ત્વષ્ટા પ્રજાપતિર્હ્યાસીદ્દેવશ્રેષ્ઠો મહાતપાઃ । દેવાનાં કાર્યકર્તા ચ નિપુણો બ્રાહ્મણપ્રિયઃ
તવષ્ટા, જે પ્રજાપતિ અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ હતા, મહાન તપસ્વી હતા. તેઓ દેવોના કામોમાં nipuṇ અને બ્રાહ્મણોને પ્રિય હતા.
સ પુત્રં વૈ ત્રિશિરસમિન્દ્રદ્વેષાત્કિલાસૃજત્ । વિશ્વરૂપેતિ વિખ્યાતં નામ્ના રૂપેણ મોહનમ્
તેઓએ ઇન્દ્ર પ્રત્યેના દ્વેષથી ત્રિશિર નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો, જે વિશ્વરૂપ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો—નામ અને રૂપે અદ્ભુત.
ત્રિભિઃ સ વદનૈઃ શ્રેષ્ઠૈર્વ્યરોચત મનોહરૈઃ । ત્રિભિર્ભિન્નાનિ કાર્યાણિ મુખૈઃ સમકરોન્મુનિઃ
એ ત્રણે સુંદર અને શ્રેષ્ઠ મુખોથી તે તેજસ્વી જણાતા હતા. દરેક મુખથી જુદા-જુદા કામો સાધુએ પૂર્ણ કર્યા.
વેદાનેકેન સોઽધીતે સુરાં ચૈકેન સોઽપિબત્ । તૃતીયેન દિશઃ સર્વા યુગપચ્ચ નિરીક્ષતે
એક મુખથી તે વેદોનું અભ્યાસ કરતા, બીજાથી સોમરસ પીતા અને ત્રીજા મુખથી બધી દિશાઓને એકસાથે જોતા.
ત્રિશિરા ભોગમુત્સૃજ્ય તપશ્ચક્રે સુદુષ્કરમ્ । તપસ્વી સ મૃદુર્દાન્તો ધર્મમેવ સમાશ્રિતઃ
ત્રિશિરાએ ભોગોનો ત્યાગ કરીને અતિ કઠિન તપ કર્યું. તે તપસ્વી, વિનમ્ર, સંયમી અને માત્ર ધર્મમાં સ્થિર હતા.
પઞ્ચાગ્નિસાધનં કાલે પાદપાગ્રે નિવેશનમ્ । જલમધ્યે નિવાસં ચ હેમન્તે શિશિરે તથા
તેઓએ પાંચ અગ્નિ સાધના કરી, વૃક્ષની નીચે નિવાસ કર્યો, પાણીમાં રહ્યા અને શિયાળામાં ઠંડી સહન કરી.
નિરાહારો જિતાત્માસૌ ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ । તપશ્ચચાર મેધાવી દુષ્કરં મન્દબુદ્ધિભિઃ
તે બુદ્ધિશાળી અને આત્મસંયમી હતા, તેમણે બધું છોડી દીધું—even ખોરાક પણ. અને જે તપ મંદબુદ્ધિ માટે અશક્ય હોય, એ પણ કર્યું.
તં ચ દૃષ્ટ્વા તપસ્યન્તં ખેદમાપ શચીપતિઃ । વિષાદમગમત્તત્ર શક્રોઽયં માસ્મભૂદિતિ
જ્યારે શચીપતિ (ઇન્દ્ર)એ તેમને તપમાં લીન જોયા, ત્યારે તેમને ચિંતા લાગી અને મનમાં દુઃખ થયું કે, 'આ મારું અશુભ ન બની જાય.'
દૃષ્ટ્વા તસ્ય તપો વીર્યં સત્યં ચામિતતેજસઃ । ચિન્તાં ચ મહતીં પ્રાપ હ્યનિશં પાકશાસનઃ
તેઓના તપના બળ અને સત્યને જોઈને, અને તેમનું અપરિમિત તેજ જોઈને, ઇન્દ્ર દિવસ-રાત ભારે ચિંતામાં પડી ગયા.
વિવર્ધમાનસ્ત્રિશિરા મામયં શાતયિષ્યતિ । નોપેક્ષ્યઃ સર્વથા શત્રુર્વર્ધમાનબલો બુધૈઃ
'જેમ ત્રિશિરાનો બળ વધે છે, તેમ તે મને નાશ કરશે; બુદ્ધિશાળી માણસે ક્યારેય વધતા દુશ્મનને અવગણવો જોઈએ નહીં.'
તસ્માદુપાયઃ કર્તવ્યસ્તપોનાશાય સામ્પ્રતમ્ । કામસ્તુ તપસાં શત્રુઃ કામાન્નશ્યતિ વૈ તપઃ
'એથી, હવે તેના તપને નષ્ટ કરવા માટે કોઈ ઉપાય કરવો જોઈએ. કામ તપનો દુશ્મન છે અને ઇચ્છાઓથી તપ નાશ પામે છે.'
તથૈવાદ્ય પ્રકર્તવ્યં ભોગાસક્તો ભવેદ્યથા । ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા બુદ્ધિમાન્બલમર્દનઃ
'આજે એવું કરવું જોઈએ કે તે ભોગોમાં આસક્ત થઈ જાય.' આવું મનમાં વિચારીને, બુદ્ધિશાળી દુશ્મનોને દમન કરનાર ઇન્દ્ર...
આજ્ઞાપયત્સોઽપ્સરસસ્ત્વાષ્ટ્રપુત્રપ્રલોભને । ઉર્વશીં મેનકાં રમ્ભાં ઘૃતાચીં ચ તિલોત્તમામ્
તેણે આજ્ઞા આપતાં, ત્વષ્ટ્રપુત્રને લલચાવવા માટે ઉર્વશી, મેનકા, રંભા, ઘૃતાચી અને તિલોત્તમા જેવી અપ્સરાઓને બોલાવવામાં આવી.
સમાહૂયાબ્રવીચ્છક્રસ્તાસ્તદા રૂપગર્વિતાઃ । પ્રિયં કુરુધ્વં મે સર્વાઃ કાર્યેઽદ્ય સમુપસ્થિતે
પછી શક્રે તે સૌ રૂપગર્વિત સ્ત્રીઓને બોલાવી કહ્યું: 'તમારે આજે જે કામ છે એમાં તમે સૌ મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો.'
યત્તો મેઽદ્ય મહાઞ્છત્રુસ્તપસ્તપતિ દુર્જયઃ । કાર્યં કુરુત ગચ્છધ્વં પ્રલોભયત માચિરમ્
'આજે એક મહાન અને દુર્જય દુશ્મન મારી સામે કઠિન તપ કરે છે; તમે તરત જ જઈને કામ પૂર્ણ કરો અને તેને વહેલી તકે લલચાવો.'
શૃઙ્ગારવેષૈર્વિવિધૈર્હાવૈર્દેહસમુદ્ભવૈઃ । પ્રલોભયત ભદ્રં વઃ શમયધ્વં જ્વરં મમ
'વિવિધ શૃંગારિક વેશ અને શરીરથી ઉદ્ભવતા હાવભાવથી તેને લલચાવો—તમને શુભ થાય—અને મારા મનની વ્યથા દુર કરો.'
અસ્વસ્થોઽહં મહાભાગાસ્તસ્ય જ્ઞાત્વા તપોબલમ્ । બલવાનાસનં મેઽદ્ય ગ્રહીષ્યત્યવિલમ્બિતઃ
'હે મહાભાગ્યવંતીઓ, હું તેની તપશક્તિ જાણીને ચિંતિત છું; આજે તે જલ્દી જ મારી શક્તિનું સ્થાન પકડી લેશે.'
ભયં મે સમુપાયાતં ક્ષિપ્રં નાશયતાબલાઃ । ઉપકુર્વન્તુ સહિતાઃ કાર્યેઽદ્ય સમુપસ્થિતે
'મને ભય લાગ્યું છે—હે શક્તિશાળી સ્ત્રીઓ, એ ભયને તરત દૂર કરો; આજે આ અગત્યના કાર્યમાં તમે સૌ મળીને મારી મદદ કરો.'
તચ્છ્રુત્વા વચનં નાર્ય ઊચુસ્તં પ્રણતાઃ પુરઃ । મા ભયં કુરુ દેવેશ યતિષ્યામઃ પ્રલોભને
આવાં વચનો સાંભળી, સ્ત્રીઓએ તેના સમક્ષ વંદન કરીને કહ્યું: 'હે દેવોના સ્વામી, તમે ભય ન કરો; અમે તેને લલચાવવાનો પૂરતો પ્રયત્ન કરીશું.'
યથા ન સ્યાદ્ભયં તસ્માત્તથા કાર્યં મહાદ્યુતે । નૃત્યગીતવિહારૈશ્ચ મુનેસ્તસ્ય પ્રલોભને
'હે તેજસ્વી, અમે એવું કામ કરીશું કે તેની તરફથી કોઈ ભય ન રહે; નૃત્ય, ગીત અને રમણીઓથી અમે તે મુનિને લલચાવશું.'
કટાક્ષૈરઙ્ગભેદૈશ્ચ મોહયિત્વા મુનિં વિભો । લોલુપં વશમસ્માકં કરિષ્યામો નિયન્ત્રિતમ્
'કટાક્ષ અને અંગચાળથી અમે મુનિને મોહિત કરીશું, હે પ્રભુ, અને તેને વશમાં કરીને અમારી ઇચ્છા મુજબ ચલાવશું.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાભાષ્ય હરિં નાર્યો યયુસ્ત્રિશિરસોઽન્તિકમ્ । કુર્વન્ત્યો વિવિધાન્ભાવાન્કામશાસ્ત્રોચિતાનપિ
વ્યાસ કહે છે: આ રીતે હરિને કહીને, સ્ત્રીઓ ત્રિશિરા પાસે ગઈ અને કામશાસ્ત્ર મુજબ વિવિધ ભાવ દર્શાવતાં આગળ વધ્યાં.
ગાયન્ત્યસ્તાલભેદૈસ્તા નૃત્યન્ત્યઃ પુરતો મુનેઃ । તં પ્રલોભયિતું ચક્રુર્નાનાભાવાન્વરાઙ્ગનાઃ
તેઓ વિવિધ તાલે ગીત ગાતા અને મુનિ સમક્ષ નૃત્ય કરતા, એ શ્રેષ્ઠાંગનાઓએ તેને લલચાવવા માટે અનેક ઉપાય કર્યા.
નાપશ્યત્સ તપોરાશિરઙ્ગનાનાં વિડમ્બનમ્ । ઇન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા મૂકાન્ધબધિરઃ સ્થિતઃ
પણ તપસ્વી મુનિએ સ્ત્રીઓના આડંબર તરફ ધ્યાન આપ્યું નહીં; તેણે ઇન્દ્રિયોને વશ કરી, મૌન, અંધ અને બહેરા જેવો ઊભો રહ્યો.
દિનાનિ કતિચિત્તસ્થુર્નાર્યસ્તસ્યાશ્રમે વરે । કુર્વન્ત્યો ગાનનૃત્યાદિપ્રપઞ્ચાનતિમોહદાન્
કેટલાક દિવસો સુધી એ સ્ત્રીઓ મુનિના આશ્રમમાં રહી, ગીત, નૃત્ય અને વિવિધ મોહક કળાઓ રજૂ કરતી રહી.
ન ચચાલ યદા કામં ધ્યાનાચ્ચ ત્રિશિરા મુનિઃ । પરાવૃત્ય તદા દેવ્યઃ પુનઃ શક્રમુપસ્થિતાઃ
જ્યારે ત્રિશિરા મુનિ કામથી કદી ડગ્યો નહીં કે ધ્યાનમાંથી ચળક્યો નહીં, ત્યારે દેવીઓ પાછી ફરી અને શક્ર પાસે પહોંચી.
કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વા દેવરાજમથાબ્રુવન્ । શ્રાન્તા દીના ભયત્રસ્તા વિવર્ણવદના ભૃશમ્
બધી સ્ત્રીઓએ હાથ જોડીને દેવરાજને કહ્યું; તેઓ ખૂબ થાકેલી, નિરાશ, ભયભીત અને ફિક્કા ચહેરાવાળી હતી.
દેવદેવ મહારાજ યત્નશ્ચ પરમઃ કૃતઃ । ન સ શક્યો દુરાધર્ષો ધૈર્યાચ્ચાલયિતું વિભો
'હે દેવદેવ, મહારાજ, અમે સર્વશક્તિથી પ્રયત્ન કર્યો; પણ એ દુર્જયને ધૈર્યમાંથી હલાવી શક્યા નહીં, હે પ્રભુ.'
ઉપાયોઽન્યઃ પ્રકર્તવ્યઃ સર્વથા પાકશાસન । નાસ્માકં બલમેતસ્મિંસ્તાપસે વિજિતેન્દ્રિયે
'હે દુષ્ટનાશક, હવે બીજો ઉપાય કરવો જ પડશે; કારણ કે એ તપસ્વી, જેણે ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે, તેના સામે અમારી શક્તિ ચાલતી નથી.'
દિષ્ટ્યા વયં ન શપ્તાઃ સ્મ યદનેન મહાત્મના । મુનિના વહ્નિતુલ્યેન તપસા દ્યોતિતેન હિ
'સદભાગ્યે, એ મહાત્મા મુનિ, જે અગ્નિ સમાન તપથી તેજસ્વી છે, તેણે અમને શાપ આપ્યો નહીં—આપણે બચી ગયા.'