તસ્માદુપાયઃ કર્તવ્યસ્તપોનાશાય સામ્પ્રતમ્ । કામસ્તુ તપસાં શત્રુઃ કામાન્નશ્યતિ વૈ તપઃ
'એથી, હવે તેના તપને નષ્ટ કરવા માટે કોઈ ઉપાય કરવો જોઈએ. કામ તપનો દુશ્મન છે અને ઇચ્છાઓથી તપ નાશ પામે છે.'
તથૈવાદ્ય પ્રકર્તવ્યં ભોગાસક્તો ભવેદ્યથા । ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા બુદ્ધિમાન્બલમર્દનઃ
'આજે એવું કરવું જોઈએ કે તે ભોગોમાં આસક્ત થઈ જાય.' આવું મનમાં વિચારીને, બુદ્ધિશાળી દુશ્મનોને દમન કરનાર ઇન્દ્ર...
આજ્ઞાપયત્સોઽપ્સરસસ્ત્વાષ્ટ્રપુત્રપ્રલોભને । ઉર્વશીં મેનકાં રમ્ભાં ઘૃતાચીં ચ તિલોત્તમામ્
તેણે આજ્ઞા આપતાં, ત્વષ્ટ્રપુત્રને લલચાવવા માટે ઉર્વશી, મેનકા, રંભા, ઘૃતાચી અને તિલોત્તમા જેવી અપ્સરાઓને બોલાવવામાં આવી.
સમાહૂયાબ્રવીચ્છક્રસ્તાસ્તદા રૂપગર્વિતાઃ । પ્રિયં કુરુધ્વં મે સર્વાઃ કાર્યેઽદ્ય સમુપસ્થિતે
પછી શક્રે તે સૌ રૂપગર્વિત સ્ત્રીઓને બોલાવી કહ્યું: 'તમારે આજે જે કામ છે એમાં તમે સૌ મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો.'
યત્તો મેઽદ્ય મહાઞ્છત્રુસ્તપસ્તપતિ દુર્જયઃ । કાર્યં કુરુત ગચ્છધ્વં પ્રલોભયત માચિરમ્
'આજે એક મહાન અને દુર્જય દુશ્મન મારી સામે કઠિન તપ કરે છે; તમે તરત જ જઈને કામ પૂર્ણ કરો અને તેને વહેલી તકે લલચાવો.'
શૃઙ્ગારવેષૈર્વિવિધૈર્હાવૈર્દેહસમુદ્ભવૈઃ । પ્રલોભયત ભદ્રં વઃ શમયધ્વં જ્વરં મમ
'વિવિધ શૃંગારિક વેશ અને શરીરથી ઉદ્ભવતા હાવભાવથી તેને લલચાવો—તમને શુભ થાય—અને મારા મનની વ્યથા દુર કરો.'
અસ્વસ્થોઽહં મહાભાગાસ્તસ્ય જ્ઞાત્વા તપોબલમ્ । બલવાનાસનં મેઽદ્ય ગ્રહીષ્યત્યવિલમ્બિતઃ
'હે મહાભાગ્યવંતીઓ, હું તેની તપશક્તિ જાણીને ચિંતિત છું; આજે તે જલ્દી જ મારી શક્તિનું સ્થાન પકડી લેશે.'
ભયં મે સમુપાયાતં ક્ષિપ્રં નાશયતાબલાઃ । ઉપકુર્વન્તુ સહિતાઃ કાર્યેઽદ્ય સમુપસ્થિતે
'મને ભય લાગ્યું છે—હે શક્તિશાળી સ્ત્રીઓ, એ ભયને તરત દૂર કરો; આજે આ અગત્યના કાર્યમાં તમે સૌ મળીને મારી મદદ કરો.'
તચ્છ્રુત્વા વચનં નાર્ય ઊચુસ્તં પ્રણતાઃ પુરઃ । મા ભયં કુરુ દેવેશ યતિષ્યામઃ પ્રલોભને
આવાં વચનો સાંભળી, સ્ત્રીઓએ તેના સમક્ષ વંદન કરીને કહ્યું: 'હે દેવોના સ્વામી, તમે ભય ન કરો; અમે તેને લલચાવવાનો પૂરતો પ્રયત્ન કરીશું.'
યથા ન સ્યાદ્ભયં તસ્માત્તથા કાર્યં મહાદ્યુતે । નૃત્યગીતવિહારૈશ્ચ મુનેસ્તસ્ય પ્રલોભને
'હે તેજસ્વી, અમે એવું કામ કરીશું કે તેની તરફથી કોઈ ભય ન રહે; નૃત્ય, ગીત અને રમણીઓથી અમે તે મુનિને લલચાવશું.'
કટાક્ષૈરઙ્ગભેદૈશ્ચ મોહયિત્વા મુનિં વિભો । લોલુપં વશમસ્માકં કરિષ્યામો નિયન્ત્રિતમ્
'કટાક્ષ અને અંગચાળથી અમે મુનિને મોહિત કરીશું, હે પ્રભુ, અને તેને વશમાં કરીને અમારી ઇચ્છા મુજબ ચલાવશું.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાભાષ્ય હરિં નાર્યો યયુસ્ત્રિશિરસોઽન્તિકમ્ । કુર્વન્ત્યો વિવિધાન્ભાવાન્કામશાસ્ત્રોચિતાનપિ
વ્યાસ કહે છે: આ રીતે હરિને કહીને, સ્ત્રીઓ ત્રિશિરા પાસે ગઈ અને કામશાસ્ત્ર મુજબ વિવિધ ભાવ દર્શાવતાં આગળ વધ્યાં.
ગાયન્ત્યસ્તાલભેદૈસ્તા નૃત્યન્ત્યઃ પુરતો મુનેઃ । તં પ્રલોભયિતું ચક્રુર્નાનાભાવાન્વરાઙ્ગનાઃ
તેઓ વિવિધ તાલે ગીત ગાતા અને મુનિ સમક્ષ નૃત્ય કરતા, એ શ્રેષ્ઠાંગનાઓએ તેને લલચાવવા માટે અનેક ઉપાય કર્યા.
નાપશ્યત્સ તપોરાશિરઙ્ગનાનાં વિડમ્બનમ્ । ઇન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા મૂકાન્ધબધિરઃ સ્થિતઃ
પણ તપસ્વી મુનિએ સ્ત્રીઓના આડંબર તરફ ધ્યાન આપ્યું નહીં; તેણે ઇન્દ્રિયોને વશ કરી, મૌન, અંધ અને બહેરા જેવો ઊભો રહ્યો.
દિનાનિ કતિચિત્તસ્થુર્નાર્યસ્તસ્યાશ્રમે વરે । કુર્વન્ત્યો ગાનનૃત્યાદિપ્રપઞ્ચાનતિમોહદાન્
કેટલાક દિવસો સુધી એ સ્ત્રીઓ મુનિના આશ્રમમાં રહી, ગીત, નૃત્ય અને વિવિધ મોહક કળાઓ રજૂ કરતી રહી.
ન ચચાલ યદા કામં ધ્યાનાચ્ચ ત્રિશિરા મુનિઃ । પરાવૃત્ય તદા દેવ્યઃ પુનઃ શક્રમુપસ્થિતાઃ
જ્યારે ત્રિશિરા મુનિ કામથી કદી ડગ્યો નહીં કે ધ્યાનમાંથી ચળક્યો નહીં, ત્યારે દેવીઓ પાછી ફરી અને શક્ર પાસે પહોંચી.
કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વા દેવરાજમથાબ્રુવન્ । શ્રાન્તા દીના ભયત્રસ્તા વિવર્ણવદના ભૃશમ્
બધી સ્ત્રીઓએ હાથ જોડીને દેવરાજને કહ્યું; તેઓ ખૂબ થાકેલી, નિરાશ, ભયભીત અને ફિક્કા ચહેરાવાળી હતી.
દેવદેવ મહારાજ યત્નશ્ચ પરમઃ કૃતઃ । ન સ શક્યો દુરાધર્ષો ધૈર્યાચ્ચાલયિતું વિભો
'હે દેવદેવ, મહારાજ, અમે સર્વશક્તિથી પ્રયત્ન કર્યો; પણ એ દુર્જયને ધૈર્યમાંથી હલાવી શક્યા નહીં, હે પ્રભુ.'
ઉપાયોઽન્યઃ પ્રકર્તવ્યઃ સર્વથા પાકશાસન । નાસ્માકં બલમેતસ્મિંસ્તાપસે વિજિતેન્દ્રિયે
'હે દુષ્ટનાશક, હવે બીજો ઉપાય કરવો જ પડશે; કારણ કે એ તપસ્વી, જેણે ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે, તેના સામે અમારી શક્તિ ચાલતી નથી.'
દિષ્ટ્યા વયં ન શપ્તાઃ સ્મ યદનેન મહાત્મના । મુનિના વહ્નિતુલ્યેન તપસા દ્યોતિતેન હિ
'સદભાગ્યે, એ મહાત્મા મુનિ, જે અગ્નિ સમાન તપથી તેજસ્વી છે, તેણે અમને શાપ આપ્યો નહીં—આપણે બચી ગયા.'
વિસૃજ્યાપ્સરસઃ શક્રશ્ચિન્તયામાસ મન્દધીઃ । તસ્યૈવ ચ વધોપાયં પાપબુદ્ધિરસામ્પ્રતમ્
અપ્સરાઓને દૂર મોકલીને, ઇન્દ્રે, ધીમા મનથી, વિચાર કરવા લાગ્યો; અને દુષ્ટ ઇરાદાથી, એના વિનાશ માટે રસ્તા શોધવા લાગ્યો.
વિસૃજ્ય લોકલજ્જાં સ તથા પાપભયં ભૃશમ્ । ચકાર પાપબુદ્ધિં તુ તદ્વધાય મહીપતે
લોકોની શરમ અને પાપનો ભય બાજુ પર રાખી, એ દુષ્ટ મનથી, એને મારવાનો ઈરાદો કર્યો, હે રાજા.
ત્રિશિરવધાનન્તરં વૃત્રોત્પત્તિવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ અથ સ લોભમુપેત્ય સુરાધિપઃ સમધિગમ્ય ગજાસનસંસ્થિતઃ । ત્રિશિરસં પ્રતિ દુષ્ટમતિસ્તદા મુનિમપશ્યદમેયપરાક્રમમ્
વ્યાસે કહ્યું: પછી, લોભમાં આવીને, દેવોના રાજા પોતાના હાથીના આસન પર બેઠા, દુષ્ટ મનથી ત્રિશિરાસ પાસે ગયા અને અમાપ પરાક્રમ ધરાવતા ઋષિને જોયા.
તમભિવીક્ષ્ય દૃઢાસનસંસ્થિતં જિતગિરં સુસમાધિવશં ગતમ્ । રવિવિભાવસુસન્નિભમોજસા સુરપતિઃ પરમાપદમભ્યગાત્
એને મજબૂત આસન પર બેઠેલા, વાણીમાં વિજય પ્રાપ્ત કરેલા, ઊંડા ધ્યાનમાં લીન અને સૂર્ય-અગ્નિ જેવી તેજસ્વી દેખાતા ઋષિને જોઈ, દેવોના રાજાને ભારે દુ:ખ થયું.
કથમસૌ વિનિહન્તુમહો મયા મુનિરપાપમતિઃ કિલ સમ્મતઃ । રિપુરયં સુસમિદ્ધતપોબલઃ કથમુપેક્ષ્ય ઇહાસનકામુકઃ
હું કેમ આ નિર્દોષ અને માન્ય ઋષિને મારી શકું? એ મારા શત્રુ છે, તપસ્વી શક્તિથી જલતા છે—મારે મારા આસન માટે લલચાતા એને કેમ અવગણવું?
ઇતિ વિચિન્ત્ય પવિં પરમાયુધં પ્રતિ મુમોચ મુનિં તપસિ સ્થિતમ્ । શશિદિવાકરસન્નિભમાશુગં ત્રિશિરસં સુરસઙ્ઘપતિઃ સ્વયમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, દેવોના રાજાએ પોતે જ, તપમાં લીન ઋષિ પર, ચાંદ્ર-સૂર્ય જેવી તેજસ્વી અને ઝડપી વજ્ર ફેંકી, ત્રિશિરાસને નિશાન બનાવ્યા.
તદભિઘાતહતઃ સ ધરાતલે કિલ પપાત મમાર ચ તાપસઃ । શિખરિણઃ શિખરં કુલિશાર્દિતં નિપતિતં ભુવિ ચાદ્ભુતદર્શનમ્
એ ઘાતથી ઘાયલ થયેલા તપસ્વી જમીન પર પડ્યા અને મૃત્યુ પામ્યા; જેમ કે વજ્રથી ફટેલા પર્વતનું શિખર, એ જમીન પર પડેલું, અદ્ભુત દૃશ્ય હતું.
તં નિહત્ય મુદમાપ સુરેશ- શ્ચુક્રુશુશ્ચ મુનયસ્તુ સંસ્થિતાઃ । હા હતેતિ ભૃશમાર્તનિઃસ્વનાઃ કિં કૃતં શતમખેન પાપિના
એને મારીને, દેવોના રાજાને આનંદ થયો, પણ ભેગા થયેલા ઋષિઓ દુ:ખથી બોલ્યા, 'હાય, એ મારાયો! પાપી ઇન્દ્રે શું કર્યું?'
વિનાપરાધં તપસાં નિધિર્હતઃ શચીપતિઃ પાપમતિર્દુરાત્મા । ફલં કિલાયં તરસા કૃતસ્ય પ્રાપ્નોતુ પાપી હનનોદ્ભવસ્ય
'કોઈ દોષ વગર, તપસ્વીઓનો ખજાનો મારાયો; શચીપતિ, દુષ્ટ મન અને ખરાબ સ્વભાવ ધરાવે છે, એણે આ કર્યું છે. એ પાપી, હત્યાથી થયેલા પાપના ફળને ઝડપથી ભોગવે.'
તં નિહત્ય તરસા સુરરાજો નિર્જગામ નિજમન્દિરમાશુ । સ હતોઽપિ વિરરાજ મહાત્મા જીવમાન ઇવ તેજસાં નિધિઃ
ઝડપથી એને મારીને, દેવોના રાજા પોતાના ઘર તરફ ગયા; છતાં, મૃત્યુ પામ્યા પછી પણ, એ મહાન આત્મા જીવતા જેવા તેજથી ઝળકતા રહ્યા.