કૃતમિન્દ્રેણ હરિણા કિમેતત્સૂત સાહસમ્ । મહાન્તોઽપિ ચ મોહેન વઞ્ચિતાઃ પાપબુદ્ધયઃ
સૂતજી, ઇન્દ્ર અને હરિએ આ કઈ મોટી હિંમતભરી કરતૂત કરી? મહાન લોકો પણ ભ્રમ અને દુષ્ટ બુદ્ધિથી ઠગાઈ જાય છે.
અન્યાયવર્તિનોઽત્યર્થં ભવન્તિ સુરસત્તમાઃ । સદાચારેણ યુક્તેન દેવાઃ શિષ્ટત્વમાગતાઃ
સુરશ્રેષ્ઠો ઘણી વખત અયોગ્ય રીતે વર્તે છે; છતાં, સારા આચરણથી દેવતાઓએ શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરી છે.
એવં વિશિષ્ટધર્મેણ શિષ્ટત્વં કીદૃશં પુનઃ । હત્વા વૃત્રં તુ વિશ્વસ્તં શક્રેણ છદ્મના પુનઃ
આવી વિશિષ્ટ રીતના ધર્મથી કઈ રીતે શ્રેષ્ઠતા કહેવાય? કારણ કે ઇન્દ્રે વિશ્વાસુ વૃત્રને છલથી મારી નાખ્યો.
પ્રાપ્તં પાપફલં નો વા બ્રહ્મહત્યાસમુદ્ભવમ્ । કિં ચ ત્વયા પુરા પ્રોક્તં વૃત્રાસુરવધઃ કૃતઃ
બ્રાહ્મણહત્યાથી જે પાપફળ મળતું હોય, એ મળ્યું કે નહીં? અને તું અગાઉ કહ્યું હતું કે વૃત્રાસુરનો વધ થયો હતો.
શ્રીદેવ્યા ઇતિ તચ્ચાપિ ચિત્તં મોહયતીહ નઃ । સૂત ઉવાચ શૃણ્વન્તુ મુનયો વૃત્તં વૃત્રાસુરવધાશ્રયમ્
દેવી દ્વારા એવું પણ કહેવાયું — એ વિચાર અમને અહીં ગૂંચવણમાં મૂકે છે. સૂતાએ કહ્યું: મુનિઓ, હવે તમે વૃત્રાસુરના વધની વાત સાંભળો.
યથેન્દ્રેણ ચ સમ્પ્રાપ્તં દુઃખં હત્યાસમુદ્ભવમ્ । એવમેવ પુરા પૃષ્ટો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ
જેમ ઇન્દ્રને હત્યાથી દુઃખ મળ્યું, એમ જ પ્રાચીન સમયમાં સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજીને પણ એ પ્રશ્ન પૂછાયો હતો.
પારીક્ષિતેન રાજ્ઞાપિ સ યદાહ ચ તદ્બ્રુવે । જનમેજય ઉવાચ કથં વૃત્રાસુરઃ પૂર્વં હતો મઘવતા મુને
પારિક્ષિત રાજાએ જે પૂછ્યું અને વ્યાસજીએ જે કહ્યું, હવે હું એ કહું છું.
સહાયં વિષ્ણુમાસાદ્ય છદ્મના સાત્ત્વિકેન હ । કથં ચ દેવ્યા નિહતો દૈત્યોઽસૌ કેન હેતુના
જનમેજયે પૂછ્યું: મુનિશ્રેષ્ઠ, પહેલાં મઘવાને કેવી રીતે વિષ્ણુને સાથી બનાવી અને સત્વગુણના છલથી વૃત્રાસુરને માર્યો? અને એ દૈત્યને દેવી દ્વારા કઈ રીતે અને કયા કારણથી મારવામાં આવ્યો?
કથમેકવધો દ્વાભ્યાં કૃતઃ સ્યાન્મુનિપુઙ્ગવ । તદેતચ્છ્રોતુમિચ્છામિ પરં કૌતૂહલં હિ મે
મુનિશ્રેષ્ઠ, એક જ વધ બે દ્વારા કેવી રીતે થયો? હું એ સાંભળવા ઇચ્છું છું, કેમ કે મને ખૂબ જ કુતુહલ છે.
મહતાં ચરિતં શૃણ્વન્ કો વિરજ્યેત માનવઃ । કથયામ્બાવૈભવં ત્વં વૃત્રાસુરવધાશ્રિતમ્
મહાન પુરુષોના કાર્યો સાંભળીને કયો માનવી દૂર રહે છે? હવે તમે વૃત્રાસુરના વધ સાથે જોડાયેલી અંબાની મહિમા કહો.
વ્યાસ ઉવાચ ધન્યોઽસિ રાજંસ્તવ બુદ્ધિરીદૃશી જાતા પુરાણશ્રવણેઽતિસાદરા । પીત્વામૃતં દેવવરાસ્તુ સર્વથા પાને વિતૃષ્ણાઃ પ્રભવન્તિ વૈ પુનઃ
વ્યાસજીએ કહ્યું: રાજા, તું ધન્ય છે, કેમ કે તારી બુદ્ધિ એવી છે કે તું પુરાણકથાઓ સાંભળવામાં ખૂબ શ્રદ્ધા રાખે છે. જેમ દેવશ્રેષ્ઠો અમૃત પીધા પછી ફરીથી તૃષ્ણામુક્ત થાય છે,
દિને દિને તેઽધિકભક્તિભાવઃ કથાસુ રાજન્ મહનીયકીર્તેઃ । શ્રોતા યદૈકપ્રવણઃ શૃણોતિ વક્તા તદા પ્રીતમના બ્રવીતિ
એમ, રાજા, તારી મહાન કીર્તિવાળી કથાઓમાં ભક્તિ દિવસે દિવસે વધે છે. જ્યારે શ્રોતાએ એકાગ્રતાથી સાંભળે છે, ત્યારે વક્તા આનંદથી કહે છે.
યુદ્ધં પુરા વાસવવૃત્રયોર્યદ્ વેદે પ્રસિદ્ધં ચ તથા પુરાણે । દુઃખં સુરેન્દ્રેણ તથૈવ લબ્ધં હત્વા રિપું ત્વાષ્ટ્રમપાપમેવ
વાસવ અને વૃત્રનું યુદ્ધ, જે વેદ અને પુરાણમાં પ્રસિદ્ધ છે, અને ત્વષ્ટ્રપુત્ર નિર્દોષ શત્રુને મારીને દેવરાજને જે દુઃખ મળ્યું—
ચિત્રં કિમત્ર નૃપતે હરિવજ્રભૃદ્ભ્યાં યચ્છદ્મના વિનિહતસ્ત્રિશિરોઽથ વૃત્રઃ । માયાબલેન મુનયોઽપિ વિમોહિતાસ્તે ચક્રુશ્ચ નિન્દ્યમનિશં કિલ પાપભીતાઃ
રાજા, તેમાં શું આશ્ચર્ય છે કે હરિ અને વજ્રધારી ઇન્દ્રે છલથી ત્રિશિરા અને વૃત્રને માર્યા? મહાન ઋષિઓ પણ એમની માયાથી ભ્રમિત થયા અને પાપના ડરથી સતત નિંદા કરતા રહ્યા.
વિષ્ણુઃ સદૈવ કપટેન જઘાન દૈત્યાન્ સત્ત્વાત્મમૂર્તિરપિ મોહમવાપ્ય કામમ્ । કોઽન્યોઽસ્તિ તાં ભગવતીં મનસાપિ જેતું શક્તઃ સમસ્તજનમોહકરીં ભવાનીમ્
જ્યારે પણ વિષ્ણુ, જે સત્વગુણના સ્વરૂપ છે, દૈત્યોને હંમેશાં ચાલાકીથી મારે છે, ત્યારે પણ તેઓ મોહ અને ઇચ્છામાં ફસાઈ જાય છે. તો પછી, જે ભવાની સર્વ જીવોમાં મોહ પેદા કરે છે, એવી ભગવતીને મનથી પણ કોણ જીતે એ શક્ય છે?
મત્સ્યાદિયોનિષુ સહસ્રયુગેષુ સદ્યઃ સાક્ષાદ્ભવત્યપિ યયા વિનિયોજિતોઽત્ર । નારાયણો નરસખો ભગવાનનન્તઃ કાર્યં કરોતિ વિહિતાવિહિતં કદાચિત્
એમના દ્વારા, નારાયણ સ્વયં, જે અનંત અને મનુષ્યના મિત્ર છે, તરત જ માછલી વગેરે અનેક જન્મોમાં મોકલાય છે અને હજારો યુગ સુધી જન્મ લે છે. ક્યારેક તો તેઓ યોગ્ય અને અયોગ્ય કામ પણ કરે છે.
દેહં ધનં ગૃહમિદં સ્વજના મદીયં પુત્રાઃ કલત્રમિતિ મોહમુપેત્ય સર્વઃ । પુણ્યં કરોત્યથ ચ પાપચયં કરોતિ માયાગુણૈરતિબલૈર્વિકલીકૃતો યત્
દરેક માણસ મોહમાં આવીને વિચારે છે કે આ શરીર, આ ધન, આ ઘર, આ સગાં, મારા પુત્રો અને પત્ની—all મારા છે. આવી રીતે, માયાના પ્રબળ ગુણોથી પ્રભાવિત થઈને, માણસ સારા અને ખરાબ બંને પ્રકારના કામ કરે છે.
ન જાતુ મોહં ક્ષપિતું નરઃ ક્ષમઃ કશ્ચિદ્ભવેદ્ભૂપ પરાવરાર્થવિત્ । વિમોહિતસ્તૈસ્ત્રિભિરેવ મૂલતો વશીકૃતાત્મા જગતીતલે ભૃશમ્
હે રાજા, ઉપરથી નીચે સુધીના બધું જાણતો માણસ પણ કદી મોહને દૂર કરી શકે એમ નથી. એ ત્રણ ગુણોથી મોહિત થઈને, માણસ પૃથ્વી પર સંપૂર્ણપણે એમના વશમાં થઈ જાય છે.
અથ તૌ માયયા વિષ્ણુવાસવૌ મોહિતૌ ભૃશમ્ । જઘ્નતુશ્છદ્મના વૃત્રં સ્વાર્થસાધનતત્પરૌ
પછી, વિષ્ણુ અને ઇન્દ્ર બંને માયાથી ખૂબ મોહિત થઈ ગયા અને પોતાના હિત માટે છલથી વૃત્રને મારી નાખ્યો.
તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તમવનીપતે । કારણં પૂર્વવૈરસ્ય વૃત્રવાસવયોર્મિથઃ
હે પૃથ્વીના રાજા, હવે હું તને એ ઘટનાનો વિગતવાર વર્ણન કહું છું, જેમાં વૃત્ર અને ઇન્દ્ર વચ્ચે પહેલાનું શત્રુત્વ કેમ થયું હતું.
ત્વષ્ટા પ્રજાપતિર્હ્યાસીદ્દેવશ્રેષ્ઠો મહાતપાઃ । દેવાનાં કાર્યકર્તા ચ નિપુણો બ્રાહ્મણપ્રિયઃ
તવષ્ટા, જે પ્રજાપતિ અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ હતા, મહાન તપસ્વી હતા. તેઓ દેવોના કામોમાં nipuṇ અને બ્રાહ્મણોને પ્રિય હતા.
સ પુત્રં વૈ ત્રિશિરસમિન્દ્રદ્વેષાત્કિલાસૃજત્ । વિશ્વરૂપેતિ વિખ્યાતં નામ્ના રૂપેણ મોહનમ્
તેઓએ ઇન્દ્ર પ્રત્યેના દ્વેષથી ત્રિશિર નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો, જે વિશ્વરૂપ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો—નામ અને રૂપે અદ્ભુત.
ત્રિભિઃ સ વદનૈઃ શ્રેષ્ઠૈર્વ્યરોચત મનોહરૈઃ । ત્રિભિર્ભિન્નાનિ કાર્યાણિ મુખૈઃ સમકરોન્મુનિઃ
એ ત્રણે સુંદર અને શ્રેષ્ઠ મુખોથી તે તેજસ્વી જણાતા હતા. દરેક મુખથી જુદા-જુદા કામો સાધુએ પૂર્ણ કર્યા.
વેદાનેકેન સોઽધીતે સુરાં ચૈકેન સોઽપિબત્ । તૃતીયેન દિશઃ સર્વા યુગપચ્ચ નિરીક્ષતે
એક મુખથી તે વેદોનું અભ્યાસ કરતા, બીજાથી સોમરસ પીતા અને ત્રીજા મુખથી બધી દિશાઓને એકસાથે જોતા.
ત્રિશિરા ભોગમુત્સૃજ્ય તપશ્ચક્રે સુદુષ્કરમ્ । તપસ્વી સ મૃદુર્દાન્તો ધર્મમેવ સમાશ્રિતઃ
ત્રિશિરાએ ભોગોનો ત્યાગ કરીને અતિ કઠિન તપ કર્યું. તે તપસ્વી, વિનમ્ર, સંયમી અને માત્ર ધર્મમાં સ્થિર હતા.
પઞ્ચાગ્નિસાધનં કાલે પાદપાગ્રે નિવેશનમ્ । જલમધ્યે નિવાસં ચ હેમન્તે શિશિરે તથા
તેઓએ પાંચ અગ્નિ સાધના કરી, વૃક્ષની નીચે નિવાસ કર્યો, પાણીમાં રહ્યા અને શિયાળામાં ઠંડી સહન કરી.
નિરાહારો જિતાત્માસૌ ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ । તપશ્ચચાર મેધાવી દુષ્કરં મન્દબુદ્ધિભિઃ
તે બુદ્ધિશાળી અને આત્મસંયમી હતા, તેમણે બધું છોડી દીધું—even ખોરાક પણ. અને જે તપ મંદબુદ્ધિ માટે અશક્ય હોય, એ પણ કર્યું.
તં ચ દૃષ્ટ્વા તપસ્યન્તં ખેદમાપ શચીપતિઃ । વિષાદમગમત્તત્ર શક્રોઽયં માસ્મભૂદિતિ
જ્યારે શચીપતિ (ઇન્દ્ર)એ તેમને તપમાં લીન જોયા, ત્યારે તેમને ચિંતા લાગી અને મનમાં દુઃખ થયું કે, 'આ મારું અશુભ ન બની જાય.'
દૃષ્ટ્વા તસ્ય તપો વીર્યં સત્યં ચામિતતેજસઃ । ચિન્તાં ચ મહતીં પ્રાપ હ્યનિશં પાકશાસનઃ
તેઓના તપના બળ અને સત્યને જોઈને, અને તેમનું અપરિમિત તેજ જોઈને, ઇન્દ્ર દિવસ-રાત ભારે ચિંતામાં પડી ગયા.
વિવર્ધમાનસ્ત્રિશિરા મામયં શાતયિષ્યતિ । નોપેક્ષ્યઃ સર્વથા શત્રુર્વર્ધમાનબલો બુધૈઃ
'જેમ ત્રિશિરાનો બળ વધે છે, તેમ તે મને નાશ કરશે; બુદ્ધિશાળી માણસે ક્યારેય વધતા દુશ્મનને અવગણવો જોઈએ નહીં.'