કટાક્ષૈરઙ્ગભેદૈશ્ચ મોહયિત્વા મુનિં વિભો । લોલુપં વશમસ્માકં કરિષ્યામો નિયન્ત્રિતમ્
'કટાક્ષ અને અંગચાળથી અમે મુનિને મોહિત કરીશું, હે પ્રભુ, અને તેને વશમાં કરીને અમારી ઇચ્છા મુજબ ચલાવશું.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાભાષ્ય હરિં નાર્યો યયુસ્ત્રિશિરસોઽન્તિકમ્ । કુર્વન્ત્યો વિવિધાન્ભાવાન્કામશાસ્ત્રોચિતાનપિ
વ્યાસ કહે છે: આ રીતે હરિને કહીને, સ્ત્રીઓ ત્રિશિરા પાસે ગઈ અને કામશાસ્ત્ર મુજબ વિવિધ ભાવ દર્શાવતાં આગળ વધ્યાં.
ગાયન્ત્યસ્તાલભેદૈસ્તા નૃત્યન્ત્યઃ પુરતો મુનેઃ । તં પ્રલોભયિતું ચક્રુર્નાનાભાવાન્વરાઙ્ગનાઃ
તેઓ વિવિધ તાલે ગીત ગાતા અને મુનિ સમક્ષ નૃત્ય કરતા, એ શ્રેષ્ઠાંગનાઓએ તેને લલચાવવા માટે અનેક ઉપાય કર્યા.
નાપશ્યત્સ તપોરાશિરઙ્ગનાનાં વિડમ્બનમ્ । ઇન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા મૂકાન્ધબધિરઃ સ્થિતઃ
પણ તપસ્વી મુનિએ સ્ત્રીઓના આડંબર તરફ ધ્યાન આપ્યું નહીં; તેણે ઇન્દ્રિયોને વશ કરી, મૌન, અંધ અને બહેરા જેવો ઊભો રહ્યો.
દિનાનિ કતિચિત્તસ્થુર્નાર્યસ્તસ્યાશ્રમે વરે । કુર્વન્ત્યો ગાનનૃત્યાદિપ્રપઞ્ચાનતિમોહદાન્
કેટલાક દિવસો સુધી એ સ્ત્રીઓ મુનિના આશ્રમમાં રહી, ગીત, નૃત્ય અને વિવિધ મોહક કળાઓ રજૂ કરતી રહી.
ન ચચાલ યદા કામં ધ્યાનાચ્ચ ત્રિશિરા મુનિઃ । પરાવૃત્ય તદા દેવ્યઃ પુનઃ શક્રમુપસ્થિતાઃ
જ્યારે ત્રિશિરા મુનિ કામથી કદી ડગ્યો નહીં કે ધ્યાનમાંથી ચળક્યો નહીં, ત્યારે દેવીઓ પાછી ફરી અને શક્ર પાસે પહોંચી.
કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વા દેવરાજમથાબ્રુવન્ । શ્રાન્તા દીના ભયત્રસ્તા વિવર્ણવદના ભૃશમ્
બધી સ્ત્રીઓએ હાથ જોડીને દેવરાજને કહ્યું; તેઓ ખૂબ થાકેલી, નિરાશ, ભયભીત અને ફિક્કા ચહેરાવાળી હતી.
દેવદેવ મહારાજ યત્નશ્ચ પરમઃ કૃતઃ । ન સ શક્યો દુરાધર્ષો ધૈર્યાચ્ચાલયિતું વિભો
'હે દેવદેવ, મહારાજ, અમે સર્વશક્તિથી પ્રયત્ન કર્યો; પણ એ દુર્જયને ધૈર્યમાંથી હલાવી શક્યા નહીં, હે પ્રભુ.'
ઉપાયોઽન્યઃ પ્રકર્તવ્યઃ સર્વથા પાકશાસન । નાસ્માકં બલમેતસ્મિંસ્તાપસે વિજિતેન્દ્રિયે
'હે દુષ્ટનાશક, હવે બીજો ઉપાય કરવો જ પડશે; કારણ કે એ તપસ્વી, જેણે ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે, તેના સામે અમારી શક્તિ ચાલતી નથી.'
દિષ્ટ્યા વયં ન શપ્તાઃ સ્મ યદનેન મહાત્મના । મુનિના વહ્નિતુલ્યેન તપસા દ્યોતિતેન હિ
'સદભાગ્યે, એ મહાત્મા મુનિ, જે અગ્નિ સમાન તપથી તેજસ્વી છે, તેણે અમને શાપ આપ્યો નહીં—આપણે બચી ગયા.'
વિસૃજ્યાપ્સરસઃ શક્રશ્ચિન્તયામાસ મન્દધીઃ । તસ્યૈવ ચ વધોપાયં પાપબુદ્ધિરસામ્પ્રતમ્
અપ્સરાઓને દૂર મોકલીને, ઇન્દ્રે, ધીમા મનથી, વિચાર કરવા લાગ્યો; અને દુષ્ટ ઇરાદાથી, એના વિનાશ માટે રસ્તા શોધવા લાગ્યો.
વિસૃજ્ય લોકલજ્જાં સ તથા પાપભયં ભૃશમ્ । ચકાર પાપબુદ્ધિં તુ તદ્વધાય મહીપતે
લોકોની શરમ અને પાપનો ભય બાજુ પર રાખી, એ દુષ્ટ મનથી, એને મારવાનો ઈરાદો કર્યો, હે રાજા.
ત્રિશિરવધાનન્તરં વૃત્રોત્પત્તિવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ અથ સ લોભમુપેત્ય સુરાધિપઃ સમધિગમ્ય ગજાસનસંસ્થિતઃ । ત્રિશિરસં પ્રતિ દુષ્ટમતિસ્તદા મુનિમપશ્યદમેયપરાક્રમમ્
વ્યાસે કહ્યું: પછી, લોભમાં આવીને, દેવોના રાજા પોતાના હાથીના આસન પર બેઠા, દુષ્ટ મનથી ત્રિશિરાસ પાસે ગયા અને અમાપ પરાક્રમ ધરાવતા ઋષિને જોયા.
તમભિવીક્ષ્ય દૃઢાસનસંસ્થિતં જિતગિરં સુસમાધિવશં ગતમ્ । રવિવિભાવસુસન્નિભમોજસા સુરપતિઃ પરમાપદમભ્યગાત્
એને મજબૂત આસન પર બેઠેલા, વાણીમાં વિજય પ્રાપ્ત કરેલા, ઊંડા ધ્યાનમાં લીન અને સૂર્ય-અગ્નિ જેવી તેજસ્વી દેખાતા ઋષિને જોઈ, દેવોના રાજાને ભારે દુ:ખ થયું.
કથમસૌ વિનિહન્તુમહો મયા મુનિરપાપમતિઃ કિલ સમ્મતઃ । રિપુરયં સુસમિદ્ધતપોબલઃ કથમુપેક્ષ્ય ઇહાસનકામુકઃ
હું કેમ આ નિર્દોષ અને માન્ય ઋષિને મારી શકું? એ મારા શત્રુ છે, તપસ્વી શક્તિથી જલતા છે—મારે મારા આસન માટે લલચાતા એને કેમ અવગણવું?
ઇતિ વિચિન્ત્ય પવિં પરમાયુધં પ્રતિ મુમોચ મુનિં તપસિ સ્થિતમ્ । શશિદિવાકરસન્નિભમાશુગં ત્રિશિરસં સુરસઙ્ઘપતિઃ સ્વયમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, દેવોના રાજાએ પોતે જ, તપમાં લીન ઋષિ પર, ચાંદ્ર-સૂર્ય જેવી તેજસ્વી અને ઝડપી વજ્ર ફેંકી, ત્રિશિરાસને નિશાન બનાવ્યા.
તદભિઘાતહતઃ સ ધરાતલે કિલ પપાત મમાર ચ તાપસઃ । શિખરિણઃ શિખરં કુલિશાર્દિતં નિપતિતં ભુવિ ચાદ્ભુતદર્શનમ્
એ ઘાતથી ઘાયલ થયેલા તપસ્વી જમીન પર પડ્યા અને મૃત્યુ પામ્યા; જેમ કે વજ્રથી ફટેલા પર્વતનું શિખર, એ જમીન પર પડેલું, અદ્ભુત દૃશ્ય હતું.
તં નિહત્ય મુદમાપ સુરેશ- શ્ચુક્રુશુશ્ચ મુનયસ્તુ સંસ્થિતાઃ । હા હતેતિ ભૃશમાર્તનિઃસ્વનાઃ કિં કૃતં શતમખેન પાપિના
એને મારીને, દેવોના રાજાને આનંદ થયો, પણ ભેગા થયેલા ઋષિઓ દુ:ખથી બોલ્યા, 'હાય, એ મારાયો! પાપી ઇન્દ્રે શું કર્યું?'
વિનાપરાધં તપસાં નિધિર્હતઃ શચીપતિઃ પાપમતિર્દુરાત્મા । ફલં કિલાયં તરસા કૃતસ્ય પ્રાપ્નોતુ પાપી હનનોદ્ભવસ્ય
'કોઈ દોષ વગર, તપસ્વીઓનો ખજાનો મારાયો; શચીપતિ, દુષ્ટ મન અને ખરાબ સ્વભાવ ધરાવે છે, એણે આ કર્યું છે. એ પાપી, હત્યાથી થયેલા પાપના ફળને ઝડપથી ભોગવે.'
તં નિહત્ય તરસા સુરરાજો નિર્જગામ નિજમન્દિરમાશુ । સ હતોઽપિ વિરરાજ મહાત્મા જીવમાન ઇવ તેજસાં નિધિઃ
ઝડપથી એને મારીને, દેવોના રાજા પોતાના ઘર તરફ ગયા; છતાં, મૃત્યુ પામ્યા પછી પણ, એ મહાન આત્મા જીવતા જેવા તેજથી ઝળકતા રહ્યા.
તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ જીવન્તમિવ વૃત્રહા । ચિન્તામાપાતિખિન્નાઙ્ગઃ કિં વા જીવેદયં પુનઃ
એને જમીન પર પડેલા, પણ જીવતા જેવા દેખાતા જોઈ, વૃત્રહંતા ચિંતામાં પડ્યા અને વિચાર્યા, 'શું એ ફરી જીવશે?'
વિમૃશ્ય મનસાતીવ તક્ષાણં પુરતઃ સ્થિતમ્ । મઘવા વીક્ષ્ય તં પ્રાહ સ્વકાર્યસદૃશં વચઃ
મનથી ઊંડો વિચાર કરીને, ઇન્દ્રે સામે ઉભેલા Carpenter ને જોયા અને પોતાના કામ માટે યોગ્ય શબ્દો કહ્યા.
તક્ષંશ્છિન્ધિ શિરાંસ્યસ્ય કુરુષ્વ વચનં મમ । મા જીવતુ મહાતેજા ભાતિ જીવન્નિવ સ્વયમ્
'એના માથા કાપી નાખો, મારી આજ્ઞા અનુસરો; આ મહાતેજસ્વી જીવતો ન રહે, કારણ કે મૃત્યુ પછી પણ એ જીવતા જેવા ઝળકે છે.'
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય તક્ષોવાચ વિગર્હયન્ । તક્ષોવાચ મહાસ્કન્ધો ભૃશં ભાતિ પરશુર્ન તરિષ્યતિ
આ શબ્દો સાંભળી, Carpenter એ નિંદા સાથે જવાબ આપ્યો: 'એના વિશાળ ખભા ખૂબ તેજસ્વી છે; કૂહાડી એમાં કામ નહીં કરે.'
તતો નાહં કરિષ્યામિ કાર્યમેતદ્વિગર્હિતમ્ । ત્વયા વૈ નિન્દિતં કર્મ કૃતં સદ્ભિર્વિગર્હિતમ્
'એટલે, હું આ નિંદનીય કામ નહીં કરું; તમે પહેલેથી જ સારા લોકો દ્વારા નિંદિત કર્મ કર્યું છે.'
અહં બિભેમિ પાપાદ્વૈ મૃતસ્યૈવ ચ મારણે । મૃતોઽયં મુનિરસ્ત્યેવ શિરસઃ કૃન્તનેન કિમ્
'હું પાપથી ડરું છું, મૃત્યુ પામેલા માણસને મારવામાં; આ ઋષિ તો મૃત્યુ પામ્યા છે—એના માથા કાપવાનો શું અર્થ?'
ભયં કિં તેઽત્ર સઞ્જાતં પાકશાસન કથ્યતામ્ । ઇન્દ્ર ઉવાચ સજીવ ઇવ દેહોઽયમાભાતિ વિશદાકૃતિઃ
'તમે અહીં શું ભય અનુભવો છો, હે પાકનાશક? કહો.' ઇન્દ્રે કહ્યું: 'એનું શરીર સ્પષ્ટ રૂપમાં જીવતા જેવું દેખાય છે.'
તસ્માદ્બિભેમિ મા જીવેન્મુનિઃ શત્રુરયં મમ । તક્ષોવાચ નાત્ર કિં ત્રપસે વિદ્વન્ ક્રૂરેણાનેન કર્મણા
'એટલે હું ડરું છું—કાંઈ એ ઋષિ, મારા શત્રુ, ફરી જીવતા ન થાય.' Carpenter એ કહ્યું: 'હે વિદ્વાન, તમે આ ક્રૂર કામ માટે શરમ અનુભવતા નથી?'
ઋષિપુત્રમિમં હત્વા બ્રહ્મહત્યાભયં ન કિમ્ । ઇન્દ્ર ઉવાચ પ્રાયશ્ચિત્તં કરિષ્યામિ પશ્ચાત્પાપક્ષયાય વૈ
આ ઋષિપુત્રને મારીને બ્રાહ્મણહત્યાનો ભય નથી શું? ઇન્દ્ર બોલ્યા: પાપના નાશ માટે હું પછી પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ.
શત્રુસ્તુ સર્વથા વધ્યશ્છલેનાપિ મહામતે । તક્ષોવાચ ત્વં લોભાભિહતઃ પાપં કરોષિ મઘવન્નિહ
શત્રુને તો કોઈ પણ રીતે—even ચાલથી—મારી જવો જોઈએ, હે બુદ્ધિશાળી. તક્ષ બોલ્યા: તું લોભથી પ્રેરિત થઈને અહીં પાપ કરી રહ્યો છે, હે મઘવંત.