બનાવી, એ પોતાના મહેલમાંથી નીકળી પડ્યો; અને બધા દેવતાઓ પણ પોતપોતાના વાહન પર સવાર થયા.
યુદ્ધાય કૃતસંકલ્પા નિર્યયુઃ શસ્ત્રપાણયઃ । વૃત્રોઽથ દાનવૈર્યુક્તઃ સમ્પ્રાપ્તો માનસોત્તરમ્
યુદ્ધ માટે દૃઢ સંકલ્પ કરીને, બધા શસ્ત્રો લઈને બહાર નીકળી પડ્યા. ત્યારે વૃત્ર દાનવો સાથે માનસ સરોવર પાસે આવી પહોંચ્યો.
પર્વતં દેવતાવાસં રમ્યં પાદપશોભિતમ્ । ઇન્દ્રોઽપ્યાગત્ય સંગ્રામં ચકાર માનસોત્તરે
એ પર્વત, જે દેવતાઓનું સુંદર નિવાસસ્થાન છે અને વૃક્ષોથી શોભાયમાન છે—ત્યાં ઇન્દ્ર પણ પહોંચી ગયો અને માનસ સરોવર પાસે યુદ્ધ શરૂ કર્યું.
પર્વતે દેવતાયુક્તો વાચસ્પતિપુરઃસરઃ । તત્રાભૂદ્દારુણં યુદ્ધં વૃત્રવાસવયોસ્તદા
પર્વત પર દેવતાઓ સાથે અને બૃહસ્પતિની આગેવાનીમાં, ત્યાં વૃત્ર અને ઇન્દ્ર વચ્ચે ભારે યુદ્ધ શરૂ થયું.
ગદાસિપરિઘૈઃ પાશૈર્બાણૈઃ શક્તિપરશ્વધૈઃ । માનુષેણ પ્રમાણેન સંગ્રામઃ શરદાં શતમ્
ગદા, તલવાર, લોખંડની ગદા, ફાંસ, બાણ, ભાલા અને કુહાડા જેવી માનવ કદની શસ્ત્રોથી એ યુદ્ધ સો વર્ષ સુધી ચાલ્યું.
બભૂવ ભયદો નૄણામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ । વરુણઃ પ્રથમં ભગ્નસ્તતો વાયુગણઃ કિલ
એ યુદ્ધ મનુષ્યો અને પવિત્ર મનવાળા ઋષિઓ માટે પણ ભયજનક બન્યું; સૌપ્રથમ વરુણ પરાજિત થયો, પછી વાયુના દળો.
યમો વિભાવસુઃ શક્રઃ સર્વે તે નિર્ગતા રણાત્ । પલાયનપરાન્ દૃષ્ટ્વા દેવાનિન્દ્રપુરોગમાન્
યમ, અગ્નિ અને ઇન્દ્ર — એ બધા જ યુદ્ધભૂમિ છોડીને ચાલ્યા ગયા; ઇન્દ્રની આગેવાનીમાં દેવતાઓને માત્ર ભાગવાનું મન હતું.
વૃત્રોઽપિ પિતરં પ્રાગાદાશ્રમસ્થં મુદાન્વિતમ્ । પ્રણમ્ય પ્રાહ ત્વષ્ટારં પિતઃ કાર્યં મયા કૃતમ્
વૃત્ર પણ આનંદથી ભરેલા પોતાના પિતાજી પાસે આશ્રમમાં ગયો અને નમસ્કાર કરીને ત્વષ્ટાને કહ્યું: 'પિતા, મેં તમારું કાર્ય પૂરું કર્યું.'
દેવા વિનિર્જિતાઃ સર્વે સેન્દ્રાઃ સમરસંસ્થિતાઃ । વિદ્રુતાસ્તે ગતાઃ સ્થાનં યથા સિંહાન્મૃગા ગજાઃ
'યુદ્ધમાં મજબૂત ઊભેલા બધા દેવતાઓ અને ઇન્દ્રને હું હરાવી દીધા; તેઓ સિંહને જોઈને ભાગતા હરણ અને હાથીની જેમ પોતાના સ્થાન પર ભાગી ગયા.'
ઇન્દ્રઃ પદાતિરગમન્મયાનીતો ગજોત્તમઃ । ઐરાવતોઽયં ભગવન્ ગૃહાણ દ્વિરદોત્તમમ્
'ઇન્દ્ર પગપાળા ભાગી ગયો છે અને હું આ ઉત્તમ હાથી લાવ્યો છું; ભગવાન, આ એ ઐરાવત છે, કૃપા કરીને આ શ્રેષ્ઠ હાથી સ્વીકારો.'
ન હતાસ્તે મયા યસ્માદયુક્તં ભીતમારણમ્ । આજ્ઞાપય પુનસ્તાત કિં કરોમિ તવેપ્સિતમ્
'હું તેમને મારી નાંખ્યો નથી એટલે યુદ્ધભૂમિ લાશોથી ભરાઈ નથી; પિતા, હવે ફરી આજ્ઞા આપો — તમે જે ઇચ્છો તે હું કરીશ.'
નિર્જરા નિર્ગતાઃ સર્વે ભયભીતા શ્રમાતુરાઃ । ઇન્દ્રોઽપ્યૈરાવતં ત્યક્ત્વા ભયભીતઃ પલાયિતઃ
'બધા અમર દેવતાઓ ડરથી અને થાકીને ચાલ્યા ગયા છે; ઇન્દ્ર પણ ઐરાવતને છોડી ડરીને ભાગી ગયો છે.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા ત્વષ્ટા પ્રાહ મુદાન્વિતઃ । પુત્રવાનદ્ય જાતોઽસ્મિ સફલં મમ જીવિતમ્
વ્યાસ કહે છે: પુત્રના આ વચન સાંભળી ત્વષ્ટા આનંદથી બોલ્યા: 'આજે હું સાચો પિતા બન્યો છું; મારું જીવન સફળ થયું.'
ત્વયાહં પાવિતઃ પુત્ર ગતો મે માનસો જ્વરઃ । નિશ્ચલં મે મનો જાતં દૃષ્ટ્વા વીર્યં તવાદ્ભુતમ્
'પુત્ર, તું મને પવિત્ર કર્યો છે; મારા મનનો દુઃખ દૂર થયો છે. તારી અદ્ભુત વિરુદતા જોઈને મારું મન સ્થિર થયું છે.'
શૃણુ વક્ષ્યામ્યહં પુત્ર હિતં તેઽદ્ય નિશામય । તપઃ કુરુ મહાભાગ સાવધાનઃ સ્થિરાસનઃ
'પુત્ર, હવે હું તને જે કલ્યાણકારી વાત કહું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ; મહાન આત્મા, તું એકાગ્રતાથી અને સ્થિર આસન પર રહી તપ કર.'
વિશ્વાસો નૈવ કર્તવ્યઃ કેષાઞ્ચિત્પાકશાસનઃ । શત્રુસ્તે છલકર્તાસ્તિ નાનાભેદવિશારદઃ
'પાપના દમન કરનાર, કેટલાક લોકો પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો; દુશ્મન હંમેશાં ચાલાક અને ફૂટ પાડવામાં નિપુણ હોય છે.'
તપસા પ્રાપ્યતે લક્ષ્મીસ્તપસા રાજ્યમુત્તમમ્ । તપસા બલવૃદ્ધિઃ સ્યાત્સંગ્રામે વિજયસ્તથા
'તપથી ધન મળે છે, તપથી શ્રેષ્ઠ રાજ્ય મળે છે; તપથી બળ વધે છે અને યુદ્ધમાં વિજય પણ મળે છે.'
આરાધ્ય દ્રુહિણં દેવં લબ્ધ્વા વરમનુત્તમમ્ । જહિ શક્રં દુરાચારં બ્રહ્મહત્યાસમાવૃતમ્
'બ્રહ્માને ભજવી અને શ્રેષ્ઠ વરદાન મેળવી, દુષ્ટ અને બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી ગ્રસ્ત ઇન્દ્રને મારી નાંખ.'
સાવધાનઃ સ્થિરો ભૂત્વા દાતારં ભજ શઙ્કરમ્ । વાઞ્છિતં સ વરં દદ્યાત્સન્તુષ્ટશ્ચતુરાનનઃ
'સાવધાન અને સ્થિર રહીને દાતા શંકરને ભજ; જો ચતુરાનન પ્રસન્ન થાય તો તને ઇચ્છિત વરદાન આપશે.'
તોષયિત્વા વિશ્વયોનિં બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્ । અવિનાશિત્વમાસાદ્ય જહિ શક્રં કૃતાગસમ્
'વિશ્વના મૂળ અને અપરિમિત તેજવાળા બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરીને, અમરત્વ પ્રાપ્ત કરી, પાપી ઇન્દ્રને મારી નાંખ.'
વૈરં મનસિ મે પુત્ર વર્તતે સુતઘાતજમ્ । ન શાન્તિમનુગચ્છામિ ન સ્વપામિ સુખેન હ
'પુત્ર, મારા હૃદયમાં પુત્રહત્યાથી ઉદ્ભવેલું વૈર હજુ છે; મને શાંતિ મળતી નથી અને હું સુખથી ઊંઘી શકતો નથી.'
તાપસો મે હતઃ પુત્રો નિરાગાઃ પાપ્મના યતઃ । ન વિન્દામિ સુખં વૃત્ર ત્વં મામુદ્ધર દુઃખિતમ્
મારો તપસ્વી પુત્ર પાપી દ્વારા નિર્દોષ હોવા છતાં મારાયો છે. હવે મને ક્યાંય સુખ નથી મળતું, હે વૃત્ર, દુઃખી થયેલી મને તું ઉઠાવી લે.
વ્યાસ ઉવાચ તદાકર્ણ્ય પિતુર્વાક્યં વૃત્રઃ ક્રોધયુતસ્તદા । આજ્ઞામાદાય ચ પિતુર્જગામ તપસે મુદા
વ્યાસજી કહે છે: પિતાજીના વચન સાંભળી વૃત્ર ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો. પિતાની આજ્ઞા લઈને આનંદપૂર્વક તપ કરવા નીકળી પડ્યો.